Xem mã nguồn của Đại Tây Dương

{{1000 bài cơ bản}}
{{Infobox body of water
| name = Đại Tây Dương
| image = [[Tập tin:Atlantic Ocean satellite image location map.jpg|frameless|center]]
| alt = Bản đồ Đại Tây Dương
| coords = {{coord|0|N|25|W|region:ZZ_type:waterbody|display=inline,title}}<ref name="CIA-World" />
| basin_countries = [[List of countries and territories bordering the Atlantic Ocean|List of countries]], [[List of ports and harbours of the Atlantic Ocean|ports]]
| area = {{Convert|106460000|km2|abbr=on}}<ref name="NOAA-how-big">{{Harvnb|NOAA: How big is the Atlantic Ocean?}}</ref><br />Bắc Đại Tây Dương: {{Convert|41490000|km2|abbr=on}},<br /> Nam Đại Tây Dương: {{Convert|40270000|km2|abbr=on}}<ref name="ETOPO1" />
| depth = {{Convert|3646|m|abbr=on}}<ref name="ETOPO1" />
| max-depth = {{Convert|8486|m|abbr=on}}<ref name="ETOPO1" />
| volume = {{Convert|310410900|km3|abbr=on}}<ref name="ETOPO1" />
| shore = {{Convert|111866|km|abbr=on}} bao gồm cả biển biên<ref name="CIA-World" />
| islands = [[List of islands in the Atlantic Ocean|List of islands]]
| trenches = [[Puerto Rico Trench|Puerto Rico]]; [[South Sandwich Trench|South Sandwich]]; [[Romanche Trench|Romanche]]
}}
{{Năm đại dương}}
[[Tập tin:Atlantic Ocean.png|nhỏ|300px|Đại Tây Dương trên bản đồ thế giới]]

'''Đại Tây Dương''' ([[Tiếng Anh]]: ''Atlantic Ocean'', [[chữ Hán]]: 大西洋) là [[đại dương]] lớn thứ 2 trên [[Trái Đất]] và chiếm khoảng 1/5 diện tích hành tinh với tổng diện tích khoảng 106.400.000&nbsp;km²,<ref name="brit">"The New Encyclopaedia Britannica", Volume 2, Encyclopaedia Britannica, 1974. p.294</ref> được bao quanh bởi [[châu Mỹ]] về phía [[hướng Đông|Đông]], [[châu Âu]], [[châu Phi]] và một phần của [[châu Á]] (giáp với các nước [[Thổ Nhĩ Kỳ]], [[Syria]], [[Liban]], [[Israel]] và [[đảo Síp]] qua biển [[Địa Trung Hải]]) về phía [[hướng Tây|Tây]]. Đại Tây Dương có bề rộng từ Đông sang Tây khoảng 9.600&nbsp;km mỗi năm lại nở rộng thêm 2– 3&nbsp;cm.

== Vị trí địa lý ==
Đại Tây Dương được nối liền với [[Thái bình dương|Thái Bình Dương]] bởi [[Bắc Băng Dương]] về phía [[hướng Bắc|Bắc]] và [[hành lang Drake]] về phía [[phía Nam|Nam]]. [[Đại tây dương]] còn ăn thông với [[Thái bình dương]] qua một công trình nhân tạo là [[kênh đào Panama]], và được ngăn với [[Ấn Độ Dương]] bởi [[kinh tuyến]] 20 độ Đông. Nó được ngăn cách với [[Bắc băng dương|Bắc Băng Dương]] bởi một đường kéo dài từ [[Greenland]] đến Tây bắc của [[Iceland]] và từ phía Đông bắc của [[Iceland]] đến cực Nam của [[Spitsbergen]] và [[North Cape]] về phía Bắc của [[Na Uy]].
Đại Tây Dương có hình chữ S kéo dài từ Bắc xuống Nam và được chia ra làm hai phần: Bắc và Nam Đại Tây Dương bởi dòng nước ngược vùng xích đạo vào khoảng 8 vĩ độ Bắc.
== Đáy biển ==
[[Tập tin:Atlantic bathymetry.jpg|nhỏ|Atlantic [[bathymetry]]|Màu trên bản đồ thể hiện độ sâu của đại dương]]
Các địa hình cơ bản của đại dương này là [[sống núi giữa đại dương]] có tên là [[sống núi giữa Đại Tây Dương]].<ref>[[Kenneth Hsu]] (1992) Challenger at Sea, Princeton, Princeton University Press, ISBN 0-691-08735-0 p. 57</ref> Nó kéo dài từ [[Iceland]] ở phía bắc đến khoảng 58° Nam, với [[chiều rộng]] tối đa khoảng {{convert|860|nmi|km mi|-1}}. Một [[thung lũng tách giãn]] cũng kéo dài dọc theo sống núi với [[chiều dài]] gần bằng sống núi. Độ sâu của vùng nước ở đỉnh núi là nhỏ hơn {{convert|2700|m|fathom ft}} ở nhiều nơi, trong khi chân sóng núi thì sâu gấp 3 lần. Một số đỉnh núi nhô cao khỏi mặt nước tạo thành các đảo.<ref>[[Kenneth Hsu]] The Mediterranean Was a Desert, ISBN 0-691-02406-5 illustration 13.</ref> Đại Tây Dương có một sống núi ngầm khác là [[sống núi Walvis]].<ref>National Geographic Atlas of the World: Revised Sixth Edition, National Geographic Society, 1992</ref>

Sống núi giữa Đại Tây Dương chia Đại Tây Dương thành hai rãnh lớn với độ sâu từ {{convert|3700|-|5500|m|fathom ft}}. Các sống nằm ngang theo hướng giữa các lục địa và sống núi giữa Đại Tây Dương chia đáy đại dương thành một số bồn đại dương. Một số bồn lớn hơn là [[Bồn Blake|Blake]], Guiana, Bắc Mỹ, Cabo Verde, và Canaries ở Bắc Đại Tây Dương. Các bồn lớn nhất ở Nam Đại Tây Dương là Angola, Cape, Argentina, và Brazil.

Đáy đại dương được cho là tương đối bằng phẳng bao gồm các [[đồng bằng biển thẳm]], [[rãnh đại dương|rãnh]], [[núi dưới biển]], [[bồn đại dương]], [[Cao nguyên dưới biển|cao nguyên]], [[hẻm vực ngầm]], và [[núi đỉnh bằng dưới biển]]. Nhiều thềm chạy dọc theo các rìa lục địa chiếm khoảng 11% địa hình đáy với một số hẻm vực sâu cắt qua chân lục địa.

Các núi và rãnh dưới đáy biển:
*[[Rãnh Puerto Rico]], ở Bắc Đại Tây Dương, là rãnh có độ sâu lớn nhất {{convert|8605|m|fathom ft}}<ref>[http://www.sea-seek.com/site/Milwaukee_Deep Milwaukee Deep] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807100334/http://www.sea-seek.com/site/Milwaukee_Deep |date = ngày 7 tháng 8 năm 2013}}. sea-seek.com</ref>
*[[Laurentian Abyss]] được tìm thấy ngoài khơi bờ biển phía đông [[Canada]]
*[[Rãnh South Sandwich]] có độ sâu {{convert|8428|m|fathom ft}}
*[[Rãnh Romanche]] nằm gần [[xích đạo]] và có độ sâu khoảng {{convert|7454|m|fathom ft}}.

Các trầm tích biển gồm:
*Các trầm tích lục địa, như cát, bùn, và các hạt đá được tạo ra bởi quá trình [[xói mòn]], [[phong hóa]] và hoạt động núi lửa trên đấn liền và được đẩy ra biển. Các vật liệu này được tìm thấy chủ yếu trên các [[thềm lục địa]] và có bề dày lớn nhất ở gần cửa sông và các bờ biển.
*Các trầm tích [[biển sâu]] chứa các vật liệu còn sót lại của các sinh vật lắng đọng xuống đáy biển như [[sét đỏ]] và [[Globigerinida]], [[pteropod]], và bùn silic. Phủ hầu hết đáy đại dương và có bề dày thay đổi từ {{convert|60|-|3300|m|fathom ft}} các trầm tích này dày ở các đai hội tụ, nổi bật là [[sống núi Hamilton]] và các đới nước dâng.
*Các trầm tích [[Authigenic]] bao gồm các vật liêu như [[kết hạch namgan]]. Chúng xuất hiện ở những nơi mà quá trình lắng đọng trầm tích rất chậm hoặc nơi các dòng chảy chọn lọc các vật liệu trầm tích như trong [[Hewett Curve]].

== Nước biển ==
[[Tập tin:Circulacion termohalina.jpg|Đường đi của [[dòng hoàn lưu muối nhiệt]]. Các đường màu tím là các dòng hải lưu dưới sâu, còn các đường màu xanh là các dòng hải lưu trên mặt.|nhỏ|alt=Map displaying a looping line with arrows indicating that water flows eastward in the far Southern ocean, angling north east of Australia, turning sough after passing Alaska, then crossing the mid-Pacific to flow north of Australia, continuing west below Africa, then turning northwest until reaching eastern Canada, then angling east to southern Europe, then finally turning south just below Greenland and flowing down the Americas' eastern coast, and resuming its flow eastward to complete the circle]]
[[Tập tin:Oceanic gyres.png|nhỏ|Bản đồ 5 dòng hoàn lưu đại dương chính|alt=Map showing 5 circles. The first is between western Australia and eastern Africa. The second is between eastern Australia and western South America. The third is between Japan and western North America. Of the two in the Atlantic, one is in hemisphere.]]
Tính trung bình, Đại Tây Dương có độ mặn lớn nhất trong 5 đại dương; độ mặn nước trên mặt trong các đại dương mở nằm trong dải từ 33 đến 37‰ và thay đổi theo mùa và vĩ độ. Độ bốc hơi, giáng thủy, dòng chảy ra từ sông, và băng tan trong biển ảnh hưởng đến độ mặn. Mặc dù các giá trị độ mặn thấp nhất chỉ ở gần phía bắc của [[xích đạo]] (do lượng mưa cao ở vùng nhiệt đới), nhìn chung các giá trị thấp nhất cũng xuất hiện ở các vĩ độ cao và dọc theo các bờ biển có các con sông lớn đổ ra. Độ măn cao nhất gặp ở khoảng 25° vĩ Bắc và Nam, ở các khu vực [[cận nhiệt đới]] vời lượng mưa thấp và bốc hơi cao.

Nhiệt độ bề mặt thay đổi theo vĩ độ, hệ thống dòng hải lưu và mùa và phản ảnh sự phân bố năng lượng mặt trời theo vĩ độ, thay đổi dưới {{convert|−2|C|F}}. Nhiệt độ cao nhất gặp ở phía bắc xích đạo và thấp nhất ở gần các vùng cực. Ở các vĩ độ trung bình, khu vực có nhiệt độ cao nhất dao động trong khoảng 7–8&nbsp;°C (44.6–46.4&nbsp;°F).

== Các biển trong Đại Tây Dương ==
Đại Tây Dương có một bờ biển khúc khuỷu với rất nhiều vịnh và biển như: 
* [[Caribe|Biển Ca-ri-bê]]
* [[Vịnh Mexico]]
* [[Gulf of Saint Lawrence|Vịnh St. Lawrence]]
* [[Địa Trung Hải]]
* [[Biển Đen]]
* [[Biển Bắc]]
* [[Biển Labrador]]
* [[Biển Baltic]]
* [[Biển Na Uy]]-[[biển Greenland]].

== Các đảo chính ==
* [[Đảo Anh|Anh]]
* [[Đảo Ireland|Ireland]]
* [[Newfoundland và Labrador]]
* [[Greater Antilles|Anti Lớn]] và [[Lesser Antilles|Anti Nhỏ]] (hay Caribbees)
* [[Quần đảo Canaria]]
* [[Cap Ve]]
* [[Quần đảo Falkland]]

== Các vấn đề môi trường ==
=== Ô nhiễm biển ===
{{chính|Ô nhiễm biển}}
{{xem thêm|Ô nhiễm từ tàu}}

Ô nhiễm biển là một thuật ngữ được dùng để chỉ các chất thải vào đại dương gồm các hóa chất và các chất dạng hạt. Nguồn gây ô nhiễm lớn nhất là từ các con sông, chúng mang các chất từ phân bón của hoạt động nông nghiệp cũng như các chất thải từ con người. Sự vượt ngưỡng của các chất hóa học làm giảm lượng oxy dẫn đến tìn trạng thiếu oxy và tạo ra và vùng sinh thái chết.<ref>Sebastian A. Gerlach "Marine Pollution", Springer, Berlin (1975)</ref>

== Ranh giới với các quốc gia và vùng lãnh thổ ==
Các quốc gia và vùng lãnh thổ có bờ biển thuộc Đại Tây Dương gồm:

=== châu Âu ===
{{div col|cols=5}}
*{{BEL}}
*{{DEN}}
*{{DEU}}
*{{ESP}}
*{{FRA}}
*''{{FRO}}''
*''{{GGY}}''
*''{{IMN}}''
*{{IRL}}
*{{ISL}}
*''{{JEY}}''
*{{NED}}
*{{NOR}}
*{{POR}}
*{{SWE}}
*{{FIN}}
*{{UK}}
*{{POL}}
*{{RUS}}
*{{UKR}}
*{{EST}}
*{{TUR}}
*{{LIT}}
*{{LAT}}
*{{ITA}}
*{{CRO}}
*{{MON}}
*{{BUL}}
*{{ROM}}
*{{MLT}}
*{{SVN}}
*{{HRV}}
*{{BIH}}
*{{MNE}}
*{{ALB}}
*{{GRC}}
*{{CYP}} 
*{{GEO}}
{{div col end}}

=== châu Phi ===
{{div col|cols=5}}
*{{MAR}}
*{{AGO}}
*{{BEN}}
*''{{BVT}}''
*{{CIV}}
*{{CMR}}
*{{COD}}
*{{COG}}
*{{CPV}}
*{{ESH}} ([[Tình trạng chủ quyền của Tây Sahara|Morocco tuyên bố chủ quyền]])
*{{ESP}} ([[quần đảo Canary]])
*{{GAB}}
*{{GHA}}
*{{GIN}}
*{{GMB}}
*{{GNB}}
*{{GNQ}}
*{{LBR}}
*{{MRT}}
*{{NAM}}
*{{NGA}}
*{{SEN}}
*''{{SHN}}''
*{{SLE}}
*{{STP}}
*{{TGO}}
*{{ZAF}}
{{div col end}}

=== Nam Mỹ ===
{{div col|cols=5}}
*{{ARG}}
*{{BRA}}
*{{CHI}}
*{{COL}}
*''{{FLK}}''
*{{FRA}} ([[Guyana thuộc Pháp]])
*{{GUY}}
*''{{SGS}}''
*{{SUR}}
*{{URU}}
*{{VEN}}
{{div col end}}

=== Caribbea ===
{{div col|cols=5}}
*''{{ABW}}''
*''{{AIA}}''
*{{ATG}}
*{{BHS}}
*''{{BLM}}''
*{{BRB}}
*{{CUB}}
*''{{CUR}}''
*''{{CYM}}''
*{{DMA}}
*{{DOM}}
*{{FRA}} ([[Martinique]] và [[Guadeloupe]])
*{{GRD}}
*{{HTI}}
*{{JAM}}
*{{LCA}}
*''{{MAF}}''
*''{{MSR}}''
*{{NLD}} ([[Caribbe thuộc Hà Lan]])
*{{PRI}}''
*{{SKN}}
*''{{SXM}}''
*''{{TCA}}''
*{{TTO}}
*{{VCT}}
*''{{VGB}}''
*''{{VIR}}''
{{div col end}}

=== Trung và Bắc Mỹ ===
{{div col|cols=5}}
*{{BLZ}}
*''{{BMU}}''
*{{CAN}}
*{{CRI}}
*''{{GRL}}''
*{{GTM}}
*{{HON}}
*{{MEX}}
*{{NIC}}
*{{PAN}}
*''{{SPM}}''
*{{USA}}
{{div col end}}

== Tham khảo ==
{{Tham khảo}}
== Đọc thêm ==
* {{chú thích sách| last = Winchester| first = Simon| authorlink=Simon Winchester|title = Atlantic: A Vast Ocean of a Million Stories| url = https://archive.org/details/atlanticvastocea0000winc| year = 2010| publisher = HarperCollins UK| isbn = 978-0-00-734137-5 }}
* Much of this article originated from the public domain site http://oceanographer.navy.mil/atlantic.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020221215514/http://oceanographer.navy.mil/atlantic.html |date = ngày 21 tháng 2 năm 2002}}
*[[Thái Bình Dương]]
*[[Bắc Băng Dương]]
*[[Ấn Độ Dương]]
*[[Nam Đại Dương]]
*

== Liên kết ngoài ==
{{thể loại Commons|Atlantic Ocean}}
* [http://www.latimes.com/news/local/oceans/la-oceans-series,0,7842752.special LA Times special Altered Oceans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510172130/http://www.latimes.com/news/local/oceans/la-oceans-series,0,7842752.special |date = ngày 10 tháng 5 năm 2009}}
* [http://www.whoi.edu/imageOfDay.do Oceanography Image of the Day ], from the Woods Hole Oceanographic Institution
* [http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA In-situ Ocean Data Viewer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ |date = ngày 11 tháng 2 năm 2006}} Plot and download ocean observations
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zh.html CIA – The World Factbook – Atlantic Ocean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219195423/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zh.html |date=2020-12-19 }}

{{Khu vực}}

[[Thể loại:Đại Tây Dương| ]]
[[Thể loại:Bài cơ bản dài trung bình]]
[[Thể loại:Lịch sử Đại Tây Dương]]
[[Thể loại:Địa hình Đại Tây Dương]]
[[Thể loại:Đại dương]]