Xem mã nguồn của Azerbaijan

{{Hộp thông tin quốc gia
| conventional_long_name                = Cộng hòa Azerbaijan
| common_name                = Azerbaijan
| native_name                = {{native name|az|Azərbaycan Respublikası}}
| image_flag                = Flag of Azerbaijan.svg
| alt_flag                = Ba dải ngang có kích thước bằng nhau màu xanh lam, đỏ và xanh lục, với một hình lưỡi liềm trắng và một ngôi sao tám cánh ở giữa
| image_coat                = Emblem of Azerbaijan.svg
| symbol_type                = Quốc huy
| national_anthem                = ''[[Azərbaycan marşı]]''<br />({{Langx|vi|"Hành khúc Azerbaijan"}})<br><center>[[Tập tin:National Anthem of the Republic of Azerbaijan instrumental.ogg]]</center>
| image_map                = Azerbaijan (orthographic projection).svg
| map_caption                = Vị trí Azerbaijan (xanh) trên thế giới
| image_map2                = Azerbaijan in its region.svg
| map_caption2                = Vị trí Azerbaijan (đỏ) trong khu vực
| image_map3                = Azerbaijan - Location Map (2013) - AZE - UNOCHA.svg
| capital                = [[Tập tin:Coat of arms of Baku.svg|17px]] [[Baku]]
| largest_city                = thủ đô
| coordinates                = {{coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city}}
| official_languages                = [[Tiếng Azerbaijan]]<ref>{{chú thích web |title=The Constitution of the Republic of Azerbaijan |url=http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf |website=President of the Republic of Azerbaijan |publisher=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |access-date =ngày 31 tháng 8 năm 2020}}</ref>
| ethnic_groups_year                = 2009<ref name="auto">[https://web.archive.org/web/20131110034957/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.] azstat.org</ref>
| ethnic_groups                = {{Unbulleted list |91,6% [[Người Azerbaijan|Azerbaijan]] |2,0% [[Người Talysh|Talysh]]|2,0% [[Người Lezgin|Lezgin]]|1,4% [[Người Armenia tại Azerbaijan|Armenia]]|1,3% [[Người Nga Azerbaijan|Nga]]|item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em|2,4% khác}}
| languages_type                = Ngôn ngữ thiểu số
| languages                = [[Ngôn ngữ tại Azerbaijan|Xem danh sách đầy đủ]]
| religion                = {{unbulleted list| 96,9% [[Hồi giáo tại Azerbaijan|Hồi giáo]]|3,0% [[Kitô giáo tại Azerbaijan|Kitô giáo]]|0,1% khác<ref>{{chú thích web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/|title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=ngày 13 tháng 2 năm 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=ngày 23 tháng 2 năm 2020|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171042/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/|url-status=dead}}</ref>}}
| demonym                = Người Azerbaijan
| government_type                = [[Cộng hòa]] [[bán tổng thống chế]] [[Nhà nước đơn nhất|đơn nhất]] dưới một [[chế độ độc tài]] thế tập<ref name="LaPorte2016">{{chú thích sách |last=LaPorte |first=Jody |author-link=<!-- Jody LaPorte --> |year=2016 |chapter=Semi-presidentialism in Azerbaijan |editor1-last=Elgie |editor1-first=Robert |editor1-link=Robert Elgie (academic) |editor2-last=Moestrup |editor2-first=Sophia |editor2-link=Sophia Moestrup |title=Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia |url=https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2 |location=London |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |publication-date=ngày 15 tháng 5 năm 2016 |pages=[https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2/page/n108 91]–117 |doi=10.1057/978-1-137-38781-3_4 |isbn=978-1-137-38780-6 |lccn=2016939393 |oclc=6039791976 |quote=LaPorte examines the dynamics of semi-presidentialism in Azerbaijan. Azerbaijan's regime is a curious hybrid, in which semi-presidential institutions operate in the larger context of authoritarianism. The author compares formal Constitutional provisions with the practice of politics in the country, suggesting that formal and informal sources of authority come together to enhance the effective powers of the presidency. In addition to the considerable formal powers laid out in the Constitution, Azerbaijan's president also benefits from the support of the ruling party and informal family and patronage networks. LaPorte concludes by discussing the theoretical implications of this symbiosis between formal and informal institutions in Azerbaijan's semi-presidential regime.  }}</ref>
| leader_title1                = [[Tổng thống Azerbaijan|Tổng thống]]
| leader_name1                = [[Ilham Aliyev]]
| leader_title2                = [[Phó Tổng thống Azerbaijan|Phó Tổng thống]]
| leader_name2                = [[Mehriban Aliyeva]]
| leader_title3                = [[Thủ tướng Azerbaijan|Thủ tướng]]
| leader_name3                = [[Ali Asadov]]
| leader_title4                = [[Chủ tịch Quốc hội Azerbaijan|Chủ tịch Quốc hội]]
| leader_name4                = [[Sahiba Gafarova]]
| legislature                = [[Quốc hội Azerbaijan|Quốc hội]]
| sovereignty_type                = [[Lịch sử Azerbaijan|Thành lập]]
| established_event1                = [[Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan]]
| established_date1                = 28 tháng 5 năm 1918
| established_event2                = [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan]]
| established_date2                = 28 tháng 4 năm 1920
| established_event3                = Độc lập từ [[Liên Xô]]
| established_date3                = {{plainlist|
* 30 tháng 8 năm 1991 (tuyên bố)
* 18 tháng 10 năm 1991 (độc lập)
* 25 tháng 12 năm 1991 (được công nhận)}}
| established_event4                = [[Nghị định thư Alma-Ata|Thành viên đầy đủ của SNG]]
| established_date4                = 21 tháng 12 năm 1991
| established_event5                = [[Nghị quyết 742 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc|Gia nhập]] [[Liên Hợp Quốc]]
| established_date5                = 2 tháng 3 năm 1992
| established_event6                = Phê chuẩn [[Hiến pháp Azerbaijan|hiến pháp]]
| established_date6                = 12 tháng 11 năm 1995
| area_km2                = 86600
| area_rank                = 112
| area_sq_mi                = 33436 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] -->
| percent_water                = 1,6
| population_estimate    = 10,353,296<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Azerbaijan|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref>
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 90
| population_density_km2 = 117
| population_density_sq_mi = 293 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] -->
| population_density_rank = 99
| GDP_PPP                = {{increase}} 272 tỷ đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.AZ">{{Chú thích web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=912,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2024&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Azerbaijan) |publisher=[[Quỹ Tiền tệ Quốc tế]] |date=April 2025 |access-date=20 July 2025}}</ref>
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} 26,235 đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.AZ" />
| GDP_PPP_per_capita_rank = 88
| GDP_nominal            = {{increase}} 79 tỷ đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.AZ" />
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 82
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 7,604 đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.AZ" />
| GDP_nominal_per_capita_rank = 90
| Gini                   = 33.7 <!--number only-->
| Gini_year              = 2008
| Gini_change            = increase <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref               = <ref name="wb-gini">{{Chú thích web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=live }}</ref>
| HDI                    = 0.789
| HDI_year               = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. -->
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = <ref name="UNHDR">{{Chú thích web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc]]}}</ref>
| HDI_rank               = 81
| currency                = [[Manat Azerbaijan|Manat]] (₼)
| currency_code                = AZN
| time_zone                = [[Giờ Azerbaijan|AZT]]
| utc_offset                = +4
| drives_on                = phải
| calling_code                = [[Số điện thoại ở Azerbaijan|+994]]
| cctld                = [[.az]]
| today                = 
}}
'''Azerbaijan''',{{efn|{{IPAc-en|UK|audio=En-Azerbaijan-pronunciation.ogg|ˌ|æ|z|ər|b|aɪ|ˈ|dʒ|ɑː|n|,_|-|ˈ|dʒ|æ|n}} {{respell|AZ|ər|by|JA(H)N}}, {{IPAc-en|US|audio=en-us-Azerbaijan.ogg|ˌ|ɑː|z|ər|b|aɪ|ˈ|dʒ|ɑː|n|,_|ˌ|æ|z|-|}} {{respell|A(H)Z|ər|by|JAHN}};<ref>
{{Chú thích sách|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}}; {{Chú thích sách|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{langx|az|Azərbaycan}} {{IPA|az|ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn|}}}} quốc hiệu là '''Cộng hòa Azerbaijan''',{{efn|{{langx|az|Azərbaycan Respublikası|links=no}} {{IPA|az|ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn ɾespublikɑˈsɯ|}}; '''Azerbaijan Republic''' is sometimes used in an official capacity.}} là một quốc gia nằm tại khu vực [[Tây Á]] và thuộc vùng [[Kavkaz]] của [[lục địa Á-Âu]], Azerbaijan giáp với [[biển Caspi]] ở phía đông, [[Nga]] ở phía bắc, [[Gruzia]] ở phía tây bắc, [[Armenia]] ở phía tây và [[Iran]] ở phía Nam. Ngoài ra, Azerbaijan có [[Nakhchivan|Cộng hoà Tự trị Nakhchivan]], là một [[Lãnh thổ bao bọc và lãnh thổ tách rời|vùng lãnh thổ tách rời]]. [[Nakhchivan]] giáp với Armenia ở phía bắc và phía đông, Iran ở phía nam và phía tây cùng [[Thổ Nhĩ Kỳ]] ở phía tây bắc. [[Nagorno-Karabakh]] ở phía tây nam bị Armenia [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh thứ nhất|chiếm đóng vào năm 1991]] nhưng được Azerbaijan [[Giao tranh Nagorno-Karabakh 2023|giành lại quyền kiểm soát]] vào năm 2023.

Azerbaijan là một trong sáu quốc gia Turk độc lập và là một thành viên tích cực của [[Tổ chức các quốc gia Turk]] và [[Tổ chức Văn hóa Turk Quốc tế]]. Azerbaijan có quan hệ ngoại giao với 182 quốc gia và là thành viên của 38 tổ chức quốc tế,<ref name="FCO2">{{Chú thích web |title=Azerbaijan: Membership of international groupings/organisations |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019233781986 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609103711/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019233781986 |archive-date=9 June 2007 |access-date=26 May 2007 |publisher=British Foreign & Commonwealth Office}}</ref> bao gồm [[Liên Hợp Quốc]], [[Ủy hội châu Âu]], [[Phong trào không liên kết]], [[Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu]] và chương trình [[Đối tác vì Hòa bình]] của [[NATO]], đồng thời là một là một quan sát viên của [[Tổ chức Thương mại Thế giới]]. Azerbaijan là một thành viên sáng lập của [[Tổ chức GUAM vì Dân chủ và Phát triển Kinh tế]], [[Cộng đồng các Quốc gia Độc lập]]<ref>{{Chú thích sách |author=Europa Publications Limited |title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85743-058-5 |page=154}}</ref> và [[Tổ chức Cấm Vũ khí Hóa học]].

Azerbaijan là một [[nước đang phát triển]] và xếp hạng thứ 81 về [[Chỉ số phát triển con người]]. Azerbaijan là một nước cộng hòa bán tổng thống chế đơn nhất.<ref name="LaPorte2016" /> [[Đảng Azerbaijan Mới]] là đảng cầm quyền từ năm 1993, do gia tộc Aliyev của [[Heydar Aliyev]] và con trai [[Ilham Aliyev]] kiểm soát. Chính phủ Azerbaijan đã bị chỉ trích là một chế độ chuyên chế và [[Human rights in Azerbaijan|vi phạm nhân quyền]], bao gồm việc hạn chế [[Media freedom in Azerbaijan|tự do truyền thông]] và đàn áp [[Islam in Azerbaijan|cộng đồng Hồi giáo Shia]].<ref>{{Chú thích web |title=Human Rights Watch: Azerbaijan |url=https://www.hrw.org/europecentral-asia/azerbaijan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140217234309/http://www.hrw.org/europecentral-asia/azerbaijan |archive-date=17 February 2014 |access-date=6 March 2014 |publisher=Human Rights Watch}}</ref>

== Tên gọi ==
{{chính|Lịch sử tên gọi Azerbaijan}}
Địa danh Azerbaijan được cho là bắt nguồn từ ''[[Atropates]]'',<ref>{{Chú thích web|url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v3f2/v3f2a088a.html|tiêu đề=Azerbaijan|nhà xuất bản=[[Encyclopædia Iranica]]|4=Schippman, K.|ngày truy cập=ngày 5 tháng 5 năm 2007|archive-date=2007-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070503034224/http://www.iranica.com/newsite/articles/v3f2/v3f2a088a.html|url-status=dead}}</ref> tên của vị [[Satrap]] (tổng trấn) [[Người Media|Media]] dưới thời [[quân chủ chuyên chế|đế chế]] [[Nhà Achaemenes|Achaemenid]], người đã cai trị một vùng tại [[Azerbaijan (Iran)|Iran Azarbaijan]] hiện đại được gọi là ''[[Atropatene]]''.<ref name="ISBN 2">''Historical Dictionary of Azerbaijan'' bởi Tadeusz Swietochowski và Brian C. Collins, ISBN 0-8108-3550-9 (truy cập [[07 June]] [[2006]]).</ref> Cái tên Atropate có lẽ bắt nguồn từ [[tiếng Ba Tư]] cũ, có ý nghĩa là "được bảo hộ bởi lửa [thiêng]."<ref name="ISBN">''The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule'' by Audrey Altstadt, ISBN 0-8179-9182-4 (truy cập [[07 June]] [[2006]]).</ref> Cái tên này cũng được đề cập trong Frawardin Yasht [[Avesta]]: ''âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide'' dịch nghĩa là: Chúng ta thờ cúng [[Fravashi]] của Atare-pata linh thiêng.<ref>[http://www.avesta.org/ka/yt13sbe.htm FRAWARDIN YASHT ("Hymn to the Guardian Angels").] Biên dịch sang tiếng Anh bởi James Darmesteter (From Sacred Books of the East, American Edition, 1898.).</ref>

== Lịch sử ==
{{chính|Lịch sử Azerbaijan}}
Những người dân định cư sớm nhất được biết tại Azerbaijan ngày nay là người [[Albania Kavkaz]], một tộc người nói ngôn ngữ [[Các ngôn ngữ Kavkaz|Kavkaz]] có lẽ đã tới vùng này trước những sắc tộc cuối cùng sẽ chinh phục vùng Kavkaz. Theo lịch sử Azerbaijan từng là nơi sinh sống của nhiều bộ tộc, gồm [[Iran|Ba Tư]], [[Armenia]], [[Đế quốc Hy Lạp|Hy Lạp]], [[Đế quốc La Mã|La Mã]], [[Ả Rập]], [[Người Turk|Turk]], [[Mông Cổ]] và [[Nga]].

Ngôn ngữ Turkic xuất hiện ở vùng Azerbaijan như kết quả của cuộc di cư vĩ đại của người Turk tới Tiểu Á ở thế kỷ 11.<ref>Azerbaijan: ethnicity and the struggle for power in Iran By Touradj Atabaki - p. 9</ref>

Vương quốc đầu tiên xuất hiện trên lãnh thổ ngày nay là Cộng hoà Azerbaijan là [[Mannai|Mannae]] ở thế kỷ 9 TCN, tồn tại đến tận năm 616&nbsp;TCN khi nó trở thành một phần của [[Người Media|Đế quốc Median]], sau này sẽ trở thành một phần của [[Đế quốc Ba Tư]] năm 549&nbsp;TCN. Lãnh thổ phó vương [[Albania Kavkaz]] được thành lập ở thế kỷ 4 TCN và gồm xấp xỉ những lãnh thổ ngày nay là quốc gia Azerbaijan cùng những phần phía nam [[Dagestan]].

[[Hồi giáo]] nhanh chóng phát triển trong vùng Azerbaijan sau những cuộc chinh phục của người Ả Rập trong thế kỷ thứ bảy và thứ tám. Sau khi quyền lực của Khalifate Ả Rập suy tàn, nhiều quốc gia bán độc lập được thành lập, vương quốc [[Shirvanshah]] là một trong số đó. Ở thế kỷ 11, lực lượng chinh phục [[Seljuk Turks]] trở thành lực lượng hùng mạnh tại Kavkaz và dẫn tới việc thành lập một [[Azerbaijanis]] tạm thời theo ngôn ngữ. Ở thế kỷ 13 và 14, đất nước này phải chịu những cuộc xâm lược [[Mông Cổ]]-[[Người Tatar|Tatar]].

Sau [[nhà Safavid]], Azerbaijan trải qua một giai đoạn phân chia phong kiến ngắn ở giữa thế kỷ 18 tới đầu thế kỷ 19, và gồm các vương quốc độc lập dưới quyền các khan. Sau [[Những cuộc chiến tranh Nga-Ba Tư|hai cuộc chiến]] giữa Đế quốc Iran [[Triều đại Qajar|Qajar]], cũng như Ganja, Guba, Baku và các vương quốc Khan độc lập khác cùng [[Đế quốc Nga]], vùng Kavkaz bị người Nga chiếm đóng theo [[Hiệp ước Gulistan]] năm 1813, và [[Hiệp ước Turkmenchay]] năm 1828, và nhiều hiệp ước khác trước đó giữa các Sa hoàng Nga và các Khan trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 19. Năm 1873, dầu mỏ được tìm thấy tại thành phố [[Baku]], thủ đô tương lai của Azerbaijan. Tới đầu thế kỷ 20 hầu như một nửa lượng dầu cung cấp trên thế giới bắt nguồn từ Azerbaijan.<ref>{{Chú thích web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1235976.stm|tiêu đề=Country Profile Azerbaijan|nhà xuất bản=[[BBC]]|năm=2006|ngày truy cập=ngày 5 tháng 5 năm 2007}}</ref>

Sau sự sụp đổ của Đế quốc Nga trong [[Chiến tranh thế giới thứ nhất]], Azerbaijan cùng Armenia và Georgia trở thành một phần của [[Cộng hòa Dân chủ Liên bang Zakavkaz]] có thời gian tồn tại ngắn ngủi. Khi nước Cộng hòa giải tán tháng 5 năm 1918, Azerbaijan tuyên bố độc lập với cái tên Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan. Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan là chế độc Cộng hòa Hồi giáo nghị viện đầu tiên trên thế giới và chỉ tồn tại trong 2 năm, từ 1918 tới 1920, khi các lực lượng [[Hồng quân]] xâm chiếm Azerbaijan. Tháng 3 năm 1922, Azerbaijan, cùng [[Armenia]] và [[Gruzia]], trở thành một phần của [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz]] bên trong [[Liên Xô]] mới được thành lập. Năm 1936, TSFSR bị giải tán và Azerbaijan trở thành một nước Cộng hòa thuộc Liên Xô với cái tên [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan]].

Trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai]], [[Đức Quốc xã|Đức Quốc Xã]] [[chiến tranh Xô-Đức|xâm lược Liên Xô]]. Mục tiêu chủ yếu trong [[Chiến dịch Hoa nhung tuyết|Chiến dịch Edelweiss]] của [[Adolf Hitler]] là chiếm thủ đô Baku giàu dầu mỏ của Azerbaijan. Vì nỗ lực chiến tranh, những người thợ dầu khí Xô viết bị buộc làm việc không nghỉ còn các công dân khác đi đào hầm hào cùng các vật cản chống tăng nhằm ngăn cản nguy cơ một cuộc tấn công của quân thù. Tuy nhiên, chiến dịch Edelweiss đã không thành công. Quân đội Đức ban đầu bị kìm chân tại những dãy núi vùng [[Kavkaz]], sau đó bị đánh bại hoàn toàn trong [[Trận Stalingrad]].

Năm 1990, người Azerbaijan tập hợp lực lượng phản đối quyền quản lý Xô viết và thúc đẩy giành độc lập. Những cuộc biểu tình đã bị người Xô viết can thiệp đàn áp dã man trong cái mà hiện họ gọi là [[Tháng 1 Đen]]. Năm 1991, Azerbaijan tái lập quyền độc lập sau [[Liên Xô tan rã|sự sụp đổ của Liên Xô]]. Những năm đầu độc lập bị bao phủ bóng đen bởi một [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh|cuộc chiến tranh với Armenia và những người Armenia ly khai]] về vùng [[Nagorno-Karabakh]]. Dù đã có một thỏa thuận [[ngừng bắn]] từ năm 1994, Azerbaijan vẫn chưa giải quyết được cuộc xung đột này với Armenia. Từ khi cuộc chiến chấm dứt, Azerbaijan đã mất quyền kiểm soát 14% lãnh thổ gồm cả Nagorno-Karabakh.<ref name="DeWaal">Thomas De Waal. ''Black Garden: Armenia And Azerbaijan Through Peace and War''. New York: New York University Press, p. 240. ISBN 0-8147-1945-7</ref> Vì cuộc xung đột này, cả hai nước đều phải đối đầu với những vấn đề [[tị nạn|người tị nạn]] và tình trạng [[chuyển dịch chỗ ở trong nước]] cũng như các khó khăn kinh tế.

===Thời kỳ cai trị của gia đình Aliyev (1993 - nay)===

Cựu lãnh đạo Xô viết người Azerbaijan [[Heydar Aliyev]] đã tìm cách khai thác nguồn tài nguyên dầu mỏ phong phú tại Baku. Dù Aliyev đã cố gắng giảm tối đa số lượng người thất nghiệp trong nước, nguồn thu từ dầu mỏ vẫn chủ yếu rơi vào tay tầng lớp trên.{{fact|date=tháng 5 năm 2007}} Aliyev dần tỏ ra độc tài và đã rạo ra sự [[sùng bái cá nhân]] chính ông. Những đối thủ chính trị bị giam giữ và tự do ngôn luận bị hạn chế. Tình hình chính trị Azerbaijan vẫn trong tình trạng căng thẳng, ngay cả sau khi Aliyev, khi gần chết, đã lựa chọn con trai là [[Ilham Aliyev|Ilham]] trở thành ứng cử viên tổng thống duy nhất của Đảng ông. Các lực lượng đối lập bất mãn với kiểu kế tục triều đình này và đang kêu gọi thành lập một chính phủ dân chủ hơn.

[[Ilham Aliyev]], con trai của [[Heydar Aliyev|Heydar]], trở thành chủ tịch Đảng New Azerbaijan đồng thời là [[Tổng thống Azerbaijan]] khi cha ông qua đời năm 2003. Ông [[Cuộc bầu cử tổng thống Azerbaijan 2013|tái đắc cử nhiệm kỳ tổng thống thứ ba]] vào tháng 10 năm 2013.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.keesings.com/search?kssp_search_phrase=azerbaijan&x=0&y=0&kssp_a_id=53026n01aze&kssp_selected_tab=article |title=Nov 2013 – Action against opposition |website=Keesing's Record of World Events |volume=59 |date=November 2013 |page=53026}}</ref> Vào tháng 4 năm 2018, Tổng thống Ilham Aliyev lại tiếp tục đắc cử [[Cuộc bầu cử tổng thống Azerbaijan 2018|nhiệm kỳ thứ tư]] liên tiếp của mình trong cuộc bầu cử bị các đảng đối lập chính tẩy chay vì cho là gian lận.<ref>{{Chú thích báo |last1=Welle (www.dw.com) |first1=Deutsche |title=Azerbaijan's strongman Ilham Aliyev re-elected for fourth consecutive term {{!}} DW {{!}} 11.04.2018 |url=https://www.dw.com/en/azerbaijans-strongman-ilham-aliyev-re-elected-for-fourth-consecutive-term/a-43349870 |work=[[Deutsche Welle]]|date=11 April 2018}}</ref> Vào ngày 27 tháng 9 năm 2020, các cuộc đụng độ mới trong cuộc [[xung đột Nagorno-Karabakh]] chưa được giải quyết tái diễn dọc theo [[Đường liên lạc Nagorno-Karabakh]]. Cả lực lượng vũ trang của Azerbaijan và Armenia đều báo cáo thương vong về quân sự và dân sự.<ref>{{Chú thích báo |title=Fighting over Nagorno-Karabakh goes on despite US mediation |url=https://apnews.com/article/europe-azerbaijan-armenia-41a103bcde14fa8b28968000d7992b84 |work=Associated Press |date=24 October 2020}}</ref> [[Thỏa thuận đình chiến Nagorno-Karabakh 2020|Thỏa thuận ngừng bắn Nagorno-Karabakh]] và sự kết thúc của [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh thứ hai|cuộc chiến kéo dài sáu tuần giữa Azerbaijan và Armenia]] đã được ăn mừng rộng rãi ở Azerbaijan, vì quân đội quốc gia này đã giành được những lãnh thổ đáng kể..<ref>{{Chú thích báo |title=Fury and celebrations as Russia brokers peace deal to end Nagorno-Karabakh war |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-armenia-azerbaijan-war-fighting-peace-deal-b1720219.html |work=The Independent |date=11 November 2020}}</ref> Mặc dù nền kinh tế đã được cải thiện nhiều,<ref>{{Chú thích web |title=Strong economic performance in Caucasus amid geopolitical turmoil |url=https://www.ebrd.com/news/2022/strong-economic-performance-in-caucasus-amid-geopolitical-turmoil.html |access-date=2023-09-23 |website=www.ebrd.com |language=en}}</ref> đặc biệt với việc khai thác mỏ dầu [[Azeri–Chirag–Guneshli]] và [[mỏ khí đốt Shah Deniz]], sự cai trị của gia đình Aliyev vẫn bị chỉ trích do gian lận bầu cử,<ref>{{Chú thích web |title=Azerbaijan: The veneer of democracy is peeling off Baku's authoritarian political structure |url=https://eurasianet.org/azerbaijan-the-veneer-of-democracy-is-peeling-off-bakus-authoritarian-political-structure}}</ref> trình độ kinh tế bất bình đẳng ở mức độ cao <ref>{{Chú thích web |last=Haas |first=Devin |date=2023-08-14 |title=Rural Azerbaijan risks falling further behind wealthy Baku |url=https://emerging-europe.com/news/rural-azerbaijan-risks-falling-further-behind-wealthy-baku/ |access-date=2023-09-23 |website=Emerging Europe |language=en-GB}}</ref> và [[tham nhũng tại Azerbaijan|tham nhũng trong nước]].<ref>{{Chú thích web |last=Stocks |first=Miranda Patrucic, Ilya Lozovsky, Kelly Bloss, and Tom |title=Azerbaijan's Ruling Aliyev Family and Their Associates Acquired Dozens of Prime London Properties Worth Nearly $700 Million |url=https://www.occrp.org/en/the-pandora-papers/azerbaijans-ruling-aliyev-family-and-their-associates-acquired-dozens-of-prime-london-properties-worth-nearly-700-million |access-date=2023-09-23 |website=OCCRP |language=en}}</ref> Vào tháng 9 năm 2023, Azerbaijan phát động [[Giao tranh Nagorno-Karabakh 2023|một cuộc tấn công]] chống lại [[Cộng hòa Artsakh|Cộng hòa Artsakh ly khai]] ở [[Nagorno-Karabakh]], dẫn đến việc giải thể và tái nhập Artsakh vào ngày 1 tháng 1 năm 2024 và khiến gần như toàn bộ người dân tộc Armenia [[Cuộc di tản của người Armenia khỏi Nagorno-Karabakh|phải rời bỏ khu vực]].<ref>{{Chú thích web |last=Demourian |first=Avet |date=2023-09-29 |title=More than 80% of Nagorno-Karabakh's population flees as future uncertain for those who remain |url=https://apnews.com/article/nagorno-karabakh-azerbaijan-armenia-separatist-government-5f7b940643a3d6e63a6f3d512158e51a |access-date=2024-01-02 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref>

== Địa lý ==
{{chính|Địa lý Azerbaijan}}
{{seealso|Thiên nhiên Azerbaijan|Hệ động vật Azerbaijan|Các khu dự trữ quốc gia Azerbaijan||Khí hậu Azerbaijan|Hệ thực vật Azerbaijan}}
[[Tập tin:Lerik Azerbaijan 03.JPG|300px|nhỏ|phải|Thiên nhiên Azerbaijan]][[Tập tin:Satellite image of Azerbaijan in March 2003.jpg|nhỏ|phải|250px|Ảnh vệ tinh Azerbaijan của NASA.]]Azerbaijan nằm ở nơi Tây Á giáp với Đông Âu. Khu vực phía Bắc Kavkaz của nước này, chiếm khoảng 15% diện tích đất nước thường được xem là thuộc châu Âu trong khi phần còn lại ở phía Nam Kavkaz thuộc châu Á. Nước này có tới chín trong mười một [[Khí hậu|vùng khí hậu]]. Đây là quốc gia khô cằn, khô và khí hậu cận nhiệt đới với mùa hè nóng và mùa đông ôn hoà. Nhiệt độ thay đổi theo mùa và theo vùng. Ở vùng [[đất thấp]] phía tây nam, nhiệt độ trung bình là {{convert|6|°C|°F|lk=on}} vào mùa đông và {{convert|26|°C|°F}} vào mùa hè — dù nhiệt độ tối đa thông thường ban ngày có thể tới {{convert|32|°C|°F}}. Ở những [[rặng núi]] phía bắc và phía tây nhiệt độ trung bình {{convert|12|°C|°F}} vào mùa hè và {{convert|-9|°C|°F}} vào mùa đông.

Lượng mưa hàng năm trên hầu hết đất nước thay đổi trong khoảng từ {{convert|200|mm|in|0|abbr=on|lk=on}} tới {{convert|400|mm|in|0|abbr=on}} và nói chung ở mức thấp nhất phía đông bắc. Tuy nhiên, ở vùng viễn đông nam khí hậu ẩm hơn và lượng mưa hàng năm có thể cao tới {{convert|1300|mm|in|0|abbr=on}}. Trên hầu hết đất nước, những giai đoạn ẩm nhất là vào mùa xuân và mùa thu, mùa hè khô nhất.

== Chính trị ==
{{chính|Chính trị Azerbaijan}} 
{{xem thêm|Bầu cử tại Azerbaijan|Quan hệ nước ngoài Azerbaijan|Nhân quyền tại Azerbaijan}}{{Multiple image
| direction = horizontal
| align = right
| caption_align = center
| total_width = 320
| image1 = Ilham Aliyev 2024 (İlham Əliyevin) (cropped).jpg
| image2 = Mehriban Aliyeva - 2025 (cropped).jpg
| image3 = Али Асадов (25-08-2022).jpg
| caption1 = [[Ilham Aliyev]]<br /><small>[[Tổng thống Azerbaijan|Tổng thống]] </small>
| caption2 = [[Mehriban Aliyeva]]<br /><small>[[Phó Tổng thống Azerbaijan|Phó Tổng thống]] </small>
| caption3 = [[Ali Asadov]]<br /><small>[[Thủ tướng Azerbaijan|Thủ tướng]] </small>
| alt1 = 
| alt2 = 
}}
Azerbaijan chính thức là một nước cộng hòa [[bán tổng thống chế]], nhưng trên thực tế là một nhà nước chuyên chế;<ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Geybulla |first1=Arzu |date=February 2023 |title=Uncensored journalism in censored times: Challenges of reporting on Azerbaijan |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/14648849211036872 |journal=Journalism |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=313–327 |doi=10.1177/14648849211036872 |issn=1464-8849 |s2cid=238548904 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Rookwood |first1=Joel |date=3 April 2022 |title=From sport-for-development to sports mega-events: conflict, authoritarian modernisation and statecraft in Azerbaijan |journal=Sport in Society |volume=25 |issue=4 |pages=847–866 |doi=10.1080/17430437.2021.2019710 |s2cid=245453904 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Toepfl |first1=Florian |last2=Litvinenko |first2=Anna |date=12 March 2021 |title=Critically Commenting Publics as Authoritarian Input Institutions: How Citizens Comment Beneath their News in Azerbaijan, Russia, and Turkmenistan |url=https://figshare.com/articles/dataset/Critically_Commenting_Publics_as_Authoritarian_Input_Institutions_How_Citizens_Comment_Beneath_their_News_in_Azerbaijan_Russia_and_Turkmenistan/13951592 |url-status=live |journal=Journalism Studies |volume=22 |issue=4 |pages=475–495 |doi=10.1080/1461670X.2021.1882877 |s2cid=232081024 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001094112/https://figshare.com/articles/dataset/Critically_Commenting_Publics_as_Authoritarian_Input_Institutions_How_Citizens_Comment_Beneath_their_News_in_Azerbaijan_Russia_and_Turkmenistan/13951592 |archive-date=1 October 2023 |access-date=23 September 2023}}</ref><ref>{{Chú thích sách |last1=Lebanidze |first1=Bidzina |title=Russia, EU and the Post-Soviet Democratic Failure |date=2020 |publisher=Springer Fachmedien |isbn=978-3-658-26446-8 |series=Vergleichende Politikwissenschaft |pages=1–16 |language=en |chapter=Introduction |doi=10.1007/978-3-658-26446-8_1 |access-date=6 September 2023 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-658-26446-8_1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906020925/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-658-26446-8_1 |archive-date=6 September 2023 |url-status=live |s2cid=242740253}}</ref> [[Elections in Azerbaijan|bầu cử tại Azerbaijan]] bị chỉ trích vì gian lận bầu cử và những thủ đoạn thao túng khác.<ref>{{Chú thích sách |last1=Umudov |first1=Agshin |title=Politik und Gesellschaft im Kaukasus: Eine unruhige Region zwischen Tradition und Transformation |date=2019 |publisher=Springer Fachmedien |isbn=978-3-658-26374-4 |pages=67–68 |language=de |chapter=Europeanization of Azerbaijan: Assessment of Normative Principles and Pragmatic Cooperation}}</ref><ref>{{Chú thích sách |last1=Goyushov |first1=Altay |title=Politik und Gesellschaft im Kaukasus: Eine unruhige Region zwischen Tradition und Transformation |last2=Huseynli |first2=Ilkin |date=2019 |publisher=Springer Fachmedien |isbn=978-3-658-26374-4 |pages=27–51 |language=de |chapter=Halted Democracy: Government Hijacking of the New Opposition in Azerbaijan |doi=10.1007/978-3-658-26374-4_2 |chapter-url=https://philarchive.org/rec/GOYHDG |s2cid=211343684}}</ref><ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Bedford |first1=Sofie |last2=Vinatier |first2=Laurent |date=October 2019 |title=Resisting the Irresistible: 'Failed Opposition' in Azerbaijan and Belarus Revisited |journal=Government and Opposition |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=686–714 |doi=10.1017/gov.2017.33 |issn=0017-257X |s2cid=149006054}}</ref><ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Kamilsoy |first1=Najmin |date=1 September 2023 |title=Unintended transformation? Organizational responses to regulative crackdown on civil society in Azerbaijan |journal=Southeast European and Black Sea Studies |volume=25 |issue=2 |pages=229–248 |doi=10.1080/14683857.2023.2243698 |s2cid=261468959}}</ref><ref>{{Chú thích báo |last1=Bajek |first1=Mateusz |date=2020 |title=The meaning behind Azerbaijan's forged elections |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=882681 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906013403/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=882681 |archive-date=6 September 2023 |access-date=6 September 2023 |work=New Eastern Europe |pages=107–113 |language=English}}</ref><ref>{{Chú thích báo |last1=Synovitz |first1=Ron |date=7 February 2020 |title=Azerbaijan's 'Equal Coverage' Law Stifles Media Reports On Elections |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-elections-equal-coverage-law-media-reports-stifled/30420889.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906013408/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-elections-equal-coverage-law-media-reports-stifled/30420889.html |archive-date=6 September 2023 |access-date=6 September 2023 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |language=en}}</ref><ref>{{Chú thích báo |last1=Kramer |first1=Richard Kauzlarich, David J. |date=11 April 2018 |title=Azerbaijan's Election Is a Farce |url=https://foreignpolicy.com/2018/04/11/azerbaijans-election-is-a-farce/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906013402/https://foreignpolicy.com/2018/04/11/azerbaijans-election-is-a-farce/ |archive-date=6 September 2023 |access-date=6 September 2023 |work=Foreign Policy}}</ref> Từ năm 1993, [[Political family#Other countries|gia tộc Aliyev]] và [[New Azerbaijan Party|Đảng Azerbaijan Mới]] do [[Heydar Aliyev]] thành lập đã liên tục nắm quyền tại Azerbaijan.<ref>{{Chú thích web |last=McCallion |first=Chris |date=22 September 2022 |title=A small war in Central Asia is a big problem for Joe Biden's narrative about taking on Russia and China |url=https://www.businessinsider.com/azerbaijan-armenia-war-biden-good-vs-bad-china-russia-narrative-2022-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922223742/https://www.businessinsider.com/azerbaijan-armenia-war-biden-good-vs-bad-china-russia-narrative-2022-9 |archive-date=22 September 2022 |access-date=22 September 2022 |website=Insider.com |language=en}}</ref> Tổ chức [[Freedom House]] phân loại nhà nước Azerbaijan là "không tự do"<ref name="Freedom_House">{{Chú thích web |title=Freedom House: Azerbaijan |url=https://freedomhouse.org/country/azerbaijan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123035932/https://freedomhouse.org/country/azerbaijan |archive-date=23 January 2012 |access-date=7 February 2023}}</ref><ref name="frh">{{Chú thích web |title=freedomhouse.org: Combined Average Ratings: Independent Countries 2009 |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=475&year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223101637/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=475&year=2009 |archive-date=23 December 2011 |access-date=3 October 2023 |website=[[Freedom House]]}}</ref> với Số điểm tự do toàn cầu 7/100 vào năm 2024.<ref>{{Chú thích web |title=Azerbaijan: Freedom in the World 2024 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/azerbaijan/freedom-world/2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418214856/https://freedomhouse.org/country/azerbaijan/freedom-world/2024 |archive-date=18 April 2024 |access-date=15 April 2024 |website=Freedom House |language=en}}</ref>

Sau cuộc [[Bầu cử tổng thống Azerbaijan, 2003|bầu cử tổng thống]] ngày 15 tháng 10 năm 2003, một thông báo chính thức của Ủy ban Bầu cử Trung ương (CEC) cho thấy [[İsa Qambar]] — lãnh đạo khối đối lập lớn nhất, [[Bizim Azərbaycan]] ("Azerbaijan của chúng ta") — được 14% số phiếu bầu đứng thứ hai. Thứ ba với 3.6% là [[Lala Shevket]], lãnh đạo Phong trào Thống nhất Quốc gia, người phụ nữ đầu tiên ra ứng cử trong một cuộc bầu cử tổng thống tại Azerbaijan. Tuy nhiên, [[Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu]], [[Hội đồng châu Âu]], [[Tổ chức Theo dõi Nhân quyền]] và các tổ chức quốc tế khác, cũng như các tổ chức chính trị độc lập trong nước và các [[tổ chức phi chính phủ]] đã lên tiếng lo ngại về sự gian lận quan sát thấy trong cuộc bầu cử và quá trình kiểm phiếu nhiều thiếu sót.''<ref>{{chú thích web |tiêu đề=HRW: Azerbaijan: Presidential Elections 2003 (Human Rights Watch Briefing Paper, October 13, 2003) |url=http://www.hrw.org/backgrounder/eca/azerbaijan/index.htm |ngày truy cập=16 tháng 10 năm 2023}}</ref><ref>[http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1151_en.pdf.html OSCE’s final report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110417213718/http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1151_en.pdf.html|date=ngày 17 tháng 4 năm 2011}}, [http://www.osce.org/documents/odihr/2003/11/1151_en.pdf (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401202905/http://www.osce.org/documents/odihr/2003/11/1151_en.pdf|date=ngày 1 tháng 4 năm 2009}}</ref>''

Nhiều tổ chức độc lập trong nước và quốc tế từng quan sát và giám sát trực tiếp hay gián tiếp cuộc bầu cử đã tuyên bố Isa Gambar là người chiến thắng trong cuộc [[Bầu cử tổng thống Azerbaijan, 2003|bầu cử ngày 15 tháng 10]]. Một quan điểm khác được nhiều tổ chức quốc tế tán thành cho rằng thực tế một cuộc bầu cử vòng hai đáng lẽ đã phải diễn ra giữa hai ứng cử viên đối lập chính là [[Isa Gambar]] và [[Lala Shevket]].

=== Quan hệ ngoại giao ===
Azerbaijan có quan hệ ngoại giao với 186 quốc gia và là thành viên của 38 tổ chức quốc tế,<ref name="FCO" /> đồng thời là quan sát viên của [[Phong trào không liên kết]] và [[Tổ chức Thương mại Thế giới]].<ref name="FCO" /> Azerbaijan được [[Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc]] bầu vào [[Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc|Hội đồng Nhân quyền]] mới được thành lập vào ngày 9 tháng 5 năm 2006 và bắt đầu nhiệm kỳ vào ngày 19 tháng 6 năm 2006.<ref>{{Chú thích web |title=Elections & Appointments – Human Rights Council |url=https://www.un.org/ga/60/elect/hrc/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220224503/http://www.un.org/ga/60/elect/hrc/ |archive-date=20 December 2008 |access-date=3 January 2009 |publisher=United Nations}}</ref>

=== Quân đội ===
{{chính|Quân đội Azerbaijan}}
Lực lượng Vũ trang Azerbaijan được thành lập vào tháng 10 năm 1991, gồm bốn [[Quân đoàn|quân chủng]]: lục quân, không quân, hải quân, lực lượng phòng không và bốn tiểu nhánh vệ binh quốc gia, vệ binh nội vụ, biên phòng và bảo vệ bờ biển.

Ngân sách quốc phòng của Azerbaijan là 2,24 tỷ đô la Mỹ {{as of|2020|lc=y}},<ref>{{Chú thích web |title=Military expenditure (current USD) – Azerbaijan |url=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.CD?locations=AZ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904112419/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.CD?locations=AZ |archive-date=4 September 2022 |access-date=4 September 2022 |work=[[World Bank]]}}</ref> tương đương 5,4% GDP<ref>{{Chú thích web |title=Military expenditure (% of GDP) – Azerbaijan |url=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=AZ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904040117/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=AZ |archive-date=4 September 2022 |access-date=4 September 2022 |work=[[World Bank]]}}</ref> và chiếm 12,7% tổng ngân sách nhà nước.<ref>{{Chú thích web |title=Military expenditure (% of general government expenditure) – Azerbaijan |url=https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.ZS?locations=AZ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904112423/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.ZS?locations=AZ |archive-date=4 September 2022 |access-date=4 September 2022 |work=[[World Bank]]}}</ref> [[Ministry of Defence Industry of Azerbaijan|Ngành công nghiệp quốc phòng]] của Azerbaijan sản xuất vũ khí cá nhân, hệ thống pháo binh, xe tăng, xe bọc thép và thiết bị nhìn đêm, bom hàng không, UAV/máy bay không người lái, các loại xe quân sự và máy bay trực thăng quân sự.<ref>{{Chú thích web |title=Azerbaijan to start manufacturing arms, military hardware in 2008 |url=http://www.un-az.org/undp/bulnews55/en3.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211164545/http://www.un-az.org/undp/bulnews55/en3.php |archive-date=11 February 2012 |access-date=26 January 2008 |publisher=BBC Monitoring Service}}</ref><ref>{{Chú thích báo |title=Azerbaijan to produce tanks, aviation bombs and pilotless vehicles in 2009 |url=http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=28123 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109213303/http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=28123 |archive-date=9 January 2009 |access-date=24 December 2008 |publisher=panarmenian}}</ref><ref>{{Chú thích báo |title=Uzeir Jafarov: "Azerbaijan will be unable to produce competitive military technique in the next five years" |url=http://www.today.az/news/business/47845.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090323051051/http://www.today.az/news/business/47845.html |archive-date=23 March 2009 |access-date=26 September 2008 |publisher=Today.Az}}</ref><ref>{{Chú thích báo |title=President Ilham Aliyev attends the openings of several defense-related facilities |url=http://www.today.az/news/politics/81912.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209000151/http://www.today.az/news/politics/81912.html |archive-date=9 December 2015 |access-date=4 March 2011 |publisher=Today.Az}}</ref>

=== Phân cấp hành chính ===
{{chính|Phân cấp hành chính Azerbaijan}}
[[Tập_tin:Economic_Regions_of_Azerbaijan_(2021;_labelled).png|nhỏ|14 vùng kinh tế của Azerbaijan.]]
Về mặt hành chính, Azerbaijan được chia thành 66 [[Raion|quận]] ({{lang|az|rayonlar}}, số ít {{lang|az|rayon}}), 11 thành phố ({{lang|az|şəhərlər}}, số ít {{lang|az|şəhər}}) và 14 vùng kinh tế.<ref>{{Chú thích web |title=The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, Administrative and territorial units of Azerbaijan Republic |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/001_1.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512043157/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/001_1.shtml |archive-date=12 May 2011 |access-date=22 May 2011 |publisher=Azstat.org}}</ref> Ngoài ra, [[Cộng hòa tự trị Nakhchivan]] là một [[Lãnh thổ bao bọc và lãnh thổ tách rời|lãnh thổ tách rời]] và là khu tự trị duy nhất của Azerbaijan.<ref name="cia2" />

== Kinh tế ==

{{chính|Kinh tế Azerbaijan}}
Kinh tế Azerbaijan chủ yếu dựa vào [[công nghiệp]]. Các ngành công nghiệp gồm chế tạo máy, [[dầu mỏ]] và các ngành [[khai thác mỏ|khai mỏ]] khác, [[lọc dầu]], các sản phẩm [[dệt may]] và chế biến hóa chất. [[Nông nghiệp]] chiếm một phần ba nền kinh tế Azerbaijan. Đa số các nông trang nhà nước đã được [[thủy lợi|tưới tiêu]]. Tại các vùng đất thấp, nông dân chủ yếu canh tác các loại cây [[bông]], [[cây ăn quả]], [[ngũ cốc|lúa gạo]], [[chè]], [[thuốc lá]], và nhiều loại [[rau]]. [[Tằm]] được nuôi để sản xuất [[tơ]] tự nhiên cho ngành may mặc. Những người chăn thả gia súc Azerbaijan nuôi [[gia súc]], [[cừu nhà|cừu]] và [[dê]] gần các rặng núi. [[Hải sản]], gồm [[trứng cá muối]] và [[cá]] khai thác từ [[Biển Caspi]]a. Azerbaijan có nền kinh tế rất năng động, chủ yếu nhờ dầu khí, và tổng sản phẩm quốc nội ([[Tổng sản phẩm nội địa|GDP]]) nước này tăng vọt 34.5% để đạt tới 20.6 tỷ dollar năm 2006, biến nước này thành nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới trong hai năm liên tục. GDP trên đầu người tăng 33% đạt $5,739.<ref>{{Chú thích web|url=http://en.rian.ru/world/20070119/59359881.html|tiêu đề= Azerbaijan reports 34.5% annual GDP growth|nhà xuất bản=RIA Novosti|ngày = ngày 19 tháng 1 năm 2007 |ngày truy cập=ngày 5 tháng 5 năm 2007}}</ref> Tăng trưởng GDP năm 2007 được dự đoán trong khoảng 18% tới 22%.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.un-az.org/undp/bulnews45/gdp.php|tiêu đề=UNDP Azerbaijan Development Bulletin|nhà xuất bản=[[United Nations Development Programme]]|năm=2007|tháng=January|ngày truy cập=ngày 5 tháng 5 năm 2007|archive-date = ngày 25 tháng 5 năm 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070525033802/http://www.un-az.org/undp/bulnews45/gdp.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=http://www.adb.org/printer-friendly.asp?fn=%2FDocuments%2FNews%2F2005%2Fnr2005045.asp|tiêu đề=Oil and Gas Powering Double Digit Growth for Azerbaijan|nhà xuất bản=[[Asian Development Bank]]|ngày=ngày 5 tháng 4 năm 2005|ngày truy cập=ngày 5 tháng 5 năm 2007|archive-date = ngày 11 tháng 10 năm 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011132813/http://www.adb.org/printer-friendly.asp?fn=%2FDocuments%2FNews%2F2005%2Fnr2005045.asp|url-status=dead}}</ref>

Tính đến năm 2016, GDP của Azerbaijan đạt 35.686 USD, đứng thứ 96 thế giới và đứng thứ 32 châu Âu.

== Nhân khẩu ==
{{chính|Nhân khẩu Azerbaijan}}
Tính đến tháng 3 năm 2022, dân số của Azerbaijan là 10.164.464 người, trong đó 52,9% sinh sống tại thành thị, 47.1% sinh sống tại nông thôn.<ref name="reportpop">{{Chú thích web |date=15 April 2022 |title=Population of Azerbaijan revealed |url=https://report.az/en/sosial-security/population-of-azerbaijan-revealed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122134049/https://report.az/en/sosial-security/population-of-azerbaijan-revealed/ |archive-date=22 November 2022 |access-date=3 May 2022 |website=Report}}</ref> Tháng 1 năm 2019, [[tỷ lệ giới tính]] là 0,99 nam trên một nữ.<ref>{{Chú thích web |title=Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət |url=https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219130340/https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4131 |archive-date=19 February 2019 |access-date=28 February 2019 |website=State Statistical Committee of Azerbaijan |language=az}}</ref> Năm 2011, mức tăng trưởng dân số là 0,85% so với 1,09% trên thế giới.<ref name="cia" /> Một yếu tố quan trọng hạn chế tăng trưởng dân số là mức di cư cao; tỷ lệ di cư là −1,14/1.000 người vào năm 2011.<ref name="cia" />

=== Dân tộc ===
{{Pie chart
| caption = Thành phần dân tộc tại Azerbaijan (điều tra dân số năm 2019)<ref>{{Chú thích web|url=https://stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/|title=Azərbaycanın əhalisi|first=Anar|last=Samadov (www.anarsamadov.net)|website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2019.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan 2019|website=pop-stat.mashke.org}}</ref>
| radius = 100
| other = 0.4
| other-label = Dân tộc khác
| other-color = Magenta
| value1 = 94.8
| label1 = [[Người Azerbaijan]]
| color1 = skyblue
| value2 = 1.7
| label2 = [[Người Lezgin]]
| color2 = red
| value3 = 0.9
| label3 = [[Người Talysh]]
| color3 = gold
| value4 = 0.7
| label4 = [[Người Nga]]
| color4 = blue
| value5 = 0.5
| label5 = [[Người Avar (Kavkaz)|Người Avar]]
| color5 = green
| value6 = 0.3
| label6 = [[Người Thổ Nhĩ Kỳ]]
| color6 = crimson
| value7 = 0.3
| label7 = [[Người Tat (Kavkaz)|Người Tat]]
| color7 = purple
| value8 = 0.2
| label8 = [[Người Tatar]]
| color8 = beige
| value9 = 0.1
| label9 = [[Người Ukraina]]
| color9 = yellow
| value10 = 0.1
| label10 = [[Người Tsakhur]]
| color10 = orange
}}
91,6% dân số của Azerbaijan là [[người Azerbaijan]]. Sắc tộc đứng thứ hai là [[người Nga]], chiếm khoảng 1.8% dân số, đa số người Nga đã di cư khỏi nước này từ khi độc lập. Nhiều người Dagestan sống quanh biên giới với [[Dagestan]]. Các sắc tộc chính là [[Lezgis]], [[Người Avar Kavkaz|Avar]] và [[Tsakhur]]. Các nhóm nhỏ hơn gồm [[Budukh]], [[Udi]], [[Kryts]] và [[Khinalug]] hay Ketsh quanh làng [[Xinalıq]].

Tại Azerbaijan cũng có nhiều nhóm sắc tộc nhỏ hơn khác như [[Georgians]], [[Kurds]], [[Talysh]], [[Tatars]] và [[Ukraina]]. Một số người cho rằng số lượng người Talysh lớn hơn con số chính thức, bởi nhiều người trong số họ bị coi là người Azerbaijan.{{Fact|date=tháng 2 năm 2007}} Người Do Thái miền núi (Mountain Jews) sống quanh thị trấn [[Quba]] ở miền bắc, cũng có mặt tại Dagestan. Nhiều người Do Thái đã di cư về [[Israel]] trong những năm gần đây, dù khuynh hướng này đã giảm bớt và thậm chí đảo ngược. Số lượng người Armenia khá lớn ở nước này đã di cư về [[Armenia]] và các nước khác với sự bùng nổ của cuộc xung đột Armenian-Azeri về vùng Nagorno-Karabakh. Trong giai đoạn này, Azerbaijan cũng tiếp nhận số lượng lớn người Azerbaijan bỏ chạy khỏi Armenia và Nagorno-Karabakh cũng như các tỉnh bị chiếm đóng Armenia. Rõ ràng tất cả người Armenia tại Azerbaijan hiện sống trong vùng ly khai Nagorno-Karabakh.

=== Ngôn ngữ ===
Ngôn ngữ chính thức của Azerbaijan là [[tiếng Azerbaijan]], một thành viên trong phân nhánh [[Nhóm ngôn ngữ Oghuz|Oghuz]] của [[ngữ hệ Turk]], và được khoảng 95% dân số sử dụng, cũng như khoảng một phần tư dân số Iran. Những ngôn ngữ có quan hệ gần nhất với tiếng Azerbaijan là [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]], [[tiếng Turkmen|Turkmen]], và [[tiếng Gagauz|Gagauz]]. Vì chính sách ngôn ngữ của [[Liên Xô]], [[tiếng Nga]] cũng được sử dụng nhiều như một [[ngôn ngữ thứ hai]] đối với dân cư thành thị.

=== Tôn giáo ===
{{chính|Tôn giáo Azerbaijan}}
{{Bar box
| title=Tôn giáo tại Azerbaijan<ref name=BCRPWA>{{chú thích web|title=Berkley Center for Religion Peace and World Affairs|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/azerbaijan|publisher=Georgetown University|access-date =ngày 23 tháng 5 năm 2015|date=July 2012|archive-date = ngày 5 tháng 1 năm 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105185630/https://berkleycenter.georgetown.edu/users/sign_in|url-status=dead}}</ref>
| titlebar=#ddd
| float=right
| bars=
{{Bar percent|Hồi giáo|green|97.4}}
{{Bar percent|Kitô giáo|blue|1.1}}
{{Bar percent|Không tôn giáo|yellow|1.0}}
{{Bar percent|Khác|grey|0.5}}
}}
93,4% dân số Azerbaijan theo [[Hồi giáo]] và đa số họ thuộc dòng [[Twelver Shia]]. Số người này chiếm hơn 85% tín đồ Hồi giáo.<ref>{{Chú thích web |tiêu đề=Azerbaijan |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5545.htm |ngày truy cập=2 tháng 10 năm 2015}}</ref> Các [[tôn giáo]] khác được nhiều người theo là Hồi giáo [[Hồi giáo Sunni|Sunni]], [[Giáo hội Tông truyền Armenia]] (tại Nagorno-Karabakh), [[Giáo hội Chính thống giáo Nga]], và nhiều nhánh Kitô giáo cũng như Hồi giáo khác. [[Người Do Thái miền núi]] tại [[Quba]], cũng như hàng ngàn [[người Do Thái Ashkenazim]] tại Baku, theo [[Do Thái giáo]]. Theo truyền thống, các làng quanh Baku và vùng [[Lenkoran]] được coi là cứ địa của dòng Shi'ism, và tại một số vùng phía bắc nơi sinh sống của người Dagestan Sunni, phái Salafi được nhiều người theo. Phong tục dân gian Hồi giáo rất phổ biến, nhưng chưa có một phong trào [[Sufi]] được tổ chức.

== Văn hoá ==
{{chính|Văn hoá Azerbaijan}}
Azerbaijan đã nộp hồ sơ xin đăng cai [[Thế vận hội Mùa hè 2016]], với Baku sẽ là thành phố tổ chức, nhưng cuối cùng thất bại trước [[Rio de Janeiro]] của [[Brasil]].[[Tập tin:Azeri 7.jpg|nhỏ|225px|trái|Các nhạc công Azeri truyền thống]]

=== Âm nhạc ===

=== Ẩm thực ===

=== Kiến trúc ===

=== Nghệ thuật ===

=== Thể thao ===
Azerbaijan là một trong những nước mạnh truyền thống về [[cờ vua]],<ref>{{Chú thích web |date=17 May 2009 |title=Chess with Luke McShane |url=http://www.express.co.uk/sport/othersport/101021/Chess-with-Luke-McShane |access-date=12 April 2014 |work=Daily Express}}</ref> là chủ nhà của nhiều giải cờ vua quốc tế và là nước đoạt Giải vô địch cờ vua đồng đội châu Âu vào năm 2009, 2013 và 2017.<ref>{{Chú thích báo |date=31 October 2009 |title=Azerbaijan's chess team became European champion |url=http://today.az/news/society/57078.html |access-date=30 June 2010 |publisher=Today.Az}}</ref><ref>{{Chú thích web |title=Azerbaijan, Russia take gold at the European Team Chess Championship |url=http://reports.chessdom.com/news-2009/azerbaijan-russia-win-etcc-novi-sad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502095605/http://reports.chessdom.com/news-2009/azerbaijan-russia-win-etcc-novi-sad |archive-date=2 May 2019 |access-date=30 June 2010 |publisher=Chessdom}}</ref><ref>{{Chú thích web |title=World Chess Champion: Zeynab Mammadyarova |url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/84_folder/84_articles/84_chess_mammadyarova.html |access-date=30 June 2010 |publisher=Azerbaijan International}}</ref> Những kỳ thủ cờ vua nổi tiếng của Azerbaijan bao gồm [[Teimour Radjabov]], [[Shahriyar Mammadyarov]], [[Vladimir Makogonov]], [[Vugar Gashimov]] và cựu [[Giải vô địch cờ vua thế giới|nhà vô địch cờ vua thế giới]] [[Garry Kimovich Kasparov|Garry Kasparov]]. [[Shamkir Chess|Giải Tưởng niệm Gashimov]] được tổ chức tại Azerbaijan, một trong những giải cờ vua được xếp hạng cao nhất.<ref>{{Chú thích web |last=Crowther |first=Mark |date=21 April 2014 |title=Carlsen beats Nakamura for perfect 2/2 start in the Gashimov Memorial |url=http://www.theweekinchess.com/chessnews/events/vugar-gashimov-memorial-2014/carlsen-beats-nakamura-for-perfect-22-start-in-the-gashimov-memorial |access-date=24 April 2014 |work=The Week in Chess}}</ref> [[Backgammon]] cũng là một trò chơi phổ biến tại Azerbaijan,<ref>{{Chú thích web |script-title=ru:История нард |url=http://www.1-kalyan.ru/about/art/backgammon-history/ |access-date=27 May 2007 |publisher=1-Kalyan |language=ru}}</ref><ref>{{Chú thích web |title=Нарды – игра, требующая сноровки и удачи |url=http://www.inforing.net/publications/infopress/sport.php?ELEMENT_ID=3348 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014085205/http://www.inforing.net/publications/infopress/sport.php?ELEMENT_ID=3348 |archive-date=14 October 2017 |access-date=25 September 2009 |website=inforing.net |language=ru}}</ref> người Azerbaijan đã phát triển một số biến thể riêng.<ref>{{Chú thích web |script-title=ru:История Нард |url=http://nards.ru/?categoryID=106 |publisher=Nards |language=ru}}</ref>

=== Văn học ===

== Xem thêm ==
* [[Đội tuyển bóng đá quốc gia Azerbaijan]]
* [[Dân tộc Azerbaijani]]
* [[Thông tin liên lạc ở Azerbaijan]]
* [[Đối ngoại của Azerbaijan]]
* [[Tình hình quân sự của Azerbaijan]]
* [[Nagorno-Karabakh]]
* [[Du lịch ở Azerbaijan]]
* [[Giao thông vận tải ở Azerbaijan]]

== Ghi chú ==
<references group="lower-alpha" />

==Tham khảo==
{{Tham khảo |colwidth=28em}}

==Thư mục==
* Forrest, Brett (28 tháng 11 năm 2005). "Over a Barrel in Baku". ''[[Fortune (tạp chí)|Fortune]]'', pp.&nbsp;54–60.

== Liên kết ngoài ==
{{sisterlinks|Azerbaijan}}
{{thể loại Commons|Azerbaijan}}
* [https://www.google.com/maps/@39.9109852,47.4345111,8z Xem vị trí trên Google Maps].
* {{CIA World Factbook link|aj|Azerbaijan}}
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1235976.stm BBC Country Profile: ''Azerbaijan'']
* [http://www.azerbaijan.az Azerbaijan Portal]
* [http://www.loc.gov/rr/international/amed/azerbaijan/azerbaijan.html Library of Congress Portals to the World: Azerbaijan] directory category
* [http://www.azerb.com/ Azerbaijan from A to Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421183828/http://azerb.com/ |date=2011-04-21 }}
* [http://www.azer.com Azerbaijan International] world's largest website about Azerbaijan
* [http://www.zerbaijan.com/ Virtual Azerbaijan Republic]
* [http://www.bakutoday.net Baku Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007101248/http://www.bakutoday.net/ |date = ngày 7 tháng 10 năm 2019}}
* [http://www.azadliq.az/ Independent newspaper Azadliq]
* [http://www.azstat.org/indexen.php State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic]
* [http://www.un-az.org United Nations Office in Azerbaijan] with a [http://www.un-az.org/couinf.htm country report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501141322/http://www.un-az.org/couinf.htm |date = ngày 1 tháng 5 năm 2007}}
* [http://ifex.org/en/content/view/full/179/ IFEX: Press Freedom in Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209073726/http://www.ifex.org/en/content/view/full/179/ |date = ngày 9 tháng 2 năm 2007}}
* [https://web.archive.org/web/20030430144327/http://web.amnesty.org/library/eng-aze/index Amnesty International on Human Rights in Azerbaidjan]
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Phân chia hành chính Azerbaijan}}

{{Template group
|title = [[Tập tin:Nuvola filesystems www.png|25px]]&nbsp;Vị trí địa lý
|list =
{{Quốc gia châu Á}}
{{Quốc gia châu Âu}}
}}
{{Template group
|title = Thành viên tổ chức quốc tế
|list = 
{{Hội đồng châu Âu}}
{{Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS)|state=collapsed}}
{{OIC}}
}}

[[Thể loại:Azerbaijan| ]]
[[Thể loại:Cộng hòa]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Azerbaijan]]
[[Thể loại:Tây Á]]
[[Thể loại:Ngoại Kavkaz]]
[[Thể loại:Quốc gia châu Âu]]
[[Thể loại:Quốc gia Đông Âu]]
[[Thể loại:Nhà nước Turk hiện đại]]
[[Thể loại:Quốc gia nội lục]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Ủy hội châu Âu]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Cộng đồng các Quốc gia Độc lập]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1991 ở châu Âu]]