Xem mã nguồn của Actinote zikani

{{Speciesbox
| image = AC83 Actinote zikani (49807063187).jpg
| image_caption = 
| status =
| status_system =
| genus = Actinote 
| species = zikani
| authority = [[Romualdo Ferreira d'Almeida|d'Almeida]], 1951
| synonyms = 
* ''Acraea zikani'' {{small|(d'Almeida, 1951)}}
| synonyms_ref = <ref>{{GBIF|taxon=''Actinote zikani'' |id=1901170 |access-date=2024-08-29}}</ref>
}}
'''''Actinote zikani''''' là một loài bướm thuộc họ [[Họ Bướm giáp|Nymphalidae]] [[đặc hữu]] của [[Brasil]].<ref name=":9">{{cite journal |last1=Rosa |first1=Augusto H. B. |last2=Ribeiro |first2=D. B. |last3=Freitas |first3=André V. L. |title=How data curation and new geographical records can change the conservation status of threatened brazilian butterflies |journal=Journal of Insect Conservation |date=June 2023 |volume=27 |issue=3 |pages=403–414 |doi=10.1007/s10841-023-00464-0 |bibcode=2023JICon..27..403R }}</ref> Loài này sinh sống trong [[rừng Đại Tây Dương]] của Brasil ở độ cao khoảng {{Convert|1,000|m|ft}} ở [[Serra do Mar]]. Được coi là tuyệt chủng sau năm 1981, loài này đã được tái phát hiện vào năm 1991 tại bang [[São Paulo (bang)|São Paulo]], ở phía đông nam của đất nước.<ref name=":2"/>

Loài này được [[Viện Bảo tồn Đa dạng Sinh học Chico Mendes]] coi là loài cực kỳ nguy cấp trong sách đỏ quốc gia của Brasil. Đây là một trong hai loài bướm nằm trong danh sách [[100 loài bị đe dọa nhất trên thế giới]] do [[Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế]] (IUCN) và Hiệp hội Động vật học Luân Đôn công bố vào tháng 9 năm 2012, loài còn lại là ''[[Parides burchellanus]]''.
==Phân loại học==
Giữa năm 1941 và 1942, nhà tự nhiên học Romualdo Ferreira d'Almeida đã thu thập khoảng mười mẫu vật của một loài thuộc chi ''[[Actinote]]'' tại một khu rừng gần [[Salesópolis]] ở São Paulo và nhầm lẫn chúng với ''[[Actinote morio]]''.<ref name=":0"/> Theo nhận xét của nhà tự nhiên học J.F. Zikan, d'Almeida đã sửa lỗi của mình và mô tả loài vừa phát hiện, ''Actinote zikani'', mà ông đã xác định các đặc điểm của nó vào năm 1951 (d'Almeida, 1951)<ref name=":4"/><ref name=":6"/> dựa trên các mẫu vật ông thu thập và một con đực được Roberto Spitz báo cáo từ Alto da Serra de Santos.<ref>{{Cite web |title=IRMNG - ''Actinote'' Hübner, 1819 |url=https://www.irmng.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1315675 |access-date=2024-08-29 |website=www.irmng.org}}</ref>

==Mô tả==
Loài ''Actinote zikani'' có cánh màu đen óng ánh và mờ đục, tương tự như ''[[Actinote morio]]''. Cả đáy cánh và quá giữa cánh đều có những vệt vàng nhạt, còn cánh sau có những vệt màu cam bẩn. Loài này có một thùy kẹp rộng, nhỏ dần về phía đỉnh và có hình tam giác. Một trong những đặc điểm phân biệt ''Actinote zikani'' với ''Actinote morio'' là màu cánh nhạt hơn mà ''A. zikani'' thường có, trái ngược với màu cánh tối hơn mà các cá thể ''A. morio'' thường thể hiện.<ref name=":6" />

Con đực có chiều dài cánh trước trung bình là {{Convert|33|mm|in}}, con cái có chiều dài {{Convert|37|mm|in}}. Trọng lượng khô trung bình của con đực là 0,41 g, và của con cái là 0,74 g. Con trưởng thành của loài ''zikani'' thường lớn hơn các loài khác thuộc chi ''Actinote''.<ref name=":0" />

Trứng của loài ''Actinote zikani'' thường có màu vàng nhạt khi mới đẻ, và sẽ chuyển sang màu đỏ sau khoảng 2 giờ. Sau 16-17 tuần kể từ khi trứng được đẻ, chúng sẽ xuất hiện những đường gân ngang mờ.<ref name=":1" />

Khi ở giai đoạn ấu trùng ban đầu, cá thể phát triển đầu màu nâu nhẵn và có màu nhạt. Sau đó trong giai đoạn này, cá thể chuyển sang màu vàng, và gần cuối giai đoạn phát triển này có màu đen, kể cả trên các phần phụ. [[Nhộng]] có màu vàng lục sau khi lột xác, và sau vài giờ chuyển sang màu trắng hơn.<ref name=":1" />

==Sinh học==
===Hành vi bay===
Hoạt động của loài bướm ''A. zikani'' rất đa dạng và đặc biệt phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Nó bắt đầu vào lúc mặt trời mọc mỗi sáng, khi ánh nắng chiếu sáng ngọn cây trong rừng. Bướm bắt đầu bằng cách vỗ cánh để làm ấm chúng dưới ánh nắng mặt trời trước khi bay đi. Hoạt động bay dường như giảm dần ngay khi mặt trời khuất bóng.<ref name=":0" />

Con đực bay cao hơn {{Convert|2|m|ft}} so với mặt đất dọc theo con đường nơi chúng được quan sát, hoặc thậm chí vượt qua tán rừng. Chúng tấn công bất kỳ côn trùng bay nào ở khoảng cách dưới một mét trước khi nhanh chóng bay lên hoặc thực hiện một chuyến bay thẳng dài hơn {{Convert|100|m|ft}} Những con đực nhỏ đã được quan sát thấy tấn công các loài bướm đêm khác có kích thước lớn cỡ ''[[Morpho hercules]]''.<ref name=":0" />

Cây chủ của sâu bướm được cho là một trong mười sáu loài thuộc [[họ Cúc]] được phát hiện trong các cuộc khảo sát được thực hiện ở Serra do Mar,<ref name=":6">{{cite journal |last1=Silva-Brandão |first1=Karina Lucas |last2=Wahlberg |first2=Niklas |last3=Francini |first3=Ronaldo Bastos |last4=Azeredo-Espin |first4=Ana Maria L. |last5=Brown |first5=Keith S. |last6=Paluch |first6=Márlon |last7=Lees |first7=David C. |last8=Freitas |first8=André V.L. |title=Phylogenetic relationships of butterflies of the tribe Acraeini (Lepidoptera, Nymphalidae, Heliconiinae) and the evolution of host plant use |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2008-02_46_2/page/515 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=February 2008 |volume=46 |issue=2 |pages=515–531 |doi=10.1016/j.ympev.2007.11.024 |pmid=18191590 |bibcode=2008MolPE..46..515S }}</ref> đặc biệt là các loài [[thân leo]] thuộc chi ''[[Mikania]]'', đáng chú ý là ''[[Mikania obsoleta]]''.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Francini |first1=Ronaldo Bastos |last2=Freitas |first2=André Victor |last3=Barbosa |first3=Eduardo |date=January 2011 |title=Immature stages of ''Actinote zikani'' (Nymphalidae: Heliconiinae), a critically endangered butterfly from southeastern Brazil |url=https://journals.flvc.org/troplep/article/view/90293 |journal=Tropical Lepidoptera Research |pages=20–26 |access-date=August 30, 2024 |via=The Florida OJ Service}}</ref><ref name=":6" />
===Giao phối===
Việc giao phối ở loài ''A. zikani'' diễn ra mà không có bất kỳ [[màn tán tỉnh]] nào được biết đến. Con đực tìm kiếm bạn tình sẽ theo dõi con cái, và sau khi bay theo đường thẳng từ 2 đến 5 mét ở độ cao khoảng 2 mét so với mặt đất, chúng thực hiện một chuyến bay xoắn ốc có kiểm soát xuống đất, sau đó con đực dùng bộ phận sinh dục của mình kẹp lấy bụng con cái, buộc chúng giao phối trên mặt đất, quá trình này có thể kéo dài hơn 30 phút.<ref name=":0" />

===Tỉ lệ giới tính===
Trong quá trình quan sát loài này, người ta nhận thấy rằng ''A. zikani'' có tỷ lệ cá thể đực chiếm ưu thế, với tỷ lệ giới tính là 1,7 cá thể đực trên mỗi cá thể cái được ghi nhận vào tháng 11 năm 1993.<ref name=":0" />

==Phân bố và môi trường sống==
===Phân bố===
[[File:Actinote zikani distribution map.svg|thumb|Phân bố của ''Actinote zikani'' trong [[Brasil]].]]
''Actinote zikani'' chỉ được tìm thấy ở Brasil.<ref>{{Cite web |last1=Willmott |first1=Keith |last2=Hall |first2=Jason |last3=Frietas |first3=Andre |last4=Paluch |first4=Marlon |last5=Silva-Brandao |first5=Karina |date=August 2014 |title=A new species of ''Actinote'' Hübner from the eastern Andes of Ecuador (Lepidoptera: Nymphalidae: Heliconiinae) |url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/wp-content/uploads/sites/100/2014/08/2009WFHSP_AN_col.pdf |access-date=August 29, 2024 |website=Florida Museum |archive-date=2024-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240829220154/https://www.floridamuseum.ufl.edu/wp-content/uploads/sites/100/2014/08/2009WFHSP_AN_col.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=":4" /><ref name=":9" /> Khu vực phân bố duy nhất đã biết của loài này nằm trong một vùng thuộc bang São Paulo, giữa các thị trấn [[Salesópolis]] và [[Paranapiacaba, São Paulo|Paranapiacaba]], xung quanh [[Alto da Serra de Santos]], Paranapiacaba và Trạm Sinh học Boracéia. Loài này cũng từng được chính tác giả mô tả là Almeida ghi nhận từ trước tại phía nam bang [[Minas Gerais]]. Ngoài ra, một cá thể đực thuộc chi ''Actinote'' với hoa văn tròn màu trắng đã được quan sát tại [[Penedo]], bang Rio de Janeiro ở các đồi thấp của Serra do Itatiaia, tuy nhiên chưa có sự chắc chắn về việc cá thể này có thuộc loài nói trên hay không.<ref name=":4" />
===Môi trường sống===
Môi trường sống nơi loài này được tái phát hiện vào năm 1991 bao gồm rừng Đại Tây Dương của Brasil.<ref name=":4">{{cite journal |last1=Francini |first1=Ronaldo Bastos |last2=Penz |first2=Carla M. |title=An illustrated key to male ''Actinote'' from Southeastern Brazil (Lepidoptera, Nymphalidae) |journal=Biota Neotropica |date=2006 |volume=6 |issue=1 |doi=10.1590/S1676-06032006000100013 |doi-access=free }}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last1=Gomes |first1=Victor |last2=Lourenço |first2=Giselle M. |last3=Soldati |first3=Déborah |last4=Iserhard |first4=Cristiano A. |last5=Souza |first5=Thadeu S. |last6=Kaminski |first6=Lucas A. |last7=Freitas |first7=André V. L. |date=December 2014 |title=New Geographical Records for the Threatened Butterfly ''Actinote quadra'' (Lepidoptera: Nymphalidae: Heliconiinae) |journal=Journal of the Lepidopterists' Society |volume=68 |issue=4 |pages=289–292 |doi=10.18473/lepi.v68i4.a10}}</ref><ref>{{Cite web |last=SiBBr |title=Species: ''Actinote zikani'' (Borboleta) |url=https://ala-bie.sibbr.gov.br/ala-bie/species/168510?lang=en_GB |access-date=2024-08-29 |website=ala-bie.sibbr.gov.br |language=en-AU}}</ref> Môi trường thực vật chủ yếu bao gồm tre và các loài thuộc chi ''[[Tibouchina]]''. Thân và cành của hầu hết các cây được bao phủ bởi rêu và dương xỉ sống bám và mười sáu loài thuộc họ Asteraceae được ghi nhận ở gần đó, một số loài trong số đó có thể là cây chủ của ấu trùng ''Actinote zikani''.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite journal |id=41006397|last1=Francini |first1=Ronaldo Bastos |last2=Freitas |first2=André Victor |last3=Brown Jr. |first3=Keith Spalding |title=Rediscovery of ''Actinote zikani'' (D'Almeida) (Nymphalidae, Helicontinae, Acraeini): Natural history, population biology and conservation of an endangered butterfly in SE Brazil |journal=Journal of the Lepidopterists' Society |date=2005 |volume=59 |pages=134–142 }}</ref>

==Biến mất và tái khám phá==
Mặc dù loài này được mô tả vào năm 1951 dựa trên một số ít mẫu vật được phát hiện mười năm trước đó, nhưng nghiên cứu thực địa được tiến hành từ năm 1985 đến năm 1990 để xác định các mẫu vật mới trong môi trường sống điển hình vào tháng 4-5 và tháng 11-12 đã thất bại. Bằng chứng duy nhất về sự tồn tại của loài này được cho là một mẫu vật đực được Keith Brown quan sát vào năm 1981 bên đường của một khu rừng mưa ở độ cao {{Convert|1,000|m|ft}} so với mực nước biển giữa [[Tapiraí, São Paulo|Tapiraí]] và [[Sorocaba (tiểu vùng)|Sorocaba]] ở miền nam của bang, vì vậy được coi là tuyệt chủng.<ref name=":0" /><ref name=Freitasetal>{{cite journal |last1=Freitas |first1=A. V. L. |last2=Francini |first2=Ronaldo Bastos |last3=Mielke |first3=O. H. H. |last4=Rosa |first4=A. H. B. |last5=Magaldi |first5=L. M. |last6=Silva-Brandão |first6=K. L. |title=A New and Rare ''Actinote'' Hübner (Lepidoptera: Nymphalidae: Heliconiinae: Acraeini) from Southeastern Brazil |journal=Neotropical Entomology |date=October 2020 |volume=49 |issue=5 |pages=696–703 |doi=10.1007/s13744-020-00765-y |pmid=32468341 |bibcode=2020NeEnt..49..696F }}</ref> Loài này lại được quan sát thấy vào ngày 16 tháng 3 năm 1991<ref name=":2">{{Cite web |title=''Actinote zikani'' - The Recently Extinct Plants and Animals Database |url=https://recentlyextinctspecies.com/lepidoptera-butterflies-moths/actinote-zikani |access-date=2024-08-29 |website=recentlyextinctspecies.com}}</ref> trên đỉnh Serra do Mar, cách thành phố Santos ở São Paulo 20 km về phía đông bắc trong một chuyến thăm thường lệ do Ronaldo Bastos Francini và André Victor Lucci Freitas thực hiện.<ref name=":0" /><ref name=":2" />

==Bảo vệ==
Ngay từ năm 1981, do sự hiếm có của loài này, Brown đã đề xuất bổ sung ''A. zikani'' vào danh sách các loài bị đe dọa tuyệt chủng ở Brasil. Loài này được Văn phòng Môi trường và Bộ Môi trường Brazil tuyên bố là cực kỳ nguy cấp vào các năm 1998 và 2003.<ref name=":7" /><ref name=Freitasetal/> ''A. zikani'' đã được IUCN đưa vào danh sách [[100 loài bị đe dọa nhất trên thế giới]]<ref>{{cite report|title=Priceless or Worthless?  The world's most threatened species.|publisher=Zoological Society of London|location=United Kingdom|year=2012|last1=Baillie|first1=J.E.M.|last2=Butcher|first2=E.R.|url=https://portals.iucn.org/library/node/29199|access-date=2024-10-12|isbn=978-0-900881-67-1|page=76}}</ref> và là một trong hai loài bướm trong danh sách.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news |last=Malein |first=Flora |date=2012-09-11 |title=The 100 most endangered species on the planet – the list in full |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/sep/11/100-most-endangered-species-planet |access-date=2024-08-29 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 100 Most Endangered Species |url=https://ucanr.edu/blogs/blogcore/postdetail.cfm?postnum=11293 |access-date=2024-10-12|website=ANR Blogs |language=en-us|last=Garvey|first=Kathy Keatley|date=2013-08-26}}</ref>

==Tham khảo==
{{Tham khảo|30em}}
==Liên kết ngoài==
* {{Chú thích web|access-date=August 29, 2024 |title=''Actinote zikani'' |url=http://www.butterfliesofamerica.com/L/actinote_zikani.htm |website=butterfliesofamerica.com}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Taxonbar|from=Q2823630 |from2=Q130493746 }}

[[Thể loại:Actinote|Z]]
[[Thể loại:Động vật được mô tả năm 1951]]
[[Thể loại:Động vật cực kỳ nguy cấp]]
[[Thể loại:Bộ Cánh vẩy Brasil]]
[[Thể loại:Côn trùng đặc hữu Brasil]]