Xem mã nguồn của Đồ U U

{{Infobox scientist
|name =Đồ U U<br /> 屠呦呦 
|image =Tu Youyou 5012-1-2015.jpg
|image_size = 
|caption =Đồ U U năm 2015 
|birth_date = {{birth date and age|1930|12|30}}
|birth_place = [[Ninh Ba]], [[Chiết Giang]], [[Trung Hoa Dân Quốc (1912-1949)|Trung Hoa Dân Quốc]]
|death_date = 
|death_place = 
|residence = Ninh Ba
|citizenship = 
|nationality = Trung Quốc
|ethnicity = 
|fields = [[Y học lâm sàng]] <br /> [[Y hóa]]
|workplaces = Học viện Đông y Trung Quốc
|alma_mater = Trường Y Bắc Kinh (nay là [[Trung tâm Y khoa Đại học Bắc Kinh]])
|doctoral_advisor = 
|academic_advisors = 
|doctoral_students = 
|notable_students = 
|known_for = [[Đông y]] <br />[[Thuốc Bắc]]<br />[[Artemisinin]]<br />[[Dihydroartemisinin]]
|author_abbrev_bot = 
|author_abbrev_zoo = 
|influences = 
|influenced = 
|awards =[[Giải Albert Lasker cho Nghiên cứu Y học Lâm sàng]] (2011) <br /> [[Giải thưởng Quỹ Warren Alpert]] (2015) <br />[[Giải Nobel Sinh lý học và Y khoa]] (2015)
|religion = 
|signature = <!--(filename only)-->
|footnotes = 
}}
'''Đồ U U''' ({{zh|c=屠呦呦}}, Tu Youyou; sinh ngày 30 tháng 12 năm 1930) là một nhà nghiên cứu y học và y hóa [[Trung Quốc]]. Bà được biết tới nhiều nhất qua công trình chiết xuất thanh hao tố (青蒿素, [[artemisinin]]) từ cây [[thanh hao hoa vàng]] phục vụ việc chữa trị [[sốt rét]]. Việc phát hiện artemisinin và sử dụng hợp chất này để chữa trị sốt rét được coi là một thành tựu mang tính đột phá của ngành [[y học nhiệt đới]] trong thế kỷ 20 và giúp nâng cao chất lượng sức khỏe cho hàng triệu người sống ở các quốc gia đang phát triển ở [[Nam Á]], [[châu Phi]] và [[Nam Mỹ]]. Với những thành tựu của mình, Đồ U U đã được trao [[Giải Albert Lasker cho Nghiên cứu Y học Lâm sàng]] năm 2011 và [[Giải Nobel Sinh lý học và Y khoa]] năm 2015 cùng với [[Satoshi Ōmura]] và [[William Campbell (nhà khoa học)|William Campbell]]. Bà là người Trung Quốc đầu tiên giành giải Lasker được đào tạo và có nghiên cứu được thực hiện ở nội địa Trung Quốc.<ref name="Miller and Su">{{chú thích tạp chí|doi=10.1016/j.cell.2011.08.024|title=Artemisinin: Discovery from the Chinese Herbal Garden|url=https://archive.org/details/cell_2011-09-16_146_6/page/855|year=2011|last1=Miller|first1=Louis H.|last2=Su|first2=Xinzhuan|journal=Cell|volume=146|issue=6|pages=855–8|pmid=21907397|pmc=3414217}}</ref>

== Tiểu sử ==
Đồ U U sinh ngày 30 tháng 12 năm 1930 tại [[Ninh Ba]], [[Chiết Giang]], [[Trung Quốc]].<ref name="Tu_ifeng">{{chú thích web|url=http://news.ifeng.com/history/1/200703/0316_335_88997_2.shtml |title=Magic Drug Saved Half Billion People |publisher=[[Phoenix Television]] News, Hong Kong |date=ngày 16 tháng 3 năm 2007 |access-date =ngày 13 tháng 9 năm 2011 |language=zh}}</ref>

Tên U U (呦呦) do cha bà đặt, dựa theo câu thơ trong bài ''Lộc minh'' của [[Kinh Thi|Kinh thi]]:<ref name=":0">{{Chú thích web |title=[人民日报]屠呦呦 打开一扇崭新的窗户-中华人民共和国科学技术部 |url=https://most.gov.cn/ztzl/tyy/mtbd/201510/t20151006_121879.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125125234/https://most.gov.cn/ztzl/tyy/mtbd/201510/t20151006_121879.html |archive-date=2026-01-25 |access-date=2026-04-21 |website=www.most.gov.cn |url-status=live }}</ref><blockquote>''U u lộc minh, thực dã chi hao (呦呦鹿鳴，食野之蒿)<ref>{{Chú thích web |title=詩經/鹿鳴 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%A9%A9%E7%B6%93/%E9%B9%BF%E9%B3%B4 |access-date=2026-04-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref>: những con nai kêu u u khi ăn cây hao dại.'' Cây hao theo chú thích của [[Chu Hi]] chính là [[Thanh hao hoa vàng|thanh hao]], loài cây sau này làm nên tên tuổi của Đồ U U.</blockquote>Năm 1951 bà nhập học tại Trường Y của [[Đại học Bắc Kinh]] (từ năm 1952 trường được tách ra độc lập thành Trường Y Bắc Kinh, sau đó là Đại học Y Bắc Kinh năm 1985, từ năm 2000 trường được nhập trở lại vào Đại học Bắc Kinh với tên gọi [[Trung tâm Y khoa Đại học Bắc Kinh]])<ref name="Peking University Health Science Center history">{{chú thích web |url=http://english.bjmu.edu.cn/col/col6137/index.html |title=Introduction |publisher=[[Peking University Health Science Center]] |date=ngày 27 tháng 10 năm 2010 |access-date =ngày 13 tháng 9 năm 2011 |archive-date = ngày 17 tháng 7 năm 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717220333/http://english.bjmu.edu.cn/col/col6137/index.html }}</ref> và tốt nghiệp năm 1955 tại Khoa Dược của Trường. Sau đó Đồ U U theo học [[Đông y]] và làm việc tại Học viện Đông y (nay là [[Học viện Đông y Trung Quốc]]. Mãi tới giai đoạn [[Cải cách kinh tế Trung Quốc]] năm 1980 bà mới được nâng lên hàm nghiên cứu viên và hiện Đồ U U là nghiên cứu viên cao cấp của Học viện.<ref>{{chú thích web|title=Official Biography|url=http://www.icmm.ac.cn/zsyjy/201101/11.html|publisher=China Academy of Chinese Medical Sciences|access-date=ngày 14 tháng 9 năm 2011|language=zh|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906013716/http://www.icmm.ac.cn/zsyjy/201101/11.html|url-status=dead}}</ref>

Cho tới trước năm 2011, tên tuổi của bà Đồ ít được mọi người biết đến,<ref name="Tu_Wen Wei Po">{{chú thích web|url=http://paper.wenweipo.com/2011/09/15/YO1109150008.htm |script-title=zh:屠呦呦膺世界級醫學大獎 |publisher=[[Hong Kong]] [[Wen Wei Po]] |access-date =ngày 13 tháng 9 năm 2011 |language=zh}}</ref> bà được gọi là "Giáo sư ba không" - không có bằng sau đại học, không có nghiên cứu hoặc kinh nghiệm làm việc ở nước ngoài, không phải thành viên của bất cứ Viện hàn lâm khoa học nào ở Trung Quốc.<ref name="Tu_Sohu1">{{chú thích web|url=http://roll.sohu.com/20110913/n319211381.shtml |script-title=zh:屠呦呦获拉斯克奖 评论认为离诺奖只一步之遥 |publisher=[[Sohu]] News |date=ngày 13 tháng 9 năm 2011 |access-date =ngày 13 tháng 9 năm 2011 |language=zh}}</ref> Ngày nay bà Đồ được coi là đại diện của thế hệ người làm Đông y đầu tiên của nước [[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa]] kể từ năm 1949.<ref name="Tu_Sohu2">{{chú thích web|url=http://health.sohu.com/20090929/n267089753.shtml |script-title=zh:屠呦呦：新中国第一代药学家 研发青蒿素 |publisher=[[Sohu]] News |date=ngày 29 tháng 9 năm 2009 |access-date =ngày 13 tháng 9 năm 2011 |language=zh}}</ref>

== Nghiên cứu ==
Đồ U U bắt đầu tiến hành các nghiên cứu y học lâm sàng của mình trong giai đoạn [[Cách mạng Văn hóa]] thập niên 1960 và 1970 khi sốt rét là căn bệnh gây ra cái chết của rất nhiều người Trung Quốc ở các tỉnh miền Nam như [[Hải Nam]], [[Vân Nam]], [[Quảng Tây]], [[Quảng Đông]], đây cũng là căn bệnh phổ biến ở miền Bắc [[Việt Nam]] - một đồng minh của Trung Quốc khi đó đang trải qua giai đoạn [[Chiến tranh Việt Nam]]. Năm 1967 [[Mao Trạch Đông]] bắt đầu khởi động [[Dự án 523]] để tìm ra thuốc chữa trị căn bệnh này.<ref name="McKenna">[http://www.newscientist.com/article/mg21228382.000-the-modest-woman-who-beat-malaria-for-china.html The modest woman who beat malaria for China], by Phil McKenna, New Scientist, ngày 15 tháng 11 năm 2011</ref> Theo báo Anh, tờ Telegraph, mục tiêu của dự án này là giúp tìm ra thuốc chống sốt rét giết chết hàng nghìn bộ đội "đồng minh Bắc Việt" trong thời chiến tranh, mà theo tờ The Guardian vào thời điểm đó đã chết vì bệnh này nhiều hơn vì bom đạn Mỹ.<ref name=bbc1>[http://www.bbc.com/vietnamese/vietnam/2015/10/151006_tu_you_you_vietnam_war Bà Đồ U U và 'thuốc chữa bộ đội VN'], BBC, 6.10.2015</ref> Năm 1969 bà Đồ bắt đầu thử nghiệm việc chữa trị sốt rét bằng [[thuốc Bắc]], trên 2000 vị thuốc Bắc đã được nhóm nghiên cứu của bà Đồ kiểm tra, trong đó 380 vị thuốc đã được chiết xuất và thử nghiệm với chuột.<ref name="McKenna"/> Sau cùng chiết xuất từ cây [[thanh hao hoa vàng]] được nhóm nghiên cứu của bà Đồ đánh giá là có hiệu quả cao nhất và được thử nghiệm thành công trên cả chuột và khỉ.<ref name="McKenna"/>

Vị thuốc này đã có từ 1600 năm trước, nằm trong một cuốn sách "Trửu hậu bị cấp phương (肘後備急方 - Các phương thuốc cấp cứu để bên tay)" của [[Cát Hồng]] (283–343) thời nhà Tấn ở Trung Quốc.<ref name="bbc1" /> Sách này cho biết một phương thuốc trị bệnh hàn nhiệt ngược (sốt rét) như sau:<ref name=":0" /><blockquote>Lại một phương khác: Thanh hao một nắm. Lấy nước hai thăng ngâm, vắt lấy nước cốt. Uống hết chỗ đó. (又方青蒿一握。以水二升漬，絞取汁。盡服之。)<ref>{{Chú thích web |title=肘後備急方/卷3 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%82%98%E5%BE%8C%E5%82%99%E6%80%A5%E6%96%B9/%E5%8D%B73 |access-date=2026-04-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref></blockquote>Phương pháp này không đề cập đến cách sắc thuốc như thường thấy mà dùng nước (nhiệt độ thường) ngâm rồi vắt lấy nước cốt. Đồ U U nhận ra nhiệt độ là yếu then chốt và sử dụng [[ether]] để chiết xuất. Bà Đồ cũng tự nguyện đứng ra là người đầu tiên thử nghiệm loại thuốc này trên cơ thể mình, sau nhiều thử nghiệm lâm sàng thành công trên cơ thể người, công trình được xuất bản năm 1977.<ref name="McKenna" /> Tên nhóm nghiên cứu của Đồ U U không được ghi trên công trình xuất bản này, theo bà thì "...''Trách nhiệm của nhà khoa học là tiếp tục công cuộc đấu tranh vì sức khỏe nhân loại... Những gì tôi đã làm là những gì tôi cần phải làm để đáp lại nền giáo dục tôi đã được thụ hưởng của đất nước''...".<ref name="McKenna" />

Về việc dự án của bà Đồ cứu sống bộ đội Việt Nam, theo ông [[Nguyễn Tiến Bửu]], Trưởng đoàn chống sốt rét đi vào chiến trường Trị - Thiên năm 1967 cùng với GS [[Đặng Văn Ngữ]], thông tin này là không đúng sự thực.<ref>[http://dantri.com.vn/xa-hoi/chuyen-can-noi-ro-ve-cong-cuoc-chong-sot-ret-o-mien-bac-nua-the-ky-truoc-20151016091035908.htm Chuyện cần nói rõ về công cuộc chống sốt rét ở miền Bắc nửa thế kỷ trước | Báo Dân trí<!-- Bot generated title -->]</ref>

== Tham khảo ==
{{tham khảo}}
== Liên kết ngoài ==
* {{Thể loại Commons nội dòng|Tu Youyou}}
* [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2015/tu/facts/ Đồ U U] trên trang Nobelprize
{{Người đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa 2001-2025}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Thời gian sống|1930}}

[[Thể loại:Người Chiết Giang]]
[[Thể loại:Nhà phát minh Trung Quốc]]
[[Thể loại:Người đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa]]
[[Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Bắc Kinh]]
[[Thể loại:Phụ nữ đoạt giải Nobel]]