Xem mã nguồn của Armenia

{{Infobox country
| conventional_long_name                = Cộng hòa Armenia
| common_name                = Armenia
| native_name                = {{native name|hy|Հայաստանի Հանրապետություն|italics=off}}<br />{{small|{{transliteration|hy|Hayastani Hanrapetut'yun}}}}
| national_motto                = 
| image_flag                = Flag of Armenia.svg
| image_coat                = Coat of arms of Armenia.svg
| national_anthem                = [[Mer Hayrenik|Մեր Հայրենիք]]<br />{{transliteration|hy|Mer Hayrenik}}<br />({{Langx|vi|"Tổ quốc của chúng ta"}}){{parabr}}{{center|[[File:Mer Hayrenik instrumental.ogg]]}}
| image_map                = Armenia (orthographic projection).svg
| map_caption                = Vị trí của Armenia
| capital                = [[Yerevan]]
| coordinates                = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city(1,100,000)_region:AM-ER|display=inline,title}}
| largest_city                = thủ đô
| official_languages                = [[Tiếng Armenia]]<ref>{{cite web|title=Constitution of Armenia, Article 20|url=https://president.am/en/constitution-2015|publisher=president.am|access-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203013237/https://president.am/en/constitution-2015/|archive-date=3 December 2022|url-status=live}}</ref>
| languages_type                = 
| languages2_type                = [[Chữ viết chính thức]]
| languages2                = [[Bảng chữ cái Armenia]]
| ethnic_groups                = {{Unbulleted list |98.1% [[người Armenia]] |1.1% [[Người Yazidis ở Armenia|người Yazidis]] |0.8% [[Dân tộc thiểu số ở Armenia|dân tộc thiểu số]]}}
| ethnic_groups_ref                = <ref name=CIA/>
| ethnic_groups_year                = 2022
| religion                = {{unbulleted list
|{{Tree list}}
*96.8% [[Kitô giáo]]
**95.2% [[Giáo hội Tông truyền Armenia]]
**1.6% những [[Danh sách giáo phái Kitô giáo|giáo phái]] khác
{{Tree list/end}}
|0.6% không tôn giáo
|0.9% [[Tôn giáo ở Armenia|tôn giáo khác]] 
|1.7% không xác định
}}
| religion_ref                = <ref name=CIA/>
| demonym                = [[Người Armenia]]
| government_type                = [[Cộng hòa đại nghị]] đơn nhất
| leader_title1                = [[Tổng thống Armenia|Tổng thống]]
| leader_name1                = [[Vahagn Khachaturyan]]
| leader_title2                = [[Thủ tướng Armenia|Thủ tướng]]
| leader_name2                = [[Nikol Pashinyan]]
| leader_title3                = [[Chủ tịch Quốc hội Armenia|Chủ tịch Quốc hội]]
| leader_name3                = [[Alen Simonyan]]
| legislature                = [[Quốc hội Armenia|Quốc hội]]
| sovereignty_type                = [[Lịch sử Armenia|Hình thành]]
| established_event1                = [[Urartu]]
| established_date1                = 860 TCN–547/90 TCN
| established_event2                = [[Vương quốc Armenia (cổ đại)|Vương quốc Armenia]]
| established_date2                = 331 TCN–428 CN
| established_event3                = [[Vương quốc Bagratuni]]
| established_date3                = 880s–1045
| established_event4                = [[Vương quốc Kilikia]]
| established_date4                = 1198/99–1375
| established_event5                = [[Triều đại Zakarid]]
| established_date5                = 1201–1350
| established_event6                = [[Đệ Nhất Cộng hòa Armenia]]
| established_date6                = 28 tháng 5 năm 1918
| established_event7                = [[Hồng quân xâm lược Armenia]]
| established_date7                = 29 tháng 11 năm 1920
| established_event8                = [[Liên Xô tan rã|Khôi phục]] [[Trưng cầu ý dân về độc lập Armenia 1991|độc lập]]
| established_date8                = 23 tháng 9 năm 1991
| established_event9                = [[Nghị định thư Alma-Ata|Gia nhập]] [[Cộng đồng các Quốc gia Độc lập]]
| established_date9                = 21 tháng 12 năm 1991
| established_event10                = [[Nghị quyết 735 Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc|Gia nhập]] [[Liên Hợp Quốc]]
| established_date10                = 2 tháng 3 năm 1992
| established_event11                = [[Hiến pháp Armenia|Hiến pháp hiện hành]]
| established_date11                = 5 tháng 7 năm 1995
| established_event12                = 
| established_date12                = 
| established_event13                = 
| established_date13                = 
| established_event14                = 
| established_date14                = 
| established_event15                = 
| established_date15                = 
| area_km2                = 29743
| area_rank                = 138
| area_sq_mi                = 11484 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| percent_water                = 4,71<ref name=CIA>{{Citation |title=Armenia |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |access-date=2025-03-29 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |archive-date=2025-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315225833/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |url-status=dead }}</ref>
| population_estimate                = 3.071.600
| population_estimate_year                = 2024<ref>{{cite web |title=Economic and Financial Data for the Republic of Armenia |url=https://armstat.am/nsdp/}}</ref>
| population_estimate_rank                = 138
| population_density_km2                = 101,5
| population_density_sq_mi                = 262,9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| GDP_PPP                = {{increase}} 74,294 tỷ đô la Mỹ<ref name="IMF WEO">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=911,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2024&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[Quỹ Tiền tệ Quốc tế]] |access-date=22 April 2025 |location=Washington, D.C. |date=22 April 2025}}</ref>
| GDP_PPP_year                = 2025
| GDP_PPP_rank                = 111
| GDP_PPP_per_capita                = {{increase}} 25.060 đô la Mỹ<ref name="IMF WEO" />
| GDP_PPP_per_capita_rank                = 78
| GDP_nominal                = {{increase}} 26,258 tỷ đô la Mỹ<ref name="IMF WEO" />
| GDP_nominal_year                = 2025
| GDP_nominal_rank                = 118
| GDP_nominal_per_capita                = {{increase}} 8.857 đô la Mỹ<ref name="IMF WEO" />
| GDP_nominal_per_capita_rank                = 83
| Gini                = 27,9 <!--number only-->
| Gini_year                = 2022
| Gini_change                = steady <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref                = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |title=Gini index - Armenia |publisher=[[World Bank]] |access-date=22 April 2024 |archive-date=21 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121041937/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |url-status=live}}</ref>
| HDI                = 0,811
| HDI_year                = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. -->
| HDI_change                = increase
| HDI_ref                = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc]]}}</ref>
| HDI_rank                = 69
| currency                = [[Dram Armenian]]&nbsp;([[Armenian dram sign|֏]])
| currency_code                = AMD
| time_zone                = [[Giờ Armenia]]
| utc_offset                = +4
| date_format                = dd.mm.yyyy
| drives_on                = phải
| calling_code                = [[Telephone numbers in Armenia|+374]]
| cctld                = {{unbulleted list |[[.am]] |[[.հայ]]}}
| official_website                = {{URL|https://www.gov.am}}
| recognized_languages                = {{Collapsible list
| title = {{nobold|'''Danh sách''':<ref>{{cite web |title=States Parties to the European Charter for Regional or Minority Languages and their regional or minority languages |url=https://rm.coe.int/november-2022-revised-table-languages-covered-english-/1680a8fef4 |website=Council of Europe |access-date=13 December 2023 |date=1 November 2022}}</ref>{{efn|Through the [[European Charter for Regional or Minority Languages]].}}}}
| [[Tiếng Suret]]
| [[Tiếng Đức]]
| [[Tiếng Hy Lạp]]
| [[Tiếng Kurd]]{{efn|The list recognises the language of Yazidis, as separate from Kurdish.}}
| [[Tiếng Nga]]
| [[Tiếng Ukraina]]
 }}
| religion_year                = 2022
}}

'''Armenia''',{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Armenia.ogg|ɑr|ˈ|m|iː|n|i|ə}} {{respell|ar|MEE|nee|ə}}<ref>"[http://dictionary.reference.com/browse/armenia?s=t Armenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210220614/http://dictionary.reference.com/browse/armenia?s=t |date=10 December 2015}}." Dictionary.com Unabridged. 2015.</ref><br />{{langx|hy|Հայաստան|translit=Hayastan}} {{IPA|hy|hɑjɑsˈtɑn|IPA}} |group=pron}} quốc hiệu là '''Cộng hoà Armenia''',{{efn|{{langx|hy|Հայաստանի Հանրապետություն|translit=Hayastani Hanrapetut'yun}}, {{IPA|hy|hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtutʰˈjun|IPA}}}} là một [[quốc gia nội lục]] ở phía nam [[Kavkaz]] thuộc khu vực [[Tây Á|Tây Nam Á]], giáp [[Thổ Nhĩ Kỳ]] ở phía tây, [[Gruzia]] ở phía bắc, [[Azerbaijan]] ở phía đông và [[Iran]] cùng [[Cộng hòa tự trị Nakhchivan]] của Azerbaijan ở phía nam.<ref name="Oxford University Press">{{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0000unse/page/156|title=The Oxford Encyclopedia of Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-510507-0|page=[https://archive.org/details/oxfordencycloped0000unse/page/156 156]}}</ref> [[Yerevan]] là thủ đô và thành phố lớn nhất.

Armenia có một di sản văn hóa cổ đại. [[Urartu|Nhà nước đầu tiên]] của Armenia được thành lập vào năm 860 TCN, và đến thế kỷ 6 TCN được [[Satrapy của Armenia|Satrapy]] thay thế. [[Vương quốc Armenia (cổ đại)|Vương quốc Armenia]] đạt đến đỉnh cao dưới thời [[Tigranes Đại đế]] vào thế kỷ 1 TCN và là quốc gia đầu tiên chấp nhận [[Kitô giáo]] làm quốc giáo vào năm 301.<ref>({{Chú thích sách|title=Armenian People from Ancient to Modern Times|last=Garsoïan|first=Nina|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=1997|editor-last=R.G. Hovannisian|volume=1|page=81|author-link=Nina Garsoïan}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=A Sociological History of Christian Worship|url=https://archive.org/details/sociologicalhist0000stri|url-access=limited|last=Stringer|first=Martin D.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-81955-8|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/sociologicalhist0000stri/page/92 92]}}</ref><ref>Smaller nations that have claimed a prior official adoption of Christianity include [[Osroene]], the [[Silures]], and [[San Marino]].</ref><ref>{{Chú thích sách|title=Histoire de l'Arménie|last=Grousset|first=René|publisher=Payot|year=1947|edition=1984|page=122}}</ref> Vương quốc Armenia bị chia cắt giữa [[Đế quốc Đông La Mã]] và [[Đế quốc Sasan]] vào đầu thế kỷ 5. Dưới [[triều đại Bagratuni]], [[Vương quốc Bagratuni]] được khôi phục vào thế kỷ 9. Suy tàn do các cuộc chiến tranh chống lại người Byzantine, vương quốc này sụp đổ vào năm 1045 và Armenia ngay sau đó bị xâm lược bởi [[Đế quốc Seljuk]]. Một công quốc Armenia và sau đó là [[Vương quốc Kilikia]] nằm trên bờ biển [[Địa Trung Hải]] giữa thế kỷ 11 và 14.

Giữa thế kỷ 16 và 19, Armenia bao gồm [[Đông Armenia]] và [[Tây Armenia]] nằm dưới sự cai trị của [[Đế quốc Ottoman]] và [[Đế quốc Ba Tư|Ba Tư]], liên tục được cai trị bởi một trong hai đế chế trong nhiều thế kỷ. Đến thế kỷ 19, Đông Armenia bị [[Đế quốc Nga]] chinh phục, trong khi hầu hết Tây Armenia vẫn nằm dưới sự cai trị của Đế quốc Ottoman. Trong [[Chiến tranh thế giới thứ nhất]], 1,5 triệu người Armenia trong Đế quốc Ottoman bị tàn sát trong cuộc [[diệt chủng Armenia|đại diệt chủng Armenia]]. Năm 1918, sau [[Cách mạng Nga]], tất cả các nước không thuộc Nga đều tuyên bố độc lập, dẫn đến việc thành lập [[Đệ Nhất Cộng hòa Armenia]]. Năm 1920, nhà nước được hợp nhất thành [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz|Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz]] và năm 1922 thì trở thành một thành viên sáng lập của [[Liên Xô]]. Năm 1936, nhà nước Ngoại Kavkaz bị giải thể, chuyển các quốc gia cấu thành của nó, bao gồm cả [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia]], thành các [[Các nước cộng hòa của Liên bang Xô viết|nước cộng hòa của Liên Xô]]. Armenia khôi phục độc lập vào năm 1991 sau khi [[Liên Xô giải thể|Liên Xô tan rã]].

Armenia là một quốc gia dân chủ thống nhất và là một [[Nước đang phát triển|quốc gia đang phát triển]].<ref>{{Chú thích web|url=http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ARM.pdf|tựa đề=Human Development Report|ngày=2019|nhà xuất bản=United Nations Development Programme (UNDP)|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20200716153627/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ARM.pdf|ngày lưu trữ=ngày 16 tháng 7 năm 2020|url-status=live|ngày truy cập=ngày 27 tháng 7 năm 2020}}</ref> Nền kinh tế chủ yếu dựa vào sản lượng công nghiệp và khai thác khoáng sản. Mặc dù Armenia có vị trí địa lý ở phía Nam [[Dãy núi Kavkaz|dãy Kavkaz]], nhưng về mặt địa chính trị, Armenia thường được coi là thuộc [[châu Âu]]. Vì Armenia liên kết về mặt địa chính trị với châu Âu về nhiều mặt, quốc gia này là thành viên của nhiều tổ chức châu Âu bao gồm [[Ủy hội châu Âu|Hội đồng châu Âu]], [[Quan hệ đối tác phía Đông|Đối tác phương Đông]], [[Eurocontrol]], [[Hội đồng các khu vực châu Âu]] và [[Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu]]. Armenia cũng là thành viên của một số nhóm khu vực trên khắp Á-Âu, bao gồm [[Ngân hàng Phát triển châu Á]], [[Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể]], [[Liên minh Kinh tế Á Âu|Liên minh Á-Âu]] và [[Ngân hàng Phát triển Á-Âu]]. Armenia ủng hộ [[Cộng hòa Artsakh|Artsakh]] độc lập trên thực tế, được tuyên bố vào năm 1991. Armenia cũng công nhận [[Giáo hội Tông truyền Armenia]] là giáo hội chính của Armenia.<ref>The republic has [[separation of church and state]]</ref> [[Bảng chữ cái Armenia]] được [[Mesrop Mashtots]] sáng tạo vào năm 405.

== Nguồn gốc tên gọi ==
{{main|Tên gọi Armenia}}
Tên gốc theo [[tiếng Armenia]] là ''Hayq'', sau này ''Hayastan''. [[Hayasa]], gắn với hậu tố [[tiếng Ba Tư]] '[[-stan]]' (đất đai). [[Haik]] là một trong những lãnh đạo kiệt xuất người Armenia và cái tên ''Miền đất của Haik'' đã được đặt theo tên ông. Theo truyền thuyết, Haik là chút của [[Noah]] (con trai của [[Togarmah]], người là con của [[Gomer (Kinh thánh)|Gomer]], người là con của [[Japheth]], người là con của Noah), và theo truyền thống cổ Armenia, một tổ tiên của toàn bộ [[người Armenia]]. Ông cũng được cho là đã định cư bên dưới chân [[núi Ararat]], đã đi tham gia vào việc xây dựng [[tháp Babel]], và, sau khi quay trở lại, đánh bại vua [[Babylon]] là Bel (được một số nhà nghiên cứu cho là [[Nimrod]]) ngày [[11 tháng 8]] năm [[2492 TCN]] gần núi [[Lake Van]], ở phía nam Armenia trong lịch sử (hiện ở [[Thổ Nhĩ Kỳ]]).

Hayq được các nước xung quanh gọi là Armenia, có lẽ nó từng là tên của bộ lạc mạnh nhất sống ở những vùng đất thuở xưa của Armenia, những người tự gọi mình là ''Armens'' và có nguồn gốc [[Ấn Âu]]. Theo truyền thống, nó bắt nguồn từ chữ ''Armenak'' hay ''Aram'' (chắt của chắt của Haik, và một lãnh đạo khác, người theo truyền thống Armenia là tổ tiên của tất cả người dân Armenia). Một số học giả Do Thái và Kitô giáo viết rằng cái tên 'Armenia' bắt nguồn từ ''Har-Minni'', có nghĩa là 'Núi Minni' (hay [[Mannai]]). Những lý lẽ ủng hộ Kitô giáo cho rằng ''Nairi'', có nghĩa ''vùng đất của những con sông'', từng là một tên cổ gọi vùng núi của nước này, lần đầu được người [[Assyria]] sử dụng khoảng năm [[1200 TCN]]; trong khi văn bản ghi chép đầu tiên được biết tới có tên Armenia, là [[Bản khắc Behistun]] tại [[Iran]], có niên đại từ năm [[521 TCN]].

== Lịch sử ==
{{chính|Lịch sử Armenia}}
[[Tập tin:Arshakuni_Armenia_150-en.svg|phải|nhỏ|Tiền sử Armenia, 150 trước Công nguyên]]
[[Tập tin:Armenian Empire.png|trái|nhỏ|200x200px|[[Vương quốc Armenia (cổ đại)|Vương quốc Armenia]] đạt đến tột đỉnh vinh quang của nó vào thời điểm [[Tigranes Đại đế]] cai trị.]]

=== Thời Cổ đại ===
[[Tập tin:Xerxes_I_tomb_Armenian_soldier_circa_470_BCE.jpg|phải|nhỏ|Người lính Armenia của quân đội Achaemenid, khoảng năm 470 TCN. Phù điêu lăng mộ của [[Xerxes I]]]]
Armenia nằm ở vùng cao nguyên bao quanh dãy núi [[Núi Ararat|Ararat]]. Có bằng chứng về một nền văn minh sơ khai ở Armenia trong [[thời đại đồ đồng]] trở về trước, có niên đại khoảng 4000 năm TCN. Các cuộc điều tra khảo cổ vào năm 2010 và 2011 tại [[quần thể hang động Areni-1]] đã dẫn đến việc phát hiện ra chiếc giày da,<ref name="CNNc">{{Chú thích báo|date=ngày 9 tháng 6 năm 2010|title=Armenian cave yields what may be world's oldest leather shoe|publisher=[[CNN]]|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/meast/06/09/armenia.old.shoe/|url-status=live|access-date =ngày 28 tháng 1 năm 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128074651/http://www.cnn.com/2010/WORLD/meast/06/09/armenia.old.shoe/|archive-date=ngày 28 tháng 1 năm 2018}}</ref> váy,<ref name="strawskirt">{{Chú thích web|url=http://news.am/eng/news/73915.html|tựa đề=5,900-year-old women's skirt discovered in Armenian cave|ngày=ngày 13 tháng 9 năm 2011|website=News Armenia|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20171010142655/https://news.am/eng/news/73915.html|ngày lưu trữ=ngày 10 tháng 10 năm 2017|url-status=dead|ngày truy cập=ngày 14 tháng 9 năm 2011}}</ref> và [[Nhà máy rượu Areni-1|cơ sở sản xuất rượu vang]] [[Giày Areni-1|sớm nhất được biết đến trên thế giới]].<ref name="National Geographic">{{Chú thích web|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla/|tựa đề=Earliest Known Winery Found in Armenian Cave|ngày=ngày 12 tháng 1 năm 2011|nhà xuất bản=[[National Geographic Society|National Geographic]]|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20180108093549/https://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla/|ngày lưu trữ=ngày 8 tháng 1 năm 2018|url-status=live|ngày truy cập=ngày 28 tháng 1 năm 2018}}</ref>

Theo câu chuyện của [[Hayk]], người sáng lập huyền thoại của Armenia, vào khoảng năm 2107 TCN Hayk đã chiến đấu chống lại [[Belus (tiếng Babylon)|Belus]], Thần Chiến tranh của Babylon, tại [[Çavuştepe]] dọc theo sông Engil để thành lập nhà nước Armenia đầu tiên. Về mặt lịch sử, sự kiện này trùng với [[Vương triều Gutian của Sumer|triều đại Sumer của Gutian]] hủy diệt [[đế quốc Akkad]] vào năm 2115 TCN,<ref>De Mieroop, Marc Van. (2004).</ref> thời điểm mà Hayk có thể đã rời đi cùng với "hơn 300 thành viên trong gia đình" như được kể trong truyền thuyết, và cũng trong thời gian đó. bắt đầu khi Kỷ nguyên đen tối Lưỡng Hà xảy ra do sự sụp đổ của [[Đế quốc Akkad|Đế chế Akkadian]] vào năm 2154 TCN, có thể đã đóng vai trò như bối cảnh cho các sự kiện trong truyền thuyết khiến vị vua này rời bỏ Lưỡng Hà.<ref>Movses Khorenatsi, History of Armenia.</ref>

Một số [[Thời đại đồ đồng|quốc gia và nền văn hóa Thời đại đồ đồng]] phát triển mạnh mẽ ở khu vực Đại Armenia, bao gồm [[Văn hóa Trialeti|văn hóa Trialeti-Vanadzor]], [[Hayasa-Azzi]] và [[Mitanni]] (nằm ở phía tây nam Armenia lịch sử), tất cả đều được cho là có dân số Ấn-Âu.<ref>John A. C. Greppin and I. M. Diakonoff, ''Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians'' Journal of the American Oriental Society Vol. 111, No. 4 (Oct.</ref><ref>Joan Aruz, Kim Benzel, Jean M. Evans, ''Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C.'' Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.) (2008) pp. 92</ref><ref>{{Chú thích|last=Kossian|first=Aram V.|title=The Mushki Problem Reconsidered|date=1997|url=https://docplayer.net/108120425-The-mushki-problem-reconsidered.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829005531/https://docplayer.net/108120425-The-mushki-problem-reconsidered.html|access-date =ngày 31 tháng 8 năm 2019|archive-date=ngày 29 tháng 8 năm 2019}} pp. 254</ref><ref>Peter I. Bogucki and Pam J. Crabtree [http://lukashevichus.info/knigi/ancient_europe_encycl_bogucki_crabtree_1.pdf ''Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109082658/http://lukashevichus.info/knigi/ancient_europe_encycl_bogucki_crabtree_1.pdf |date=ngày 9 tháng 1 năm 2016 }}</ref><ref>Paul Thieme, The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties.</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Petrosyan|first=Armen|date=2007|title=Towards the Origins of the Armenian People: The Problem of Identification of the Proto-Armenians: A Critical Review (in English)|url=https://www.academia.edu/3657764|journal=Journal for the Society of Armenian Studies|volume=16|pages=49–54|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004180224/https://www.academia.edu/3657764/Towards_the_Origins_of_the_Armenian_People_The_Problem_of_Identification_of_the_Proto_Armenians_A_Critical_Review_in_English_|archive-date=ngày 4 tháng 10 năm 2020|access-date =ngày 30 tháng 8 năm 2019}}</ref> [[Nairi|Liên minh Nairi]] và người kế nhiệm, [[Urartu]], đã liên tiếp xác lập chủ quyền của họ trên [[Sơn nguyên Armenia|Cao nguyên Armenia]]. Mỗi quốc gia và liên minh nói trên đều tham gia vào quá trình hình thành dân tộc của người [[Người Armenia|Armenia]].<ref>{{Chú thích sách|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/home.html|title=History of Armenia|last=Kurkjian|first=Vahan|publisher=[[Armenian General Benevolent Union]]|year=1958|edition=1964|location=Michigan|access-date =ngày 22 tháng 7 năm 2009|archive-url=https://archive.today/20120527052930/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/home.html|archive-date=ngày 27 tháng 5 năm 2012}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=Armenian Soviet Encyclopedia|title-link=Armenian Soviet Encyclopedia|publisher=Armenian Encyclopedia|year=1987|location=Yerevan|page=v. 12}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=Sacred Highland: Armenia in the spiritual conception of the Near East|last=Movsisyan|first=Artak|publisher=Yerevan|year=2000}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=The Genesis of Armenian People|last=Kavoukjian|first=Martiros|publisher=Montreal|year=1982|author-link=Martiros Kavoukjian}}</ref> Một dòng chữ lớn bằng chữ hình nêm được tìm thấy ở [[Yerevan]] chứng tỏ rằng thủ đô hiện đại của Armenia được thành lập vào mùa hè năm 782 TCN của vua [[Argishti I của Urartu|Argishti I.]] Yerevan là thành phố lâu đời nhất trên thế giới đã ghi lại chính xác ngày thành lập của nó.

Vào cuối thế kỷ thứ 6 TCN, [[Satrapy của Armenia|thực thể địa lý đầu tiên được gọi là Armenia]] bởi các dân cư lân cận được thành lập dưới [[Nhà Orontes|Vương triều Orontid]] trong [[Đế quốc Achaemenes|Đế chế Achaemenid]], như một phần lãnh thổ của những người ẩn náu. Vương quốc trở thành có chủ quyền hoàn toàn khỏi phạm vi ảnh hưởng của [[Vương quốc Seleukos|Đế chế Seleukos]] vào năm 190 TCN dưới thời Vua [[Artaxias I]] và bắt đầu sự cai trị của [[triều đại Artaxiad]]. Armenia đạt đến đỉnh cao trong khoảng từ 95 đến 66&nbsp;TCN dưới thời [[Tigranes Đại đế]], trở thành vương quốc hùng mạnh nhất thời bấy giờ ở phía đông [[Cộng hòa La Mã]].
[[Tập tin:Garni_Temple_02.JPG|nhỏ|[[Đền Garni]] ngoại giáo, có lẽ được xây dựng vào thế kỷ thứ nhất, là "tòa nhà có hàng cột kiểu [[Các quốc gia hậu Xô viết|Hy Lạp-La Mã" duy nhất ở các quốc gia hậu Xô Viết]]<ref>{{Chú thích sách|title=The Archaeology of Power and Politics in Eurasia: Regimes and Revolutions|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01652-1|editor-last=Charles W. Hartley|page=65|quote=...the unique temple-tomb at Garni, just east of Yerevan – the only Greco-Roman colonnaded building anywhere in the Soviet Union.|editor-last2=G. Bike Yazicioğlu|editor-last3=Adam T. Smith}}</ref>]]
Trong những thế kỷ tiếp theo, Armenia nằm trong vùng [[Đế quốc Achaemenes|ảnh hưởng của Đế chế Ba Tư]] dưới thời trị vì của [[Tiridates I của Armenia|Tiridates I]], người sáng lập ra vương [[Triều đại Arsacid của Armenia|triều Arsacid của Armenia]], bản thân nó là một nhánh của [[Đế quốc Parthia|Đế chế Parthia]]. Trong suốt lịch sử của mình, vương quốc Armenia đã trải qua cả thời kỳ độc lập và thời kỳ tự chủ của các đế chế đương thời. Vị trí chiến lược của nó giữa hai lục địa đã khiến nó phải [[Assyria|hứng chịu các cuộc xâm lược của nhiều dân tộc, bao gồm cả Assyria]] (dưới thời [[Ashurbanipal]], vào khoảng năm 669–627 TCN, ranh giới của Assyria kéo dài đến tận Armenia và [[Dãy núi Kavkaz|Dãy núi Caucasus]]),<ref>{{Chú thích bách khoa toàn thư|title=Assyria|encyclopedia=[[World History Encyclopedia]]|url=https://www.worldhistory.org/assyria/|access-date =ngày 13 tháng 5 năm 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073851/https://www.worldhistory.org/assyria/|archive-date=ngày 16 tháng 4 năm 2021}}</ref> [[Người Media|Medes]], [[Đế quốc Achaemenes|Đế chế Achaemenid]], [[Người Hy Lạp]], [[Đế quốc Parthia|người Parthia]], [[La Mã cổ đại|người La Mã]], [[Đế quốc Sasan|Đế chế Sasanian]] [[Đế quốc Đông La Mã|, Đế chế Byzantine]], [[người Ả Rập]], [[Đế quốc Seljuk|Đế chế Seljuk]], người [[Người Mông Cổ|Mông Cổ]], [[Đế quốc Ottoman|Đế chế Ottoman]], các [[Nhà Safavid|triều đại Safavid]], [[Triều đại Afsharid|Afsharid]] và [[Nhà Qajar|Qajar]] kế tiếp của Iran và người Nga.

Tôn giáo ở Armenia cổ đại về mặt lịch sử có liên quan đến một tập hợp các tín ngưỡng mà ở Ba Tư, đã dẫn đến sự xuất hiện của [[Hỏa giáo]]. Nó đặc biệt tập trung vào việc thờ cúng thần [[Mithra]] và cũng bao gồm một đền thờ các vị thần như [[Aramazd]], [[Vahagn]], [[Anahit]] và [[Astghik]]. Đất nước này sử dụng [[lịch Armenia]] theo mặt trời, bao gồm 12 tháng.

Thiên chúa giáo được truyền vào nước này rất sớm kể từ năm 40. Tiridates III của Armenia (238-314) biến Kitô giáo thành [[quốc giáo]] năm 301,<ref name=CIA>{{Citation |title=Armenia |date=2025-03-25 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |access-date=2025-03-29 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |archive-date=2025-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315225833/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |url-status=dead }}</ref><ref name="almanac">{{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/timealmanac2007w00brun/page/685|title=Time Almanac with Information Please 2007|last=Brunner|first=Borgna|publisher=Time Home Entertainment|year=2006|isbn=978-1-933405-49-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/timealmanac2007w00brun/page/685 685]}}</ref> một phần nhằm thách thức cả [[Đế quốc Sasan]],<ref name="books.google.nl">Mary Boyce.</ref> trở thành quóc gia đầu tiên chính thức là quốc gia Kitô giáo, mười năm trước khi [[Đế quốc La Mã|Đế Chế La Mã]] chính thức khoan dung với tôn giáo này dưới thời trị vì của [[Galerius]] và 36&nbsp;năm trước khi [[Constantinus Đại đế|Constantine Đại đế]] được rửa tội. Trước đó, trong phần thứ hai của thời đại Parthian, Armenia là một quốc gia chủ yếu theo Hỏa giáo.<ref name="books.google.nl" />

Sau sự sụp đổ của Vương quốc của Armenia trong năm 428, Armenia được kết hợp như một [[Người Ba Tư, Armenia|''marzpanate'' trong Đế quốc Sasania]]. Sau [[Trận chiến của Avarayr|Trận Avarayr]] năm 451, Armenia duy trì tôn giáo Kitô của mình và Armenia được tự chủ.

=== Thời Trung Cổ ===
[[Tập tin:Etchmiadzin_cathedral.jpg|nhỏ|[[Nhà thờ Etchmiadzin]], Nhà thờ Mẹ của Armenia theo truyền thống có từ năm 303 sau Công nguyên, được coi là nhà thờ cổ nhất trên thế giới.<ref>{{Chú thích sách|title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East|publisher=[[Infobase Publishing]]|year=2008|isbn=978-1-4381-2676-0|editor-last=Stokes, Jamie|location=New York|page=65|quote=Etchmiatzin is located in the west of modern Armenia, close to the border with Turkey, and its fourth-century cathedral is generally regarded as the oldest in the world.}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=Armenia: Past and Present|last=Bauer-Manndorff|first=Elisabeth|publisher=Reich Verlag|year=1981|location=Lucerne|oclc=8063377|quote=Etchmiadzin, with the world's oldest cathedral and the seat of the Catholicos, draws tourists from all over the world.}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=Armenian Architecture: 4th to 17th Century|last=Utudjian|first=Édouard|publisher=Editions A. Morancé|year=1968|location=Paris|page=7|oclc=464421|quote=...the oldest cathedral in Christendom, that of Etchmiadzin, founded in the 4th century.|author-link=Édouard Utudjian}}</ref>]]
Sau [[Sasanian Armenia|thời kỳ Sasanian]] (428–636), Armenia nổi lên với tên gọi [[Arminiya]], một công quốc tự trị dưới quyền của [[Caliphate Umayyad|Umayyad Caliphate]], thống nhất các vùng đất của Armenia trước đây do [[Đế quốc Đông La Mã|Đế chế Byzantine chiếm]] giữ. Công quốc được cai trị bởi Hoàng tử Armenia, và được công nhận bởi [[Khalifah|Caliph]] và [[Danh sách hoàng đế Đông La Mã|Hoàng đế Byzantine]]. Nó là một phần của đơn vị hành chính / tiểu vương quốc ''[[Arminiya]]'' do người Ả Rập tạo ra, cũng bao gồm các phần của Georgia và [[Albania Kavkaz|Caucasian Albania]], và có trung tâm tại thành phố Armenia, [[Dvin, Ararat|Dvin]]. Arminiya tồn tại cho đến năm 884, khi nó giành lại độc lập từ [[Nhà Abbas|Abbasid Caliphate]] suy yếu dưới thời [[Ashot I của Armenia]]. {{Sfn|Canard|Cahen|1960}}
[[Tập tin:Cilician_Armenia-en.svg|nhỏ|[[Vương quốc Kilikia|Vương quốc Armenia của Cilicia]], 1198–1375.]]
Vương quốc Armenia tái hợp được cai trị bởi [[triều đại Bagratuni]] và tồn tại cho đến năm 1045. Theo thời gian, một số khu vực của Bagratid Armenia tách ra thành các vương quốc và thủ phủ độc lập như Vương quốc [[Vaspurakan]] do Nhà [[Artsruni]] cai trị ở phía nam, Vương quốc [[Syunik (tỉnh)|Syunik]] ở phía đông, hoặc [[Vương quốc Artsakh]] trên lãnh thổ của [[Nagorno-Karabakh|Nagorno-Karabakh hiện đại]], trong khi vẫn công nhận quyền lực tối cao của các vị vua Bagratid.

Năm 1045, Đế chế Byzantine chinh phục Bagratid Armenia. Chẳng bao lâu, các quốc gia Armenia khác cũng nằm dưới sự kiểm soát của Byzantine. Sự thống trị của người Byzantine chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, vào năm 1071, [[Đế quốc Seljuk|Đế chế Seljuk]] đánh bại người Byzantine và chinh phục Armenia trong [[trận Manzikert]], thành lập Đế chế Seljuk.<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Holt|first=Peter Malcolm|last2=Lambton|first2=Ann Katharine Swynford|last3=Lewis|first3=Bernard|year=1977|title=The Cambridge History of Islam|pages=231–32}}</ref> Để thoát khỏi cái chết hoặc sự nô dịch dưới bàn tay của những kẻ đã ám sát họ hàng của mình, [[Gagik II của Armenia]], Vua của [[Ani]], một người Armenia tên là [[Ruben I, Hoàng tử Armenia|Ruben I, Hoàng tử của Armenia]], đã đi cùng một số đồng hương của mình vào các hẻm núi của [[dãy núi Taurus]] và sau đó đi tiếp tới [[Tarsus (thành phố)|Tarsus]] của [[Cilicia]]. Thống đốc Byzantine của cung điện đã cho họ trú ẩn, tại đó [[Vương quốc Kilikia|Vương quốc Cilicia của Armenia]] cuối cùng được thành lập vào ngày 6 tháng 1 năm 1198 dưới thời [[Leo I, Vua của Armenia]], hậu duệ của Hoàng tử Ruben.

Cilicia là một đồng minh mạnh mẽ của [[Thập tự chinh|quân Thập tự chinh châu Âu]], và tự coi mình như một pháo đài của [[Christendom|Chúa Kitô]] ở phương Đông. Tầm quan trọng của Cilicia trong lịch sử và địa vị nhà nước của Armenia cũng được chứng thực bằng việc chuyển giao trụ sở của Giáo hội Công giáo Armenia, nhà lãnh đạo tinh thần của người Armenia, đến khu vực này.

Đế chế Seljuk sớm bắt đầu sụp đổ. Vào đầu thế kỷ 12, các hoàng tử Armenia của gia tộc Zakarid đã đánh đuổi người Thổ Nhĩ Kỳ Seljuk và thành lập một công quốc bán độc lập ở miền bắc và miền đông Armenia được gọi là [[Zakarid Armenia]], tồn tại dưới sự bảo trợ của [[Lịch sử Gruzia|Vương quốc Gruzia]]. [[Vương triều Orbelian]] chia sẻ quyền kiểm soát với người Zakarids ở nhiều vùng khác nhau của đất nước này, đặc biệt là ở Syunik và [[Vayots Dzor (tỉnh)|Vayots Dzor]], trong khi [[Nhà của Hasan-Jalalyan|Nhà Hasan-Jalalyan]] kiểm soát các tỉnh [[Artsakh (tỉnh lịch sử)|Artsakh]] và [[Utik]] với tên là Vương quốc Artsakh.

=== Thời cận đại ===
[[Tập tin:Map_Safavid_persia.png|nhỏ|Vào năm 1501–02, hầu hết các [[Đông Armenia|lãnh thổ Đông Armenia]] bao gồm cả Yerevan đã bị chinh phục bởi [[Nhà Safavid|triều đại Safavid]] mới nổi của Iran do Shah [[Ismail I]] lãnh đạo.]]
Trong những năm 1230, [[Đế quốc Mông Cổ|Đế chế Mông Cổ]] chinh phục Zakarid Armenia và sau đó là phần còn lại của Armenia. Các cuộc xâm lược của Mông Cổ ngay sau đó là của các bộ lạc [[Trung Á]] khác, chẳng hạn như [[Qara Qoyunlu|Kara Koyunlu]], [[triều đại Timurid]] và [[Aq Qoyunlu|Ağ Qoyunlu]], tiếp tục kéo dài từ thế kỷ 13 cho đến thế kỷ 15. Sau những cuộc xâm lược không ngừng, từng mang lại sự tàn phá cho đất nước này, cùng với thời gian, Armenia trở nên suy yếu.

Vào thế kỷ 16, [[Đế quốc Ottoman]] và [[Nhà Safavid|vương triều Safavid]] của Iran chia cắt Armenia. Từ đầu thế kỷ 16, cả [[Tây Armenia]] và [[Đông Armenia]] rơi vào tay Đế chế Safavid.<ref>{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&pg=PA165|title=Edge of Empires: A History of Georgia|last=Rayfield|first=Donald|publisher=Reaktion Books|year=2013|isbn=978-1-78023-070-2|page=165|access-date =ngày 28 tháng 11 năm 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205172633/https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&pg=PA165|archive-date=ngày 5 tháng 2 năm 2017}}</ref><ref name="Ward2014">{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=MOuVAgAAQBAJ&pg=PA43|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|last=Ward|first=Steven R.|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=978-1-62616-032-3|page=43|access-date =ngày 28 tháng 11 năm 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205171942/https://books.google.com/books?id=MOuVAgAAQBAJ&pg=PA43|archive-date=ngày 5 tháng 2 năm 2017}}</ref> [[Mối quan hệ Ottoman-Safavid|Do sự cạnh tranh địa chính trị]] kéo dài hàng thế kỷ giữa Turco-Iran sẽ kéo dài ở Tây Á, các phần quan trọng của khu vực thường xuyên xảy ra tranh giành giữa hai đế chế đối địch trong các [[Chiến tranh Ottoman-Ba Tư|cuộc Chiến tranh Ottoman-Ba Tư]]. Từ giữa thế kỷ 16 với [[Hòa bình của Amasya|Hòa bình Amasya]], và dứt khoát từ nửa đầu thế kỷ 17 với [[Hiệp ước Zuhab]] cho đến nửa đầu thế kỷ 19,<ref name="HerzigKurkchiyan2004">{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=B8WRAgAAQBAJ&pg=PA47|title=The Armenians: Past and Present in the Making of National Identity|last=Herzig|first=Edmund|last2=Kurkchiyan|first2=Marina|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-1-135-79837-6|page=47|access-date =ngày 28 tháng 11 năm 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111210219/https://books.google.com/books?id=B8WRAgAAQBAJ&pg=PA47|archive-date=ngày 11 tháng 1 năm 2017}}</ref> Đông Armenia được cai trị bởi các vua nhà Safavid, [[Triều đại Afsharid|Afsharid]] và [[Nhà Qajar|Qajar]], trong khi Tây Armenia vẫn nằm dưới quyền cai trị của [[đế quốc Ottoman]].

Từ năm 1604, [[Abbas I của Ba Tư|Abbas I của Iran đã]] thực hiện [[Tiêu thổ|chính sách "tiêu thổ]]" trong khu vực này để bảo vệ biên giới phía tây bắc của mình chống lại bất kỳ [[Chiến tranh Ottoman – Safavid (1603–1618)|lực lượng Ottoman xâm lược]]. Đây là một chính sách liên quan đến việc [[Lịch sử Armenia|cưỡng bức tái định cư]] của hàng loạt người Armenia ra khỏi quê hương của họ.<ref>H. Nahavandi, Y. Bomati, ''Shah Abbas, empereur de Perse (1587–1629)'' (Perrin, Paris, 1998)</ref>
[[Tập tin:Siege of Erivan Fortress on 1 October 1827.jpg|nhỏ|Quân đội Nga chiếm pháo đài [[Chụp Erivan|Erivan]] [[Chiến tranh Nga–Ba Tư (1826–1828)|vào năm 1827 trong Chiến tranh Nga-Ba Tư (1826–28)]] do [[Franz Roubaud]] nắm giữ.]]
[[Hiệp ước Gulistan|Trong Hiệp ước Gulistan]] năm 1813 và [[Hiệp ước Turkmenchay|Hiệp ước Turkmenchay năm 1828]], sau [[Chiến tranh Nga-Ba Tư (1804–1813)|Chiến tranh Nga-Ba Tư (1804–13)]] và [[Chiến tranh Nga–Ba Tư (1826–1828)|Chiến tranh Nga-Ba Tư (1826–28)]], [[Nhà Qajar|triều đại Qajar]] của Iran buộc phải nhượng lại [[Đông Armenia|miền Đông Armenia theo một cách không thể thay đổi.]], bao gồm [[Erivan Khanate|Erivan]] và [[Hãn quốc Karabakh|Karabakh Khanates]], cho [[Đế quốc Nga]].<ref name="Mikaberidze2011">{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA351|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|last=Mikaberidze|first=Alexander|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-337-8|pages=33, 351|author-link=Alexander Mikaberidze|access-date =ngày 28 tháng 11 năm 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205173031/https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA351|archive-date=ngày 5 tháng 2 năm 2017}}</ref><ref name="Dowling2014">{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &#91;2 volumes&#93;|last=Dowling|first=Timothy C.|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1-59884-948-6|pages=728–|access-date =ngày 28 tháng 11 năm 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208103437/https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|archive-date=ngày 8 tháng 2 năm 2017}}</ref> Thời kỳ này được gọi là [[Armenia thuộc Nga]].

Trong khi Tây Armenia vẫn nằm dưới sự cai trị của Ottoman, người Armenia đã được trao quyền tự trị đáng kể trong [[Lãnh thổ tách rời|vùng lãnh thổ]] của họ và sống tương đối hòa thuận với các nhóm người khác trong đế chế (bao gồm cả người Thổ Nhĩ Kỳ cầm quyền). Tuy nhiên, do là những người theo đạo Thiên chúa dưới một [[Cơ cấu xã hội|cấu trúc xã hội]] Hồi giáo chặt chẽ, người Armenia phải đối mặt với sự phân biệt đối xử tràn lan. Khi họ bắt đầu thúc đẩy nhiều quyền hơn trong Đế chế Ottoman, để đáp lại, Sultan [[Abdul Hamid II|Abdul Hamid II đã]] tổ chức các cuộc thảm sát do nhà nước bảo trợ chống lại người Armenia từ năm 1894 đến năm 1896, dẫn đến số người chết ước tính từ 80.000 đến 300.000 người. Các [[Thảm sát Hamidian|vụ thảm sát Hamidian]] đã khiến cho Hamid nổi tiếng quốc tế với cái tên "Sultan Đỏ" hay "Sultan đẫm máu".<ref>{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ|title=The complete guide to national symbols and emblems|last=Minahan|first=James|date=2010|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-34497-8|location=Santa Barbara, Calif.|page=310|access-date =ngày 27 tháng 8 năm 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025182604/https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ|archive-date=ngày 25 tháng 10 năm 2015}}</ref>

Trong những năm 1890, [[Liên đoàn Cách mạng Armenia]], thường được gọi là ''Dashnaktsutyun'', đã hoạt động trong [[Đế quốc Ottoman|Đế chế Ottoman]] với mục đích thống nhất các nhóm nhỏ khác nhau trong đế chế đang vận động cải cách và bảo vệ các làng Armenia khỏi các cuộc tàn sát lan rộng ở một số Các khu vực đông dân cư của Armenia của đế chế. Các thành viên Dashnaktsutyun cũng thành lập [[Mũ phớt của người Armenia|các nhóm fedayi]] Armenia bảo vệ thường dân Armenia thông qua các cuộc kháng chiến vũ trang. Dashnaks cũng hoạt động vì mục tiêu rộng lớn hơn là tạo ra một Armenia "tự do, độc lập và thống nhất", mặc dù đôi khi họ dành mục tiêu này để ủng hộ cách tiếp cận thực tế hơn, chẳng hạn như ủng hộ quyền tự chủ.

Đế chế Ottoman bắt đầu sụp đổ, và vào năm 1908, [[Cuộc cách mạng trẻ tuổi của người Thổ Nhĩ Kỳ|cuộc Cách mạng Người Thổ trẻ]] đã lật đổ chính phủ của Sultan Hamid. Vào tháng 4 năm 1909, [[vụ thảm sát Adana]] xảy ra tại [[Adana Vilayet]] của Đế chế Ottoman dẫn đến cái chết của khoảng 20.000–30.000 người Armenia. Những người Armenia sống trong đế chế hy vọng rằng [[Ủy ban Liên minh và Tiến bộ]] sẽ thay đổi địa vị hạng hai của họ. [[Gói cải cách Armenia]] (1914) được trình bày như một giải pháp bằng cách bổ nhiệm một [[tổng thanh tra]] về các vấn đề Armenia.<ref>{{Chú thích sách|title=Hayastane michazkayin divanakitut'yan ew sovetakan artakin kaghakakanut'yan pastateghterum, 1828–1923|last=Kirakosian|first=J. S.|publisher=Yerevan|year=1972|pages=149–358|language=hy|trans-title=Armenia in the documents of international diplomacy and Soviet foreign policy, 1828–1923}}</ref>

=== Chiến tranh thế giới thứ nhất và cuộc diệt chủng người Armenia ===
[[Tập tin:Morgenthau336.jpg|nhỏ|Nạn nhân [[Diệt chủng Armenia|diệt chủng người Armenia năm 1915]]]]
Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ dẫn đến sự đối đầu giữa [[Đế quốc Ottoman|Đế chế Ottoman]] và [[Đế quốc Nga|Đế chế Nga]] trong các [[Chiến dịch Ba Tư (Chiến tranh thế giới thứ nhất)|chiến dịch]] [[Chiến dịch Caucasus|Kavkaz]] và Ba Tư. Chính phủ mới ở [[Istanbul]] bắt đầu nhìn người Armenia với sự ngờ vực và nghi ngờ, bởi vì [[Quân đội Đế quốc Nga]] có một đội ngũ [[Đơn vị tình nguyện Armenia|tình nguyện viên Armenia]]. Vào ngày 24 tháng 4 năm 1915, các [[Trục xuất các trí thức Armenia|trí thức Armenia đã bị chính quyền Ottoman bắt giữ]] và, với [[Luật Tehcir]] (29 tháng 5 năm 1915), cuối cùng phần lớn người Armenia sống ở [[Tiểu Á|Anatolia]] đã thiệt mạng trong cuộc [[diệt chủng Armenia]].

Cuộc diệt chủng được thực hiện theo hai giai đoạn: giết hại hàng loạt những người đàn ông có sức khỏe thông qua thảm sát và tống khứ lính nghĩa vụ để chuyển sang lao động cưỡng bức, sau đó là trục xuất phụ nữ, trẻ em, người già và những người ốm yếu trong các [[Diễu hành tử thần|cuộc diễu hành tử thần]] dẫn đến [[Hoang mạc Syria|sa mạc Syria]]. Bị những người hộ tống quân sự cưỡng ép, những người bị trục xuất đã thường xuyên thiếu thức ăn và nước uống và bị cướp, hãm hiếp và thảm sát định kỳ.<ref>{{Chú thích|last=Kieser|first=Hans-Lukas|title=Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah|page=114|year=2002|trans-title=The Armenian genocide and the Shoah|publisher=Chronos|language=de|isbn=978-3-0340-0561-6|last2=Schaller|first2=Dominik J.}}</ref><ref>{{Chú thích|last=Walker|first=Christopher J.|title=Armenia: The Survival of A Nation|pages=200–03|year=1980|place=London|publisher=Croom Helm}}</ref> [[Cuộc kháng chiến của người Armenia trong cuộc diệt chủng Armenia|Có sự phản kháng]] mang tính cục bộ địa phương của người Armenia trong khu vực này, được phát triển để chống lại các hoạt động diệt chủng của Đế chế Ottoman. Các sự kiện từ năm 1915 đến năm 1917 được người Armenia và đại đa số các nhà sử học phương Tây coi là những vụ giết người hàng loạt do nhà nước bảo trợ hay còn gọi là tội diệt chủng.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/facts/gen_bib1.html|tựa đề=Extensive bibliography by University of Michigan on the Armenian genocide|nhà xuất bản=Umd.umich.edu|url lưu trữ=http://webarchive.loc.gov/all/20011116212954/http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/facts/gen_bib1.html|ngày lưu trữ=ngày 16 tháng 11 năm 2001|url-status=dead|ngày truy cập=ngày 30 tháng 12 năm 2010}}</ref>

Các nhà chức trách Thổ Nhĩ Kỳ phủ nhận tội ác diệt chủng này cho đến ngày nay. Cuộc diệt chủng Armenia được thừa nhận là một trong những cuộc [[diệt chủng]] hiện đại đầu tiên.<ref name="24.04.1998">{{Chú thích web|url=http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.153/current_category.7/affirmation_detail.html|tựa đề=Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution|nhà xuất bản=Armenian genocide|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20160303171925/http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.153/current_category.7/affirmation_detail.html|ngày lưu trữ=ngày 3 tháng 3 năm 2016|url-status=live|ngày truy cập=ngày 10 tháng 2 năm 2016}}</ref><ref name="Ferguson">{{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/warofworldtwenti00nial/page/177|title=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West|last=Ferguson|first=Niall|publisher=Penguin Press|year=2006|isbn=978-1-59420-100-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/warofworldtwenti00nial/page/177 177]|author-link=Niall Ferguson}}</ref> Theo nghiên cứu do [[Arnold J. Toynbee|Arnold J. Toynbee thực hiện]], ước tính có khoảng 600.000 người Armenia đã chết trong quá trình trục xuất từ năm 1915 đến năm 1916. Tuy nhiên, con số này chỉ tính đến năm đầu tiên của Cuộc diệt chủng và không tính đến những người đã chết hoặc bị giết sau khi báo cáo được tổng hợp vào ngày 24 tháng 5 năm 1916.<ref>[[Robert Melson]], ''Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian genocide and the Holocaust'', University of Chicago Press, ngày 15 tháng 10 năm 1992, p. 147</ref> [[Hiệp hội các học giả diệt chủng quốc tế]] đưa ra con số thiệt mạng là "hơn một triệu".<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6045182.stm Q&A: Armenian genocide dispute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301211630/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6045182.stm|date=ngày 1 tháng 3 năm 2007}}.</ref> Tổng số người thiệt mạng được ước tính rộng rãi nhất là từ 1 đến 1,5 triệu.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.genocide-museum.am/eng/Description_and_history.php|tựa đề=Tsitsernakaberd Memorial Complex|nhà xuất bản=[[Armenian Genocide Museum-Institute]]|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20160120092829/http://www.genocide-museum.am/eng/Description_and_history.php|ngày lưu trữ=ngày 20 tháng 1 năm 2016|url-status=live|ngày truy cập=ngày 10 tháng 2 năm 2016}}</ref>

Armenia và cộng đồng người Armenia đã vận động để các sự kiện này được [[Ghi nhận tội ác diệt chủng Armenia|chính thức công nhận]] là tội diệt chủng trong hơn 30 năm. Những sự kiện này theo truyền thống được kỷ niệm hàng năm vào ngày 24 tháng 4, Ngày liệt sĩ Armenia, hoặc Ngày của nạn diệt chủng Armenia.{{Cần chú thích|date=September 2020}}

=== Đệ Nhất Cộng hòa Armenia ===
[[Tập tin:Yerevan_Hanrapetutyan_street_02.jpg|nhỏ|Tòa nhà chính phủ của [[Đệ Nhất Cộng hòa Armenia|Cộng hòa Armenia thứ nhất]] (1918–1920).]]
Mặc dù Quân đội Đế quốc Kavkaz của Nga [[Nikolai Yudenich|do Nikolai Yudenich]] chỉ huy và người Armenia trong các đơn vị tình nguyện và lực lượng dân quân Armenia do [[Andranik Ozanian]] và [[Tovmas Nazarbekian|Tovmas Nazarbekian chỉ huy]] đã thành công trong việc chiếm được hầu hết vùng Ottoman Armenia trong Thế chiến thứ nhất, nhưng thành quả của họ đã bị mất với [[Cách mạng Tháng Mười|Cách mạng Bolshevik năm 1917]]. Vào thời điểm đó, [[Đông Armenia]], Gruzia và [[Azerbaijan|Azerbaijan do]] Nga kiểm soát đã cố gắng liên kết với nhau trong [[Cộng hòa Liên bang Dân chủ Ngoại Kavkaz|Cộng hòa Liên bang Dân chủ Transcaucasian]]. Tuy nhiên, liên bang này chỉ tồn tại từ tháng 2 đến tháng 5 năm 1918, khi cả ba đảng quyết định giải tán nó. Kết quả là, chính phủ Dashnaktsutyun ở Đông Armenia tuyên bố độc lập vào ngày 28 tháng 5 với tư cách là [[Đệ Nhất Cộng hòa Armenia|Cộng hòa thứ nhất của Armenia]] dưới sự lãnh đạo của [[Aram Manukian]].

Nền độc lập ngắn ngủi của nền Đệ nhất Cộng hòa này được ghi nhận với đầy rẫy chiến tranh, [[tranh chấp lãnh thổ]] và một dòng người tị nạn ồ ạt từ Ottoman Armenia, mang theo bệnh tật và đói khát. [[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ nhất|Khối Đồng minh]] đã tìm cách giúp đỡ nhà nước Armenia mới thành lập thông qua các quỹ cứu trợ và các hình thức hỗ trợ khác.

Vào cuối cuộc chiến, các cường quốc chiến thắng tìm cách chia rẽ Đế chế Ottoman. Được ký kết giữa [[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ nhất|Đồng minh và các cường quốc liên kết]] và [[Đế quốc Ottoman|Đế chế Ottoman]] tại [[Sèvres]] vào ngày 10 tháng 8 năm 1920, [[Hòa ước Sèvres|Hiệp ước Sèvres]] hứa sẽ duy trì sự tồn tại của nước cộng hòa Armenia và gắn các lãnh thổ cũ của Armenia dưới thời Ottoman với nó. Vì các đường biên giới mới của Armenia do Tổng thống Hoa Kỳ [[Woodrow Wilson]] vẽ nên Ottoman Armenia còn được gọi là " [[Wilsonian Armenia]] ". Ngoài ra, chỉ vài ngày trước đó, vào ngày 5 tháng 8 năm 1920, [[Mihran Damadian]] của Liên minh Quốc gia Armenia, chính quyền Armenia trên thực tế ở Cilicia, tuyên bố [[Cilicia]] độc lập với tư cách một nước cộng hòa tự trị Armenia dưới sự bảo hộ của Pháp.<ref>Hovannisian, Richard, and Simon Payaslian.</ref>

Thậm chí còn có sự cân nhắc về việc biến Armenia trở thành một khu ủy trị dưới sự bảo hộ của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, hiệp ước đã bị [[Phong trào dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ|Phong trào Quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ]] bác bỏ và không bao giờ có hiệu lực. Phong trào đã sử dụng hiệp ước này như một dịp để tuyên bố mình là [[Chính trị của Thổ Nhĩ Kỳ|chính phủ hợp pháp của Thổ Nhĩ Kỳ]], thay thế chế độ quân chủ có trụ sở tại [[Istanbul]] bằng chế độ cộng hòa có trụ sở tại [[Ankara]].
[[Tập tin:11thRedArmyYerevan.jpg|trái|nhỏ|Cuộc tiến công của [[Quân đoàn 11 (RSFSR)|Quân đoàn Hồng quân 11]] vào thành phố Yerevan.]]
Năm 1920, các lực lượng dân tộc chủ nghĩa Thổ Nhĩ Kỳ xâm lược nước cộng hòa Armenia non trẻ từ phía đông. Các lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ dưới sự chỉ huy của [[Kâzım Karabekir|Kazım Karabekir]] đã đánh chiếm các vùng lãnh thổ của Armenia mà Nga đã sáp nhập sau [[Chiến tranh Nga–Thổ Nhĩ Kỳ (1877–1878)|Chiến tranh Nga-Thổ 1877–1878]] và chiếm đóng thành phố cổ Alexandropol ([[Gyumri]] ngày nay). Xung đột bạo lực cuối cùng đã kết thúc với [[Hiệp ước Alexandropol]] vào ngày 2 tháng 12 năm 1920. Hiệp ước buộc Armenia giải giáp hầu hết các [[Quân đội|lực lượng quân sự]] của mình, nhượng lại tất cả lãnh thổ cũ của Ottoman được [[Hòa ước Sèvres|Hiệp ước Sèvres]] cấp cho, và từ bỏ tất cả "Wilsonian Armenia" được cấp cho nó trong hiệp ước Sèvres. Đồng thời, [[Quân đoàn 11 (RSFSR)|Tập đoàn quân số 11 của Liên Xô]], dưới sự chỉ huy của [[Grigoriy Ordzhonikidze]], xâm lược Armenia tại Karavansarai ([[Ijevan]] ngày nay) vào ngày 29 tháng 11. Đến ngày 4 tháng 12, lực lượng của Ordzhonikidze tiến vào Yerevan và nước cộng hòa Armenia sụp đổ, chỉ tồn tại trong thời gian ngắn.

Sau khi nước cộng hòa cũ sụp đổ, [[Khởi nghĩa tháng Hai|Cuộc nổi dậy tháng Hai]] nhanh chóng diễn ra vào năm 1921, và dẫn đến việc thành lập [[Cộng hòa Miền núi Armenia]] bởi các lực lượng Armenia dưới sự chỉ huy của [[Garegin Nzhdeh]] vào ngày 26 tháng 4, chống lại sự xâm nhập của cả Liên Xô và Thổ Nhĩ Kỳ tại Zangezur khu vực phía nam Armenia. Sau các thỏa thuận của Liên Xô về việc đưa [[Syunik (tỉnh)|tỉnh Syunik]] vào bên trong biên giới của Armenia, cuộc nổi dậy kết thúc và Hồng quân giành quyền kiểm soát khu vực này vào ngày 13 tháng 7.

=== Cộng hòa XHCN Xô viết Armenia ===
[[Tập tin:Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg|nhỏ|Quốc huy của [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia|Armenia Xô Viết]] với [[Núi Ararat]] ở trung tâm.]]
Armenia bị [[Hồng quân]] sáp nhập và cùng với [[Cộng hòa Dân chủ Gruzia|Gruzia]] và [[Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan|Azerbaijan]], được hợp nhất vào [[Liên Xô|Liên minh các nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết]] như một phần của [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz|Cộng hòa XHCN Xô viết Liên bang Kavkaz]] (TSFSR) vào ngày 4 tháng 3 năm 1922.<ref name="main1">{{Chú thích web|url=http://www.countriesquest.com/asia/azerbaijan/history/the_soviet_period.htm|tựa đề=The Soviet Period – History – Azerbaijan – Asia|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20110929150339/http://www.countriesquest.com/asia/azerbaijan/history/the_soviet_period.htm|ngày lưu trữ=ngày 29 tháng 9 năm 2011|url-status=live|ngày truy cập=ngày 25 tháng 7 năm 2011}}</ref><ref name="BSE">[https://web.archive.org/web/20150925080238/http://bse.chemport.ru/zakavkazskaya_federatsiya.shtml Закавказская федерация]. ''Большая советская энциклопедия'', 3-е изд., гл. ред. А. М. Прохоров. Москва: Советская энциклопедия, 1972. Т. 9 ({{Chú thích sách|title=Great Soviet Encyclopedia|title-link=Great Soviet Encyclopedia|publisher=Soviet Encyclopedia|year=1972|editor-last=A. M. Prokhorov|volume=9|location=Moscow|language=ru|chapter=Transcaucasian Federation|display-editors=etal}}</ref> Với sự sáp nhập này, Hiệp ước Alexandropol được thay thế bằng [[Hiệp ước Kars|Hiệp ước Kars của]] Liên Xô-Thổ Nhĩ Kỳ. Trong thỏa thuận này, Thổ Nhĩ Kỳ cho phép Liên Xô nắm quyền kiểm soát [[Adjara]] với thành phố cảng [[Batumi]] để đổi lấy chủ quyền đối với các thành phố [[Kars]], [[Ardahan]] và [[Iğdır]], tất cả đều là một phần của Armenia thuộc Nga.<ref name="main1" /><ref name="BSE" />

TSFSR tồn tại từ năm 1922 đến năm 1936, khi nó được chia thành ba thực thể riêng biệt ([[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia|Cộng hòa XHCN Xô viết Armenia]], [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan|Cộng hòa XHCN Xô viết Azerbaijan]] và [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Gruzia|Cộng hòa XHCN Xô viết Gruzia]]). Người Armenia đã có được một giai đoạn khá ổn định dưới thời Xô viết. Họ nhận được thực phẩm, thuốc men và các nhu yếu phẩm khác từ Moskva, và thời gian cầm quyền của những người cộng sản đã trở thành thời kỳ yên ổn, dễ chịu trái ngược hoàn toàn với tình trạng hỗn loạn những năm cuối thời kỳ Đế chế Ottoman. Tình hình chỉ không dễ chịu với nhà thờ, vốn [[Tôn giáo trong liên bang Xô Viết|phản đối quyền cai trị Xô viết]]. Sau cái chết của [[Vladimir Ilyich Lenin|Vladimir Lenin]] và các sự kiện xảy ra trong [[Nội chiến Nga]], [[Iosif Vissarionovich Stalin|Joseph Stalin]] trở thành tổng bí thư của [[Đảng Cộng sản Liên Xô|CPSU]], vị trí quyền lực nhất của Liên Xô thời đó.<ref>Ronald G. Suny, James Nichol, Darrell L. Slider.</ref>

Armenia không phải là bối cảnh của bất kỳ trận chiến nào trong [[Chiến tranh Xô–Đức|Thế chiến thứ hai]]. Ước tính có khoảng 500.000 người Armenia (gần một phần ba dân số) đã phục vụ trong [[Hồng quân]] trong chiến tranh, và 175.000 người đã chết.<ref>C. Mouradian, ''L'Armenie sovietique'', pp. 278–79</ref>

Người ta cho rằng chỉ số tự do trong khu vực đã được cải thiện sau [[Quốc tang Joseph Stalin|cái chết của Joseph Stalin]] vào năm 1953 và sự xuất hiện của [[Nikita Sergeyevich Khrushchyov|Nikita Khrushchev]] với tư cách là tổng thư ký mới của [[Đảng Cộng sản Liên Xô|CPSU]]. Chẳng bao lâu, cuộc sống trong SSR của Armenia bắt đầu được cải thiện nhanh chóng. Nhà thờ, vốn bị hạn chế dưới thời Stalin, đã được hồi sinh khi [[Công giáo của tất cả người Armenia|Catholicos]] [[Vazgen I]] đảm nhận nhiệm vụ văn phòng của ông vào năm 1955. Năm 1967, một đài tưởng niệm các nạn nhân của cuộc diệt chủng Armenia được xây dựng tại [[Tsitsernakaberd|đồi Tsitsernakaberd]] phía trên [[hẻm núi]] [[Hrazdan]] ở [[Yerevan]]. Điều này xảy ra sau khi [[1965 biểu tình Yerevan|các cuộc biểu tình quần chúng]] diễn ra vào dịp kỷ niệm 50 năm sự kiện bi thảm vào năm 1965.
[[Tập tin:Karabakh_movement_demonstration_at_Yerevan_Opera_square_(4).jpg|nhỏ|Người Armenia tập trung tại [[Quảng trường Tự do, Yerevan|Quảng trường Nhà hát]] ở trung tâm [[Yerevan]] để tuyên bố thống nhất [[tỉnh tự trị Nagorno-Karabakh]] với [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Armenia|Cộng hòa XHCN Xô viết Armenia]].]]
Trong [[Mikhail Sergeyevich Gorbachyov|thời kỳ Gorbachev]] những năm 1980, với những cải cách của [[Glasnost]] và [[Perestroika]], người Armenia bắt đầu yêu cầu chăm sóc môi trường tốt hơn cho đất nước của họ, phản đối tình trạng ô nhiễm mà các nhà máy do Liên Xô xây dựng mang lại. Căng thẳng cũng phát triển giữa Azerbaijan thuộc Liên Xô và quận tự trị [[Nagorno-Karabakh|Nagorno-Karabakh của nó]], một khu vực có đa số người Armenia. Khoảng 484.000 [[Người Armenia ở Azerbaijan|người Armenia]] sống ở Azerbaijan vào năm 1970.<ref>"[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Azerbaijan+Soviet+Socialist+Republic Azerbaijan Soviet Socialist Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103114602/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Azerbaijan+Soviet+Socialist+Republic|date=ngày 3 tháng 11 năm 2011}}".</ref> Người Armenia ở Karabakh yêu cầu thống nhất với Armenia của Liên Xô. Cuộc biểu tình ôn hòa ở Armenia hỗ trợ Karabakh người Armenia đã được đáp ứng với chống Armenia [[Pogrom|cuộc tàn sát]] ở Azerbaijan, chẳng hạn như một trong [[Sumgait pogrom|Sumgait]], được theo sau bởi [[Thảm sát Gugark|bạo lực chống Azerbaijan]] tại Armenia.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.rferl.org/a/1088062.html|tựa đề=Azerbaijan: Armenians and Azerbaijanis Remember Suffering|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|url lưu trữ=https://archive.today/20201220163702/https://www.rferl.org/a/1088062.html|ngày lưu trữ=ngày 20 tháng 12 năm 2020|ngày truy cập=ngày 11 tháng 1 năm 2021}}</ref> Tạo thêm khó khăn cho Armenia là một [[Trận động đất năm 1988 ở Armenia|trận động đất kinh]] hoàng năm 1988 với [[Thang độ lớn mô men|cường độ]] là 7,2 độ richter.<ref>Eastern Europe, Russia and Central Asia 2004. p. 74 by Imogen Gladman, [[Taylor and Francis|Taylor & Francis]] Group</ref>

Việc Gorbachev không có khả năng làm giảm bớt bất kỳ vấn đề nào của Armenia đã tạo ra sự thất vọng cho người Armenia và khiến người Armenia ngày càng khao khát độc lập. Vào tháng 5 năm 1990, [[Quân đội Armenia]] mới (NAA) được thành lập, hoạt động như một lực lượng phòng vệ tách biệt với [[Hồng quân]] Liên Xô. Các cuộc đụng độ nhanh chóng nổ ra giữa quân đội NAA và [[Bộ Nội vụ Nga|Lực lượng An ninh Nội bộ Liên Xô]] (MVD) đóng tại Yerevan khi người Armenia quyết định kỷ niệm ngày thành lập Cộng hòa Armenia năm 1918. Bạo lực dẫn đến cái chết của 5 người Armenia thiệt mạng trong một cuộc đấu súng với MVD tại nhà ga đường sắt. Các nhân chứng ở đó cho rằng MVD đã sử dụng vũ lực quá mức và họ đã kích động đánh nhau.

Các cuộc đọ súng tiếp theo giữa dân quân Armenia và quân đội Liên Xô đã xảy ra ở [[Nubarashen|Sovetashen]], gần thủ đô và dẫn đến cái chết của hơn 26 người, chủ yếu là người Armenia. Cuộc [[Pogrom của người Armenia ở Baku|tàn sát của người Armenia ở Baku]] vào tháng 1 năm 1990 đã buộc gần như toàn bộ 200.000 người Armenia ở thủ đô [[Baku|Baku của Azerbaijan]] phải chạy sang Armenia.<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/rights/articles/pp021603.shtml Notes from Baku: Black January] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827072157/http://www.eurasianet.org/departments/rights/articles/pp021603.shtml|date=ngày 27 tháng 8 năm 2009}}.</ref> Ngày 23 tháng 8 năm 1990, Armenia tuyên bố chủ quyền trên lãnh thổ của mình. Vào ngày 17 tháng 3 năm 1991, Armenia, cùng với các [[Các nước Baltic|quốc gia Baltic]], Gruzia và [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Moldavia|Moldova]], đã tẩy chay một [[1991 cuộc trưng cầu dân ý của Liên Xô|cuộc trưng cầu dân ý]] trên toàn quốc, trong đó 78% tổng số cử tri đã bỏ phiếu cho việc duy trì Liên bang Xô viết dưới hình thức cải tổ.<ref name="NewsBrief">{{Chú thích web|url=http://soviethistory.org/index.php?action=L2&SubjectID=1991march&Year=1991|tựa đề=The March Referendum|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20061015092843/http://www.soviethistory.org/index.php?action=L2&SubjectID=1991march&Year=1991|ngày lưu trữ=ngày 15 tháng 10 năm 2006|url-status=dead|ngày truy cập=ngày 10 tháng 11 năm 2008}}</ref>

=== Khôi phục nền độc lập ===
[[Tập tin:NKR war.JPG|nhỏ|220x220px|Những người lính Armenia trong [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh]]]]Vào ngày 21 tháng 9 năm 1991, Armenia chính thức tuyên bố [[Nhà nước|trở thành nhà nước]] độc lập sau [[Cuộc đảo chính Xô viết năm 1991|cuộc đảo chính bất thành vào tháng 8]] ở Mokva, [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga|Cộng hòa XHCN LB Nga]]. [[Levon Ter-Petrosyan]] được nhiều người bầu làm Tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Armenia mới độc lập vào ngày 16 tháng 10 năm 1991. Ông đã trở nên nổi tiếng khi lãnh đạo [[phong trào Karabakh]] [[Nagorno-Karabakh|để thống nhất Nagorno-Karabakh]] có đông dân cư người Armenia.<ref name="Croissant2">{{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/armeniaazerbaija00croi|title=The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications|last=Croissant|first=Michael P.|publisher=Praeger|year=1998|isbn=978-0-275-96241-8|location=London}}</ref> Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Liên bang Xô viết không còn tồn tại và nền độc lập của Armenia được công nhận.

Ter-Petrosyan đã lãnh đạo Armenia cùng với Bộ trưởng Quốc phòng [[Vazgen Sargsyan]] thông qua [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh|Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ nhất]] với nước láng giềng Azerbaijan. Những năm đầu thời kỳ hậu Xô Viết bị tàn phá bởi những khó khăn kinh tế, vốn bắt nguồn từ cuộc xung đột Karabakh khi [[Đảng Mặt trận Bình dân Azerbaijan|Mặt trận Bình dân Azerbaijan]] tìm cách gây áp lực với Azerbaijan SSR để kích động [[phong tỏa]] đường sắt và đường hàng không chống lại Armenia. Động thái này đã làm tê liệt nền kinh tế Armenia một cách hiệu quả khi 85% lượng hàng hóa và hàng hóa của nước này đến qua giao thông đường sắt.<ref name="Croissant2"/> Năm 1993, Thổ Nhĩ Kỳ tham gia cuộc phong tỏa chống lại Armenia để ủng hộ Azerbaijan.<ref name="GHF">{{Chú thích web|url=http://www.globalheritagefund.org/news/GHF_in_the_news/economist_ties_that_divide_june_17_06.asp|tựa đề=The Ties That Divide|ngày=ngày 17 tháng 6 năm 2006|nhà xuất bản=[[Global Heritage Fund]]|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20060820170846/http://www.globalheritagefund.org/news/GHF_in_the_news/economist_ties_that_divide_june_17_06.asp|ngày lưu trữ=ngày 20 tháng 8 năm 2006|ngày truy cập=ngày 22 tháng 7 năm 2009}}</ref>
[[Tập tin:September_21,_2011_parade,_Yerevan.jpg|trái|nhỏ|Cuộc diễu hành ngày 21 tháng 9 năm 2011 tại Yerevan, đánh dấu 20 năm Armenia tái độc lập.]]
Chiến tranh Karabakh kết thúc sau khi một [[Ngừng bắn|lệnh ngừng bắn do]] Nga làm trung gian được đưa ra vào năm 1994. Cuộc chiến là một thành công đối với lực lượng Karabakh Armenia, những người đã chiếm được 16% lãnh thổ được quốc tế công nhận của Azerbaijan, bao gồm cả chính Nagorno-Karabakh.<ref name="DeWaal">{{Chú thích sách|title=Black Garden: Armenia And Azerbaijan Through Peace and War|last=De Waal|first=Thomas|publisher=New York University Press|year=2004|isbn=978-0-8147-1945-9|location=New York|page=240}}</ref> Các lực lượng được Armenia hậu thuẫn vẫn nắm quyền kiểm soát trên thực tế toàn bộ lãnh thổ đó cho đến năm 2020. Nền kinh tế của cả Armenia và Azerbaijan đều bị tổn thương khi không có giải pháp hoàn chỉnh và biên giới của Armenia với Thổ Nhĩ Kỳ và Azerbaijan vẫn bị đóng cửa. Vào thời điểm cả Azerbaijan và Armenia cuối cùng đã đồng ý ngừng bắn vào năm 1994, ước tính 30.000 người đã thiệt mạng và hơn một triệu người phải di tản.<ref>[http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/1283/conflict_that_can_be_resolved_in_time.html A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001192200/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/1283/conflict_that_can_be_resolved_in_time.html|date=ngày 1 tháng 10 năm 2008}}.</ref> Vài nghìn người đã thiệt mạng trong cuộc chiến Karabakh năm 2020.

=== Thời hiện đại ===
Trong thế kỷ 21, Armenia phải đối mặt với nhiều khó khăn. Quốc gia này đã chuyển hẳn sang [[Kinh tế thị trường|nền kinh tế thị trường]]. Một nghiên cứu xếp nó là quốc gia "tự do về kinh tế" thứ 41 trên thế giới, {{Tính đến|2014}} .<ref name="economic-index">{{Chú thích web|url=http://www.heritage.org/Index/ranking|tựa đề=Heritage Index of Economic Freedom|nhà xuất bản=[[The Heritage Foundation]]|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20090720010300/http://www.heritage.org/index/ranking.aspx|ngày lưu trữ=ngày 20 tháng 7 năm 2009|url-status=live|ngày truy cập=ngày 22 tháng 7 năm 2009}}</ref> Mối quan hệ của nó với châu Âu, [[Liên đoàn Ả Rập]] và [[Cộng đồng các Quốc gia Độc lập|Cộng đồng các quốc gia độc lập]] đã cho phép Armenia tăng cường thương mại.<ref name="EPP Group">{{Chú thích web|url=http://eppgroup.eu/press-release/Georgia-and-Armenia%3A-EU-reaches-trade-deal|tựa đề=EU negotiations with Armenia and Georgia on Free Trade Agreements successfully concluded|nhà xuất bản=EPP Group|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20160120092829/http://www.eppgroup.eu/press-release/Georgia-and-Armenia:-EU-reaches-trade-deal|ngày lưu trữ=ngày 20 tháng 1 năm 2016|url-status=dead|ngày truy cập=ngày 10 tháng 2 năm 2016}}</ref><ref name="Arka news agency">{{Chú thích web|url=http://arka.am/en/news/interview/armenia_will_significantly_increase_its_revenues_by_reinforcing_its_role_of_a_transit_country_betwee/|tựa đề=Armenia will significantly increase its revenues by reinforcing its role of a transit country between Europe, CIS and Middle East|nhà xuất bản=Arka News Agency|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20160216041554/http://arka.am/en/news/interview/armenia_will_significantly_increase_its_revenues_by_reinforcing_its_role_of_a_transit_country_betwee/|ngày lưu trữ=ngày 16 tháng 2 năm 2016|url-status=live|ngày truy cập=ngày 10 tháng 2 năm 2016}}</ref> Khí đốt, dầu mỏ và các nguồn cung cấp khác đi qua hai tuyến đường quan trọng: Iran và Gruzia. {{Tính đến|2016}}, Armenia duy trì quan hệ thân thiện với cả hai nước này.<ref name="European Dialogue">{{Chú thích web|url=http://eurodialogue.eu/676|tựa đề=Europe Could Draw Gas Through Iran–Armenia Pipeline|nhà xuất bản=European dialogue|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20160217042353/http://eurodialogue.eu/676|ngày lưu trữ=ngày 17 tháng 2 năm 2016|url-status=dead|ngày truy cập=ngày 10 tháng 2 năm 2016}}</ref> {{Update-after|2020}}

[[Biểu tình ở Armenia năm 2018|Cách mạng Armenia 2018]] là một loạt các cuộc biểu tình chống chính phủ ở Armenia từ tháng 4 đến tháng 5 năm 2018 được tổ chức bởi các nhóm chính trị và dân sự khác nhau do một thành viên của quốc hội Armenia - [[Nikol Pashinyan]] (người đứng đầu [[Hợp đồng dân sự|đảng Hợp đồng Dân sự]]) lãnh đạo. Ban đầu, các cuộc biểu tình và tuần hành diễn ra nhằm phản đối [[Serzh Sargsyan|nhiệm kỳ thứ ba liên tiếp của Serzh Sargsyan]] trên cương vị Tổng thống Armenia và sau đó là chống lại [[Đảng Cộng hòa Armenia|chính phủ do Đảng Cộng hòa]] kiểm soát nói chung. Pashinyan đã tuyên bố đây là{{Cần giải thích|what actually happened so as to be termed a "velvet revolution"? did Sargsyan and/or that party fall from power in the gvmt? did Pashinyan come to power?}} một "[[Cách mạng Nhung|cuộc cách mạng nhung]]".<ref>{{Chú thích web|url=https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/caucasus/armenia/velvet-revolution-takes-armenia-unknown|tựa đề="Velvet Revolution" Takes Armenia into the Unknown|ngày=ngày 20 tháng 11 năm 2020|nhà xuất bản=[[Crisis Group]]}}</ref>

Vào tháng 3 năm 2018, quốc hội Armenia đã bầu [[Armen Sarkissian|Armen Sarksyan]] làm Tổng thống mới của Armenia. Cuộc cải cách hiến pháp gây tranh cãi nhằm giảm bớt quyền lực của tổng thống được thực hiện, trong khi quyền lực của thủ tướng được tăng cường.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.dw.com/en/armenia-armen-sarkissian-elected-into-new-less-powerful-presidential-role/a-42797330|tựa đề=Armenia: Armen Sarkissian elected into new, less powerful presidential role &#124; DW &#124; 02.03.2018}}</ref> Vào tháng 5 năm 2018, quốc hội đã bầu thủ lĩnh đối lập [[Nikol Pashinyan]] làm thủ tướng mới. Người tiền nhiệm Serzh Sargsyan của ông đã từ chức hai tuần trước đó sau các cuộc biểu tình chống chính phủ lan rộng.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/5/8/armenia-nikol-pashinyan-elected-as-new-prime-minister|tựa đề=Pashinyan elected as Armenia's new prime minister|website=www.aljazeera.com}}</ref>

Vào ngày 27 tháng 9 năm 2020, một cuộc chiến toàn diện nổ ra do [[xung đột Nagorno-Karabakh]] chưa được giải quyết.<ref>{{Chú thích báo|date=ngày 24 tháng 10 năm 2020|title=Fighting over Nagorno-Karabakh goes on despite US mediation|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/europe-azerbaijan-armenia-41a103bcde14fa8b28968000d7992b84}}</ref> Cả các lực lượng vũ trang của Armenia và Azerbaijan đều báo cáo thương vong về quân sự và dân sự.<ref>{{Chú thích báo|date=ngày 11 tháng 11 năm 2020|title=Fury and celebrations as Russia brokers peace deal to end Nagorno-Karabakh war|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-armenia-azerbaijan-war-fighting-peace-deal-b1720219.html}}</ref> [[Thỏa thuận đình chiến Nagorno-Karabakh 2020|Thỏa thuận ngừng bắn Nagorno-Karabakh]] nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài 6 tuần [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh 2020|giữa Armenia và Azerbaijan]] được nhiều người coi là thất bại và đầu hàng của Armenia.<ref>{{Chú thích báo|date=ngày 11 tháng 11 năm 2020|title=Armenians vent fury at West after truce in bloody war in Nagorno-Karabakh|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/armenia-azerbaijan-nagorno-karabakh-truce-1.5796470}}</ref>

== Địa lý ==
{{multiple image
| align = right
| header = 
| footer = Bản đồ mô phỏng địa hình Armenia (trái) và ảnh chụp vệ tinh Armenia và tháng 5 năm 2003 (phải)
| image1 = Armenia Topography.png
| width1 = 202
| alt1 = 
| caption1 = 
| image2 = Satellite image of Armenia in May 2003.jpg
| width2 = 200
| alt2 = 
| caption2 = 
}}

Armenia là một [[quốc gia nội lục]] tại [[Liên Kavkaz|Nam Kavkaz]]. Nằm giữa [[Biển Đen]] và [[Biển Caspi]]a, Armenia giáp với [[Gruzia]] về phía bắc, [[Azerbaijan]] về phía đông, [[Iran]] về phía nam, và [[Thổ Nhĩ Kỳ]] về phía tây và tây nam. Dù về địa lý nằm ở Tây Á, về chính trị và văn hóa Armenia gần gũi với châu Âu. Về lịch sử, Armenia từng là ngã tư đường giữa châu Âu và tây nam Á, và vì thế được coi là một quốc gia liên lục địa.

Cộng hoà Armenia, bao phủ diện tích 30&nbsp;000 [[km²]] (11.600&nbsp;[[dặm vuông Anh|dặm vuông]]), nằm ở đông bắc [[sơn nguyên Armenia|cao nguyên Armenia]] (bao phủ diện tích 400&nbsp;000&nbsp;km² hay 154.000&nbsp;dặm vuông).

Đất đai chủ yếu là [[núi|núi non]], với những dòng [[sông]] chảy nhanh và một ít [[rừng]]. Khí hậu cao nguyên [[Khí hậu lục địa|lục địa]]: mùa hè nóng và mùa đông lạnh. Điển cao nhất đất nước là đỉnh [[núi Aragats]], cao 4095 [[mét]] (13.435&nbsp;[[foot|ft]]) trên [[mực nước biển]], và không có điểm nào thấp dưới {{convert|390|m|ft|0}} trên mực nước biển.<ref>{{Chú thích web |năm=2007 |tiêu đề=Geographic Characteristic of The Republic of Armenia |url=http://www.armstat.am/file/article/marz_07_e_2.pdf |ngày truy cập=ngày 22 tháng 7 năm 2009 |work=Marzes of the Republic of Armenia in Figures, 2002–2006 |nhà xuất bản=National Statistical Service of the Republic of Armenia}}</ref> [[Núi Ararat]], được người Armenia coi là một [[biểu tượng]] của quốc gia họ, là núi cao nhất trong vùng và từng là một phần của Armenia cho tới tận khoảng năm [[1915]], khi nó rơi vào tay người Thổ Nhĩ Kỳ.

Armenia đang tìm cách giải quyết các vấn đề [[Môi trường tự nhiên|môi trường]] của họ. Nước này đã thành lập Bộ Bảo vệ Tự nhiên và đưa ra các sắc thuế về ô nhiễm không khí và nước và chất thải rắn, nguồn thu từ những loại thuế này sẽ được sử dụng cho các hoạt động bảo vệ môi trường. Armenia rất chú trọng hợp tác với các thành viên khác trong [[Cộng đồng các Quốc gia Độc lập|Cộng đồng các quốc gia độc lập]] (CIS, một nhóm 11 nước cộng hoà [[Xô viết]] trước kia) và với các thành viên cộng đồng thế giới về các vấn đề môi trường. Chính phủ Armenia đang đặt kế hoạch đóng cửa Nhà máy Điện Hạt nhân Medzamor gần [[Yerevan]] ngay khi tìm được nguồn năng lượng thay thế thích hợp.

== Chính trị ==
{{Xem thêm|Chính trị Armenia}}

Chính trị Armenia theo khuôn khổ một nền [[cộng hòa]] [[dân chủ đại nghị]]. [[Tổng thống Armenia|Tổng thống]] là [[nguyên thủ quốc gia]], [[Thủ tướng Armenia|thủ tướng]] là [[người đứng đầu chính phủ]]. [[Quốc hội Armenia|Quốc hội]] là cơ quan lập pháp nhất viện.

=== Đối ngoại ===
Armenia thi hành chính sách cân bằng quan hệ với [[Nga]] và [[phương Tây]]. Ưu tiên chính trong chính sách đối ngoại của Armenia là hợp tác khu vực và giải quyết xung đột tại [[Nagorno-Karabakh]] với [[Azerbaijan]].

*Với [[Nga]] và [[Cộng đồng các Quốc gia Độc lập|SNG]]: [[Nga]] và Armenia đã ký Hiệp định quân sự, cho phép Nga tiếp tục sử dụng các căn cứ quân sự từ thời [[Liên Xô]]. Tích cực tham gia các hoạt động của khối SNG. Armenia hiện là quan sát viên (từ tháng 4 năm 2003) của cộng đồng kinh tế Âu-Á (EuvAzEC), thành viên của Hiệp ước an ninh tập thể (ODKB) gồm 6 nước [[Nga]], [[Belarus]], Armenia, [[Tajikistan]], [[Kyrgyzstan]], [[Uzbekistan]].
*Với các nước khác: Armenia chú trọng hợp tác với các nước đang phát triển. [[Trung Quốc]], [[Ấn Độ]] và [[Nhật Bản]] là những đối tác lớn. Ngoài ra, [[Thái Lan]], [[Indonesia]], [[Malaysia]] gần đây đang tăng cường quan hệ với Armenia; có quan hệ tốt với [[Iran]] và [[Gruzia]] nhằm mục đích giải quyết khó khăn về kinh tế và giao thông. Vừa qua, Armenia và [[Thổ Nhĩ Kỳ]] đã ký Biên bản bình thường hóa quan hệ.
 
Là thành viên của nhiều Tổ chức quốc tế trong đó có [[Liên Hợp Quốc]], [[Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu|OSCE]], [[Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc|UNESCO]], [[Tổ chức Thương mại Thế giới|WTO]].

=== Phân chia hành chính ===
{{chính|Phân cấp hành chính Armenia}}
{{Armenia Labelled Map|float=right}}
Armenia được chia thành mười tỉnh (''marzer'', số ít: ''marz''), với thành phố (''kaghak'') [[Yerevan]] (Երևան) có địa vị hành chính đặc biệt, là thủ đô của đất nước. Người đứng đầu tỉnh là ''marzpet'' (thống đốc), được chỉ định bởi chính phủ Armenia. Tại Yerevan, người đứng đầu là thị trưởng, do tổng thống bổ nhiệm.

Trong mỗi tỉnh là các cộng đồng (''hamaynkner'', số ít: ''hamaynk''). Mỗi cộng đồng tự quản bao gồm một hoặc nhiều khu định cư (''bnakavayrer'', số ít: ''bnakavayr''). Các khu định cư này có thể chỉ có mình nó (không phân chia tiếp) hoặc chia thành các cộng đồng dân cư là thị trấn (''kaghakner'', số ít: ''kaghak'') hoặc các làng (''gyugher'', số ít: ''gyugh''). Tính đến năm 2007, Armenia có 915 cộng đồng, trong đó có 49 cộng đồng được coi là đô thị và 866 được coi là nông thôn. Thủ đô Yerevan cũng có tư cách của một cộng đồng.<ref>{{chú thích web |title=Regional Administration Bodies |url=http://www.gov.am/en/regions/ |publisher=The Government of the Republic of Armenia |access-date =ngày 11 tháng 9 năm 2008}}</ref> Ngoài ra, Yerevan được chia thành 12 quận bán tự trị.
{|class="wikitable sortable"
|-bgcolor="#efefef"
! Tỉnh
! Dân số
! % 
! Mật độ
|-
|[[Yerevan]]
|1.091.235
|36,3%
|{{convert|5196,4|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Shirak (tỉnh)|Shirak]]
|257.242
| 8,6%
|{{convert|96,0|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Armavir (tỉnh)|Armavir]]
|255.861
| 8,5%
|{{convert|206,2|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Lori (tỉnh)|Lori]]
|253.351
| 8,4%
|{{convert|66,8|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Ararat (tỉnh)|Ararat]]
|252.665
| 8,4%
|{{convert|126,1|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Kotayk (tỉnh)|Kotayk]]
|241.337
| 8,0%
|{{convert|114,9|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Gegharkunik (tỉnh)|Gegharkunik]]
|215.371
| 7,2%
|{{convert|58,9|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Syunik (tỉnh)|Syunik]]
|134.061
| 4,5%
|{{convert|29,8|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Aragatsotn (tỉnh)|Aragatsotn]]
|126.278
| 4,2%
|{{convert|45,8|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Tavush (tỉnh)|Tavush]]
|121.963
| 4,1%
|{{convert|39,1|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|-
||[[Vayots Dzor (tỉnh)|Vayots Dzor]]
|53.230
| 1,8%
|{{convert|22,1|/km2|/sqmi|abbr=on}}
|}

== Kinh tế ==
{{chính|Kinh tế Armenia}}

[[Tập tin:Elite Plaza Business Center at Night.jpg|nhỏ|200x200px|Yerevan - trung tâm tài chính và văn hóa của Armenia.]]
[[Tập tin:Tatev Monastery from a distance.jpg|nhỏ|200x200px|Tu viện Tatev, một trong những điểm du lịch nổi tiếng của Armenia.]]
Cho tới khi độc lập, kinh tế Armenia chủ yếu dựa trên [[công nghiệp]] với các sản phẩm [[hóa chất]], [[electron|điện tử]], máy móc, [[thực phẩm]] chế biến, [[cao su tổng hợp|cao su nhân tạo]], và [[dệt may]] và dựa nhiều vào các nguồn tài nguyên từ bên ngoài. [[Nông nghiệp]] chiếm khoảng 20% sản phẩm thực và 10% nhân công trước khi Liên bang Xô viết tan rã năm 1991. Các sản phẩm mỏ Armenia là [[đồng]], [[kẽm]], [[vàng]], và [[chì]]. Đại đa số năng lượng có từ nguồn [[nhiên liệu]] nhập khẩu từ Nga, gồm [[khí thiên nhiên|khí đốt]] và nhiên liệu hạt nhân (với một [[nhà máy điện nguyên tử|nhà máy điện hạt nhân]]); nguồn năng lượng chủ yếu trong nước là [[thủy điện]]. Một lượng nhỏ [[than (định hướng)|than]], khí đốt, và [[dầu mỏ]] vẫn chưa được khai thác.

Tương tự như các quốc gia mới độc lập từ Liên bang Xô viết cũ khác, kinh tế Armenia phải đương đầu với di sản của một nền [[kinh tế kế hoạch|kinh tế kế hoạch hóa tập trung]] và sự tan vỡ của thị trường thương mại Xô viết truyền thống. Đầu tư và hỗ trợ của Xô viết vào ngành công nghiệp Armenia bị mất, vì thế chỉ một ít doanh nghiệp lớn chủ chốt còn hoạt động. Ngoài ra, những hậu quả của trận [[động đất Spitak]] năm 1988, giết hại hơn 25.000 người và khiến 500.000 người mất nhà cửa vẫn còn đó. Cuộc xung đột với Azerbaijan về vùng Nagorno-Karabakh đi đến hồi kết vào năm 2023. Sự đóng cửa biên giới với Azerbaijan và Thổ Nhĩ Kỳ đã khiến nền kinh tế bị suy sụp, bởi Armenia phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thô và năng lượng từ bên ngoài. Những con đường bộ qua Gruzia và Iran không đầy đủ và không đáng tin cậy. [[Tổng sản phẩm nội địa|Tổng sản phẩm quốc nội]] (GDP) giảm gần 60% từ năm 1989 tới năm [[1992]]–[[1993]]. Đồng tiền tệ quốc gia, đồng dram, bị siêu lạm phát trong những năm đầu tiên sau khi được đưa vào lưu hành năm 1993.

Tuy thế, chính phủ vẫn đưa ra được những cuộc cải cách kinh tế ở quy mô lớn, làm giảm đáng kể nạn lạm phát và ổn định tăng trưởng. Cuộc ngừng bắn năm 1994 cho cuộc xung đột Nagorno-Karabakh cũng giúp nền kinh tế. Armenia đã đạt tăng trưởng kinh tế mạnh từ năm [[1995]], một bước ngoặt so với giai đoạn trước đó, và lạm phát đã ở mức chấp nhận được trong những năm tiếp theo. Những lĩnh vực mới, như gia công [[ngọc|đá quý]] và chế tạo đồ [[kim hoàn]], [[công nghệ thông tin]] và [[công nghệ viễn thông]], và thậm chí cả [[du lịch]] đang bắt đầu có đóng góp vào nền kinh tế bên cạnh các lĩnh vực truyền thống như nông nghiệp.

Sự tăng trưởng kinh tế ổn định đã giúp Armenia nhận được thêm sự giúp đỡ từ các định chế quốc tế. [[Quỹ Tiền tệ Quốc tế]] (IMF), [[Ngân hàng Thế giới]], [[Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu]] (EBRD), cùng nhiều định chế tài chính quốc tế khác (IFIs) và nước ngoài đã kéo dài thời hạn trả nợ cũng như cung cấp cho nước này nhiều khoản vay lớn. Từ năm 1993 những khoản cho vay từ Hoa Kỳ đã vượt $1.1 tỷ. Những khoản cho vay đó chủ yếu nhắm mục tiêu giảm thâm hụt ngân sách, ổn định tiền tệ; phát triển doanh nghiệp tư nhân; lĩnh vực năng lượng; nông nghiệp, chế biến thực phẩm, vận tải và sức khỏe cùng giáo dục; và việc tái thiết đang diễn ra tại các vùng đã phải chịu ảnh hưởng trận động đất. Chính phủ đã gia nhập [[Tổ chức Thương mại Thế giới]] ngày [[5 tháng 2]] năm [[2003]]. Nhưng một trong những nguồn đầu tư trực tiếp nước ngoài chính chính là cộng đồng Do Thái Armenia, với những khoản tiền lớn cho việc tái thiết cơ sở hạ tầng và các dự án công cộng. Là một quốc gia dân chủ đang phát triển, Armenia cũng hy vọng có được thêm viện trợ tài chính từ phương Tây.

Một luật tự do đầu tư nước ngoài đã được thông qua tháng 6 năm 1994, và Luật về Tư nhân hóa được thông qua năm 1997, cũng như một chương trình tư nhân hóa các tài sản nhà nước. Tương lai phát triển sẽ phụ thuộc vào khả năng của chính phủ trong việc tăng cường quản lý kinh tế vi mộ, gồm cả tăng nguồn thu, cải thiện môi trường đầu tư, và chiến đấu chống tham nhũng.

Năm 2006 [[Chỉ số Tự do Kinh tế]] của Armenia xếp hạng 27, tương đương [[Nhật Bản]] và đứng trước các nước như [[Na Uy]], [[Tây Ban Nha]], [[Bồ Đào Nha]] và [[Ý|Italia]]. Tuy nhiên, Armenia bị xếp hạng rất thấp về quyền sở hữu, tồi hơn các nước như [[Botswana]] và [[Trinidad và Tobago]].<ref>{{Chú thích web |url=http://www.heritage.org/research/features/index/ |ngày truy cập=2006-06-06 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080204123131/http://www.heritage.org/research/features/index/ |url-status=dead }}</ref>

Năm 2005 [[Chỉ số Minh bạch Tham nhũng Quốc tế]] xếp hạng Armenia thứ 88, [[tham nhũng]] nghiêm trọng.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.transparency.org/policy_and_research/surveys_indices/cpi/2005 |ngày truy cập=2006-06-06 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date = ngày 16 tháng 2 năm 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060216051907/http://www.transparency.org/policy_and_research/surveys_indices/cpi/2005 |url-status=dead }}</ref>

Tính đến năm 2016, GDP của Armenia đạt 10.754 USD, đứng thứ 131 thế giới và đứng thứ 40 châu Âu.

== Nhân khẩu ==
{{chính|Nhân khẩu Armenia}}
:''Xem: [[Điều tra dân số Armenia]]''
[[Tập_tin:Bevölkerungspyramide_Armenien_2016.png|nhỏ|Tháp dân số của Armenia vào năm 2016]]
Năm 2025, dân số của Armenia là 3.081.100 người,<ref>{{cite web |title=5. ՍՈՑԻԱԼ-ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾ |url=https://armstat.am/file/article/sv_03_25a_510.pdf |access-date=15 May 2025 |publisher=ARMSTAT Statistical Committee of the Republic of Armenia |language=hy}}</ref> là quốc gia thuộc Liên Xô cũ đông dân thứ ba.<ref>{{Cite web |title=World Development Indicators – Google Public Data Explorer |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=en_pop_dnst&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:ARM:GEO:AZE:MDA:KAZ:BLR:EST:LVA:LTU:RUS:TJK:TKM:UKR:UZB&ifdim=region&tstart=319579200000&tend=1455652800000&dl=en&ind=false |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004180229/https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=en_pop_dnst&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:ARM:GEO:AZE:MDA:KAZ:BLR:EST:LVA:LTU:RUS:TJK:TKM:UKR:UZB&ifdim=region&tstart=319579200000&tend=1455652800000&dl=en&ind=false |archive-date=4 October 2020 |access-date=17 February 2018 |website=www.google.com}}</ref> Dân số của Armenia bắt đầu suy giảm sau khi [[Liên Xô giải thể|Liên Xô tan rã]] vì nhiều người quyết định di cư ra nước ngoài.<ref>{{cite web |last=Paul |first=Amanda |title=Armenia's disappearing population |url=http://www.todayszaman.com/columnist-251720-armenias-disappearing-population.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727030616/http://www.todayszaman.com/columnist-251720-armenias-disappearing-population.html |archive-date=27 July 2011 |access-date=27 July 2011}}</ref>

Ước tính 8 triệu người Armenia sinh sống ở nước ngoài, tập trung chủ yếu ở Nga, Pháp, Iran, Hoa Kỳ, Gruzia, Syria, Liban, Úc, Canada, Hy Lạp, Síp, Israel, Ba Lan, Ukraina và Brasil. Từ 40.000 đến 70.000 người Armenia tiếp tục sinh sống ở Thổ Nhĩ Kỳ, chủ yếu tại [[Istanbul]].<ref>{{cite web |last=Turay |first=Anna |title=Tarihte Ermeniler |url=http://www.bolsohays.com/webac.asp?referans=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209171028/http://www.bolsohays.com/webac.asp?referans=1 |archive-date=9 February 2008 |access-date=4 January 2007 |publisher=Bolsohays:Istanbul Armenians Like many other ethnicities [[Armenians in India]] too have played a role historically and had an impact historically. Today however the community has been reduced to about a hundred living in [[Kolkata|Calcutta]].}}</ref>
[[Tập_tin:ArmenianDiaspora.png|nhỏ|[[Armenian diaspora|Người Armenia ở nước ngoài]]]]

=== Đô thị ===
{{Largest cities|country=Armenia|stat_ref=Điều tra dân số Armenia 2022<ref name="2022 Census">{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623|title=The Main Results of RA Census 2022, trilingual / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=18 November 2024}}</ref>|list_by_pop=<!-- link to the list of cities in the given country, if possible sorted by population -->|div_name=Tỉnh|div_link=<!-- the template will automatically create a link for "div_name of country" (e.g. Provinces of Chile), if this doesn't work you can use this field -->|city_1=Yerevan|div_1=Yerevan|pop_1=1,086,677|img_1=Երեւան.JPG|city_2=Gyumri|div_2=Shirak (tỉnh){{!}}Shirak|pop_2=112,301|img_2=Gyumri (historical center).jpg|city_3=Vanadzor|div_3=Lori (tỉnh){{!}}Lori|pop_3=75,186|img_3=Hayq_Square,_Vanadzor.jpg|city_4=Abovyan|div_4=Kotayk (tỉnh){{!}}Kotayk|pop_4=46,434|img_4=Abovyan, Jan. 2016 (6), Ara mountain in the background.jpg|city_5=Vagharshapat|div_5=Armavir (tỉnh){{!}}Armavir|pop_5=44,837|city_6=Hrazdan|div_6=Kotayk (tỉnh){{!}}Kotayk|pop_6=44,231|city_7=Kapan|div_7=Syunik (tỉnh){{!}}Syunik|pop_7=32,780|city_8=Armavir, Armenia{{!}}Armavir|div_8=Armavir (tỉnh){{!}}Armavir|pop_8=27,470|city_9=Charentsavan|div_9=Kotayk (tỉnh){{!}}Kotayk|pop_9=22,071|city_10=Masis, Armenia{{!}}Masis|div_10=Ararat (tỉnh){{!}}Ararat|pop_10=20,081|city_11=Artashat, Armenia{{!}}Artashat|div_11=Ararat (tỉnh){{!}}Ararat|pop_11=19,020|city_12=Sevan, Armenia{{!}}Sevan|div_12=Gegharkunik (tỉnh){{!}}Gegharkunik|pop_12=18,705|city_13=Ijevan|div_13=Tavush (tỉnh){{!}}Tavush|pop_13=18,689|city_14=Gavar|div_14=Gegharkunik (tỉnh){{!}}Gegharkunik|pop_14=17,741|city_15=Artik|div_15=Shirak (tỉnh){{!}}Shirak|pop_15=17,647|city_16=Goris|div_16=Syunik (tỉnh){{!}}Syunik|pop_16=17,113|city_17=Ararat, Armenia{{!}}Ararat|div_17=Ararat (tỉnh){{!}}Ararat|pop_17=16,592|city_18=Dilijan|div_18=Tavush (tỉnh){{!}}Tavush|pop_18=15,914|city_19=Ashtarak|div_19=Aragatsotn (tỉnh){{!}}Aragatsotn|pop_19=15,686|city_20=Sisian|div_20=Syunik (tỉnh){{!}}Syunik|pop_20=13,179}}

=== Dân tộc ===
[[Tập_tin:Armenian_distribution_map.png|nhỏ|'''Sự phân bố người Armenia trong lịch sử và hiện tại.''' Tỷ lệ người Armenia trong khu vực vào đầu thế kỷ 20:{{legend inline|#967117|>50%}}{{nbsp|5}}{{legend inline|#FFA700|25–50%}}{{nbsp|5}}{{legend inline|#FBEC5D|<25%}}{{legend|#FF0000|Armenia hiện tại}}]]
98,1% dân số của Armenia là [[người Armenia]], 1,1% là [[người Yazidi]] và 0,5% là người Nga. Những dân tộc thiểu số khác bao gồm [[người Assyria]], [[người Ukraina]], [[người Hy Lạp]] (thường được gọi là [[người Hy lạp Kavkaz]]), [[người Kurd]], [[người Gruzia]], [[người Belarus]], người Do Thái, người Vlach, [[người Mordva]], [[người Ossetia]], người Udi và người Tat. Cộng đồng [[người Ba Lan]] và [[người Đức Kavkaz]] ở Armenia đã trải qua sự [[Nga hóa]].<ref name="minorities">{{Cite book |last1=Asatryan |first1=Garnik |title=The Ethnic Minorities of Armenia |last2=Arakelova |first2=Victoria |publisher=[[Routledge]] |year=2002}}, part of the [[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]]</ref> Tính đến năm 2022, 31.077 người Yazidi sinh sống tại Armenia.<ref name="Guardian">{{cite web |title=The Main Results of RA Census 2022 |url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520030736/https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623 |archive-date=20 May 2008 |access-date=1 February 2022 |website=ArmStat}}</ref>

Hầu như tất cả người Armenia tại [[Azerbaijan]] (gần 120.000 người) hiện sống tại vùng [[Nagorno-Karabakh]]. Armenia đã từng có [[Cộng đồng Do Thái Armenia|cộng đồng Do Thái]] rất lớn (theo một số ước tính lên tới 8 triệu người, vượt xa con số 3 triệu người của toàn bộ dân số nước này hiện nay), với nhiều cộng đồng hiện diện trên khắp thế giới, từ [[Pháp]], [[Nga]], [[Iran]], [[Liban]], tới [[Bắc Mỹ]].

=== Tôn giáo ===
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = Tôn giáo tại Armenia (2011)<ref name=census>{{chú thích web|title=Armenian Census 2011|url=http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf|access-date =ngày 25 tháng 10 năm 2015|page=7|language=hy}}</ref>
|label1 = Chính thống giáo
|value1 = 92.5
|color1 = DodgerBlue
|label2 = Các nhánh Kitô giáo khác
|value2 = 2.3
|color2 = LightBlue 
|label3 = Yazidi
|value3 = 0.8
|color3 = FireBrick
|label4 = Khác
|value4 = 0.4
|color4 = Chartreuse
|label5 = Không tôn giáo
|value5 = 4.0
|color5 = Grey
}}[[Tập tin:Gandzasar Monastery1.jpg|nhỏ|200x200px|[[Tu viện Gandzasar]] ở [[Nagorno-Karabakh|Nagorno Karabakh]] được hoàn thành vào năm 1238.|thế=|trái]]Tôn giáo chủ yếu tại Armenia là [[Kitô giáo]]. Các gốc rễ của Giáo hội Armenia có từ [[thế kỷ I|thế kỷ thứ nhất]] sau Công Nguyên. Theo truyền thống, Giáo hội Armenia được hai trong số mười hai [[mười hai sứ đồ|tông đồ]] của Chúa Giêsu là [[Thánh Tađêô|Thaddaeus]] và [[Thánh Batôlômêô|Bartholomew]] thành lập. Họ đã thuyết giảng tại Armenia trong những năm 40 tới 60 Công Nguyên. Nhờ được hai vị tông đồ sáng lập, tên chính thức của Giáo hội Armenia là [[Giáo hội Tông truyền Armenia]]. Armenia là nước đầu tiên coi Kitô giáo là quốc giáo vào năm [[301]] sau Công Nguyên, một năm sau đó giáo hội có [[Thượng phụ]] đầu tiên là thánh [[Grigor Lusavorich]]. Hơn 93% người Kitô giáo Armenia theo Giáo hội Tông truyền Armenia, một giáo hội Chính thống Cổ Phương đông (phủ nhận Công đồng Chalcedon), đây là một phái thủ cựu, nghi thức, có thể so sánh với [[Giáo hội Chính thống giáo Copt|Giáo hội Chính thống Coptic]] ở Ai Cập và [[Giáo hội Chính thống Syria]]. Armenia cũng có một số dân theo [[Giáo hội Công giáo Rôma|Công giáo Rôma]] gồm cả nghi lễ Latin và nghi lễ Đông phương (Armenia), những tín hữu Công giáo nghi lễ Đông phương đó thuộc về [[Giáo hội Công giáo Armenia]] có trụ sở đặt tại [[Bzoummar]], [[Liban]]. Ngoài ra còn có [[Giáo hội Tin Lành Armenia]], [[Giáo hội huynh đệ Armenia]] và nhiều nhóm Kháng Cách khác.

Người [[Kurd]] [[Yazidi]] sống ở vùng phía tây đất nước theo đạo [[Yazidism|Yazidi]] (Yazdânism). Cũng có một [[Lịch sử người Do Thái ở Armenia|cộng đồng Do Thái ở Armenia]] giảm xuống chỉ còn khoảng 750 người sau khi độc lập với hầu hết dân di cư tới [[Israel]]. Hiện ở Armenia còn hai hội đường Do Thái - một ở thủ đô Yerevan và một ở thành phố [[Sevan, Armenia|Sevan]] bên [[hồ Sevan]].

=== Ngôn ngữ ===
[[Tiếng Armenia]] là [[ngôn ngữ chính thức]] của Armenia.<ref>Charles Dowsett, E. Peters. ''Sayat'-Nova. An 18th-century Troubadour: a Biographical and Literary Study''. Peeters Publishers, 1997 {{ISBN|90-6831-795-4}}; p. xv</ref> [[Bảng chữ cái Armenia]] được [[Mesrop Mashtots]] phát minh vào {{circa|405 CN}}, gồm 39 chữ cái, trong đó ba chữ cái được bổ sung vào thời [[Vương quốc Kilikia]].<ref>{{cite book |last1=Hacikyan |first1=Agop Jack |author-link1=Agop Jack Hacikyan |title=The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age |last2=Basmajian |first2=Gabriel |last3=Franchuk |first3=Edward S. |last4=Ouzounian |first4=Nourhan |publisher=Wayne State University Press |year=2000 |isbn=978-0-8143-2815-6 |location=Detroit |page=[https://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA91 91]}}</ref> Tiếng Nga và tiếng Anh là hai ngoại ngữ chính của Armenia. Do lịch sử thuộc Liên Xô, hầu hết thế hệ lớn tuổi của Armenia có thể nói tiếng Nga thành thạo. Theo một cuộc khảo sát vào năm 2013, 95% người Armenia biết tiếng Nga và 40% biết tiếng Anh. Tuy nhiên, 50% người được khảo sát cho rằng tiếng Anh nên được dạy tại trường trung học công lập so với 44% ủng hộ dạy tiếng Nga.<ref name="2012 knowledge">{{cite web |date=17 June 2013 |title=The South Caucasus Between The EU and the Eurasian Union |url=http://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/CAD-51-52.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029210003/http://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/CAD-51-52.pdf |archive-date=29 October 2013 |access-date=3 July 2013 |work=Caucasus Analytical Digest #51–52 |publisher=Forschungsstelle Osteuropa, Bremen and Center for Security Studies, Zürich |pages=22–23 |issn=1867-9323}}</ref>

== Văn hoá ==
[[Tập tin:Yerewan with Ararat.jpg|nhỏ|Dù nằm ở [[Thổ Nhĩ Kỳ]], [[Núi Ararat]], ở đây nhìn từ Yerevan, là một biểu tượng quốc gia Armenia|thế=|200x200px]]

{{chính|Văn hoá Armenia}}Lòng mến khách của người Armenia đã trở thành truyền thuyết và bắt nguồn từ truyền thống cổ. Những cuộc tụ họp xã hội đều diễn ra quanh những bàn ăn với nhiều món thực phẩm theo mùa xa hoa, chuẩn bị công phu, lần lượt được phục vụ (nhưng không cay). Các vị chủ nhà thường đặt thức ăn trên chiếc đĩa của khách bất kỳ khi nào nó rỗng hay rót đầy cốc khi chúng sắp cạn. Sau một hay hai phần mời mọc, hành động từ chối một cách lịch thiệp hay, đơn giản hơn, chỉ cần để lại một miếng nhỏ thức ăn, là có thể chấp nhận được. Các loại rượu như [[cognac]], [[vodka]], và rượu vang đỏ thường được dùng tại các bữa tiệc và những dịp hội họp. Hiếm khi hay không bao giờ một người khách vào trong một ngôi nhà người Armenia mà không được mời cà phê, bánh nướng, thức ăn, hay thậm chí là nước.

Những lễ cưới thường khá cầu kỳ và vương giả. Quá trình cưới hỏi bắt đầu khi người nam và nữ "hứa hôn". Người lớn tuổi phía người nam (Bố mẹ, ông bà, và thường cả Cô và Bác) sang nhà người nữ để xin phép cha cô cho mối quan hệ được tiếp tục và hy vọng một tương lai tươi sáng. Khi cha cô gái đã cho phép, người nam trao cho nữ một "nhẫn hứa hôn" để chính thức hóa công việc. Để kỷ niệm sự đồng thuận của hai gia đình, gia đình người nữ mở một chai cognac Armenia. Sau khi đã hứa hôn, đa số các gia đình đều tổ chức một buổi tiệc hứa hôn khá lớn. Gia đình nhà gái là bên sắp đặt kế hoạch, tổ chức và chi trả chi phí. Gia đình nam rất ít tham dự vào việc này. Trong buổi tiệc, một linh mục được mời tới để cầu nguyện và chúc phúc cho họ. Khi những lời cầu nguyện kết thúc, hai người quấn những dải băng hôn lễ lên tay phải của nhau (nhẫn bị tháo khỏi tay phải khi buổi lễ kết hôn chính thức được nhà thờ Armenia tổ chức). Khoảng thời gian chờ đợi lễ cưới chính thức theo thông lệ là một năm. Không giống như trong các nền văn hóa khác, người nam và gia đình mình không phải trả chi phí buổi lễ. Quá trình sắp đặt kế hoạch và tổ chức thường do nhà gái đảm nhiệm, chú rể chỉ cần tới hiện diện.

Phòng tranh Nghệ thuật Quốc gia tại Yerevan có hơn 16.000 tác phẩm bắt đầu từ [[Trung Cổ|Thời Trung Cổ]]. Nơi đây cũng lưu giữ nhiều tác phẩm của các bậc thầy [[Châu Âu]]. Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại, Phòng tranh Trẻ em, và Bảo tàng [[Martiros Saryan]] chỉ là một trong những nơi sở hữu nhiều bộ sưu tập nghệ thuật có giá trị đang trưng bày tại Yerevan. Hơn nữa, nhiều phòng tranh tư nhân cũng đang hoạt động, nhiều phòng khác được khai trương hàng năm. Nơi đây thường tổ chức các cuộc triển lãm và bán tranh.

[[Dàn nhạc Giao hưởng Armenia]] ở mức trình độ quốc tế thường biểu diễn tại Nhà hát thành phố đã được sửa chữa rất đẹp. Ngoài ra, nhiều nhóm trình diễn khác cũng được đánh giá rất cao về trình độ nhạc sĩ, như [[Nhà hát Giao hưởng Quốc gia Armenia]] và [[dàn nhạc Giao hưởng Serenade]]. Âm [[nhạc cổ điển]] được biểu diễn tại nhiều thính phòng nhỏ hơn, gồm Trường nhạc Quốc gia và Phòng giao hưởng. Nhạc [[jazz]] khá phổ thông, đặc biệt vào mùa hè khi các buổi trình diễn trực tiếp thường được tổ chức tại nhiều quán [[café]] ngoài trời trong thành phố.

Vernisage tại Yerevan (thị trường nghệ thuật và thủ công), gần Quảng trường Cộng hoà, luôn rộn rã với hàng trăm người bán các mặt hàng thủ công, nhiều tác phẩm thực sự khéo léo, vào những ngày cuối tuần và thứ tư. Nơi đây có bán đồ khắc gỗ, đồ cổ, đăng ten, và những tấm thảm dệt tay cùng kilim là một đặc sản vùng Kavkaz. Đá Obsidian, có tại địa phương, được khảm vào nhiều đồ trang trí và trang sức. Nghề kim hoàn Armenia có một truyền thống lâu dài và riêng biệt, một khu vực riêng trong chợ được dành cho những bộ sưu tập đồ vàng. Những kỷ vật thời Xô viết và đồ lưu niệm sản xuất gần đây tại Nga như con materiosca (búp bê gỗ) đồng hồ, hộp men và nhiều thứ khác, cũng hiện diện tại Vernisage.

Phía bên kia Nhà hát thành phố là một khu chợ nghệ thuật đông người khác, họp vào dịp cuối tuần. Lịch sử lâu dài của Armenia trên ngã tư đường của các đế chế cổ đại khiến nơi đây trở thành địa điểm tuyệt vời để khám phá những đồ khảo cổ. Các di chỉ khảo cổ [[Trung Cổ|Thời Trung Cổ]], [[Thời đại đồ sắt|Thời đồ sắt]], [[Thời đại đồ đồng|Thời đồ đồng]] và thậm chí [[Thời đại đồ đá|Thời đồ đá]] chỉ cách thành phố vài giờ đi xe. Đa số chúng vẫn ở tình trạng chưa được khám phá, mang lại cho du khách cơ hội tham quan những nhờ thờ, những pháo đài hãy còn ở tình trạng nguyên bản.

Đại học Mỹ tại Armenia cung cấp nhiều khóa về Kinh doanh và Luật. Đại học này được thành lập nhờ những nỗ lực của cả Chính phủ Mỹ, [[Liên minh Từ thiện Armenia]], USAID, và Khoa Luật Boalt tại [[Đại học California tại Berkeley|Đại học California, Berkeley]].

Các chương trình mở rộng và tủ sách tại AUA trở thành một địa chỉ mới cho giới trí thức thành phố. Nhiều doanh nhân trẻ thành đạt tại Armenia từng tốt nghiệp từ trường này.

== Xem thêm ==
* [[Cộng hòa Artsakh]]
* [[Người Armenia]]
* [[Vụ diệt chủng người Armenia|Diệt chủng Armenia]]
* [[Lâu đài Armenia]]
* [[Hayastani Azgayin Scautakan Sharjum Kazmakerputiun]] - Phong trào Hướng đạo sinh Quốc gia Armenia
* [[Nagorno-Karabakh]]
* [[Những ngày nghỉ ở Armenia]]
* [[Âm nhạc Armenia]]
* [[Đăng ten ren Armenia]]
* [[Danh sách các chủ đề về Armenia]]
* [[Khachkar]] - những chữ thập đá rắc rối Armenia
* [[Danh sách các Giáo trưởng Armenia]]
* [[Hamshenis]]

== Ghi chú ==
{{Ghi chú}}

==Tham khảo==
{{Tham khảo|30em}}

== Liên kết ngoài ==
{{sisterlinks|Armenia}}
* [http://www.mofahcm.gov.vn/vi/mofa/cn_vakv/ Thông tin cơ bản về các nước, khu vực và quan hệ với Việt Nam] Vụ Thông tin Báo chí - Bộ Ngoại giao Việt Nam
* [http://www.professores.uff.br/hjbortol/arquivo/2006.1/applets/armenia_en.html Armenia's location on a 3D globe (Java)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927031840/http://www.professores.uff.br/hjbortol/arquivo/2006.1/applets/armenia_en.html |date=2007-09-27 }}
* [http://www.armeniapedia.org Armeniapedia.org] - the Armenian Wiki with thousands of articles
* [http://www.armenianhouse.org Armenianhouse.org] - Armenian literature and history
* [http://www.heritage.org/research/features/index/ The Heritage Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080204123131/http://www.heritage.org/research/features/index/ |date=2008-02-04 }} - publishes the index of economic freedom
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/am.html CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050707211252/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook//geos/am.html |date=2005-07-07 }} - The World Factbook—Armenia
* [http://www.gov.am/enversion/index.html Gov.am] - Government of Armenia
* [http://www.loc.gov/rr/international/amed/armenia/armenia.html LoC.gov] - [[Thư viện Quốc hội (Hoa Kỳ)|Library of Congress]] Portal on Armenia
* [http://www.armeniainfo.am Armeniainfo.am] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217011411/http://www.armeniainfo.am/ |date=2008-12-17 }} - Armenia information
* [http://www.armgate.com Armgate.com] - Armenian News and pictures of Churches and Ararat Mountain
* [http://www.armenica.org Armenica.org] - History and Information About Armenia
* Portals
** [http://www.hayastan.com Hayastan.com] - Armenian portal with millions of visitors (Armenian,Russian, English)
** [http://www.circle.am Circle.am] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060601020102/http://www.circle.am/ |date=2006-06-01 }} Armenian web ring
** [http://www.armeniasearch.com Armeniasearch.com] - Armenian Search Engine and Directory
* News sites
** [http://www.panarmenian.net PanARMENIAN.Net] - Armenia & Armenian News
** [http://www.a1plus.am A1plus.am] - Fastest News from Armenia
** [http://www.groong.org Groong.org] - Armenian News Network - Groong
** [http://www.ArmeniaNow.com Armenia Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516144258/http://www.armenianow.com/ |date = ngày 16 tháng 5 năm 2008}}, edited by John Hughes
** [http://www.caucaz.com/home_uk Caucaz.com] - Weekly online publishing articles and reports about Armenia and South Caucasus. Available in English and French
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Châu Á}}
{{Cộng đồng các quốc gia độc lập}}

[[Thể loại:Armenia| ]]
[[Thể loại:Ngoại Kavkaz]]
[[Thể loại:Quốc gia Đông Âu]]
[[Thể loại:Quốc gia Tây Á]]
[[Thể loại:Quốc gia nội lục]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Cộng đồng các Quốc gia Độc lập]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Ủy hội châu Âu]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc]]
[[Thể loại:Quốc gia Kitô giáo]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ khởi đầu năm 1918]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ chấm dứt năm 1920]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1918 ở châu Á]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1918 ở châu Âu]]
[[Thể loại:Chấm dứt năm 1920 ở châu Á]]
[[Thể loại:Chấm dứt năm 1920 ở châu Âu]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1991 ở châu Á]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Armenia]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga]]
[[Thể loại:Quốc gia châu Á]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1991 ở châu Âu]]
[[Thể loại:Kavkaz]]
[[Thể loại:Quốc gia châu Âu]]
[[Thể loại:Cộng hòa]]
[[Thể loại:Quốc gia được công nhận hạn chế]]