Xem mã nguồn của Biến tố

[[Tập tin:cù_coin.svg|nhỏ|Biến tố trong [[tiếng Gael Scotland]], danh từ "con chó": ''{{Lang|gd|cù}}'' cho số ít, ''{{Lang|gd|chù}}'' và ''{{Lang|gd|dà}}'' ("hai") cho số nhiều 2, ''{{Lang|gd|coin}}'' cho số nhiều từ 3 trở lên]]

Trong [[Hình thái học (ngôn ngữ học)|hình thái ngôn ngữ]], '''biến tố''' hay '''khuất chiết''' (tiếng Anh: '''inflection''') là một quá trình hình thành từ,<ref>[[David Crystal|Crystal, David]]. (2008). ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'' (6th ed., pp. 243-244). Malden, MA: Blackwell.</ref> trong đó một từ được sửa đổi để thể hiện các phạm trù [[ngữ pháp]] khác nhau như [[thì]], [[Cách (ngữ pháp)|cách]], [[giọng]] (hay ''thể'', ở đây tức là thể [[Ngữ pháp tiếng Việt#Câu chủ động|chủ]]/[[Ngữ pháp tiếng Việt#Câu bị động|bị động]]; xem [[Danh sách các thuật ngữ ngôn ngữ học]] và [[Thảo luận:Danh sách các thuật ngữ ngôn ngữ học|Thảo luận]]), [[Thể của động từ|thể]], [[ngôi]], [[Số ngữ pháp|số lượng]], [[Giới tính (ngữ pháp)|giới tính]], [[thức]], [[Hoạt hình (ngữ pháp)|độ hoạt hình (khả năng cảm tính)]], và [[Tính xác định (ngữ pháp)|tính xác định]].<ref>https://www.researchgate.net/publication/231886303_Case_and_proto-Arabic_Part_I</ref> Sự biến tố của các [[động từ]] được gọi là [[Chia động từ|sự chia động từ]], và người ta có thể gọi sự biến tố của [[danh từ]], [[tính từ]], [[trạng từ]], [[đại từ]], [[hạn định từ]], [[phân từ]], [[Giới từ#Khái quát|giới từ đứng trước và sau]], [[số từ]], [[mạo từ]], v.v., là [[biến cách]].

[[Tiếng Việt]], vì vốn dĩ là loại [[ngôn ngữ phân tích]], nên không có bất kỳ hiện tượng biến tố nào.

Biến tố thể hiện các phạm trù ngữ pháp với [[phụ tố]] (chẳng hạn như [[tiền tố]], [[hậu tố]], [[trung tố]], [[bao tố]] và [[tiền tố chuyển tiếp]]), [[biến âm]] (như [[các âm chuyển Ấn-Âu]]) hoặc các sửa đổi khác.<ref>{{chú thích sách|title=The Structure of Modern English: A Linguistic Introduction|url=https://archive.org/details/structureofmoder0000brin|last=Brinton|first=Laurel J.|publisher=John Benjamins|year=2000|isbn=9781556196621|location=Amsterdam, Philadelphia|page=[https://archive.org/details/structureofmoder0000brin/page/104 104]}}</ref>  Ví dụ, động từ [[tiếng Latinh]] ''ducam'', có nghĩa là ''"Tôi sẽ lãnh đạo"'', bao gồm hậu tố ''-am'', thể hiện ngôi (thứ nhất), số (ít), và thì–thức (biểu thị tương lai chỉ định thức hoặc giả định thức hiện tại). Việc sử dụng hậu tố này là một sự biến tố. Ngược lại, trong mệnh đề tiếng Anh ''"I will lead"'' (Tôi sẽ lãnh đạo), từ "lead" không được dùng để chỉ ngôi, số, hoặc thì; nó chỉ đơn giản là dạng nguyên thể của một động từ.

Dạng biến tố của một từ thường chứa cả một hoặc nhiều [[hình vị tự do]] (một đơn vị nghĩa có thể đứng riêng như một từ) và một hoặc nhiều [[hình vị ràng buộc]] (một đơn vị nghĩa '''không''' thể đứng riêng như một từ). Ví dụ, từ ''cars'' (những chiếc ô tô) trong tiếng Anh là một danh từ được biến tố để chỉ [[Số ngữ pháp|số]], cụ thể là để chỉ số nhiều; hình vị gốc ''car'' không bị ràng buộc vì nó có thể đứng một mình như một từ, trong khi hậu tố ''-s'' bị ràng buộc vì nó không thể đứng một mình như một từ. Hai hình vị này cùng nhau tạo thành từ ''cars'' được biến tố.

Những từ không bao giờ là đối tượng của sự biến tố được cho là '''bất biến'''; ví dụ, động từ tiếng Anh ''[[Động từ khuyết thiếu|must]]'' (phải, bắt buộc) là một hạng mục bất biến: nó không bao giờ sử dụng một hậu tố hoặc thay đổi hình thức để biểu thị một phạm trù ngữ pháp khác. Các phạm trù (ý nghĩa) của nó chỉ có thể được xác định từ ngữ cảnh của nó. Những ngôn ngữ hiếm khi sử dụng sự biến tố, chẳng hạn như tiếng Anh, được cho là có tính phân tích. Các ngôn ngữ phân tích không sử dụng các hình vị dẫn xuất, chẳng hạn như [[Hán ngữ tiêu chuẩn|tiếng Hán tiêu chuẩn]], được cho là [[ngôn ngữ đơn lập]].

Việc yêu cầu các dạng hoặc biến tố của nhiều hơn một từ trong một câu phải tương thích với nhau theo các quy tắc của một ngôn ngữ cụ thể được gọi là đồng nhất hoặc hòa hợp. Ví dụ, trong mệnh đề "the man jumps" (người đàn ông nhảy), "man" (người đàn ông) là danh từ số ít, vì vậy "jump" (nhảy) bị bó buộc phải ở thì hiện tại thì mới sử dụng được hậu tố ngôi thứ ba số ít "s". Câu "the man jump" không đúng ngữ pháp trong tiếng Anh.

Những ngôn ngữ có sự biến tố ở một mức độ nào đó là [[Ngôn ngữ tổng hợp|những ngôn ngữ tổng hợp]]. Những thứ này có thể biến tố rất nhiều (chẳng hạn như [[tiếng Latinh]], [[tiếng Hy Lạp]], [[tiếng Do Thái trong Kinh thánh]] và [[tiếng Phạn]]) hoặc có chút ít biến tố (chẳng hạn như [[tiếng Anh]], [[tiếng Hà Lan]], [[tiếng Ba Tư]]). Những ngôn ngữ bị biến tố nhiều đến mức một câu chỉ có thể bao gồm một từ duy nhất bị biến tố nhiều (chẳng hạn như [[Ngôn ngữ bản địa châu Mỹ|nhiều ngôn ngữ của người Mỹ bản địa]]) được gọi là [[Ngôn ngữ đa tổng hợp|ngôn ngữ đa tổng hợp (hỗn nhập)]]. Các ngôn ngữ trong đó mỗi biến tố chỉ truyền đạt một phạm trù ngữ pháp duy nhất, chẳng hạn như [[tiếng Phần Lan]], được gọi là [[ngôn ngữ chắp dính]], trong khi các ngôn ngữ trong đó một biến tố duy nhất có thể truyền đạt nhiều vai trò ngữ pháp (chẳng hạn như cả [[chủ ngữ cách]] và số nhiều, như trong tiếng Latinh và [[tiếng Đức]]) thì gọi là [[ngôn ngữ hòa kết]].

==Tham khảo==
*[[Ngữ pháp tiếng Việt]]
*[[Ngữ pháp tiếng Anh]]
*[[Loại hình ngôn ngữ|Các loại hình ngôn ngữ]]

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
===Đọc thêm===
* {{chú thích sách|last=Bauer|first=Laurie|year=2003|title=Introducing linguistic morphology|url=https://archive.org/details/introducinglingu0002baue|edition=2nd|location=Washington, D.C.|publisher=Georgetown University Press|isbn=0-87840-343-4}}
* {{chú thích sách|last=Haspelmath|first=Martin|year=2002|title=Understanding morphology|url=https://archive.org/details/understandingmor0000hasp|location=London|publisher=Arnold, Oxford University Press|id={{ISBN|0-340-76025-7}} (hb); {{ISBN|0-340-76026-5}} (pbk)}}
* {{chú thích sách|last=Katamba|first=Francis|year=1993|title=Morphology|url=https://archive.org/details/morphology0000kata|series=Modern linguistics series|location=New York|publisher=St. Martin's Press|id={{ISBN|0-312-10101-5}} (hb); {{ISBN|0-312-10356-5}} (pbk)}}
* {{chú thích sách|last=Matthews|first=Peter|year=1991|title=Morphology|url=https://archive.org/details/morphology0000matt|edition=2nd|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press|id={{ISBN|0-521-41043-6}} (hb); {{ISBN|0-521-42256-6}} (pbk)}}
* {{chú thích tạp chí|last=[[Johanna Nichols|Nichols]]|first=Johanna|year=1986|title=Head-marking and dependent-marking grammar|url=https://archive.org/details/sim_language_1986-03_62_1/page/56|journal=Language|volume=62|issue=1|pages=56–119|doi=10.1353/lan.1986.0014}}
* {{chú thích sách|last=De Reuse|first=Willem J.|year=1996|title=A practical grammar of the San Carlos Apache language|series=LINCOM Studies in Native American Linguistics 51|publisher=LINCOM|isbn=3-89586-861-2}}
* {{chú thích sách|editor-last=Spencer|editor-first=Andrew|editor2-last=Zwicky|editor2-first=Arnold M.|year=1998|title=The handbook of morphology|url=https://archive.org/details/handbookofmorpho0000unse|series=Blackwell handbooks in linguistics|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=0-631-18544-5}}
* {{chú thích sách|last=Stump|first=Gregory T.|authorlink=Gregory Stump|year=2001|title=Inflectional morphology: A theory of paradigm structure|series=Cambridge studies in linguistics|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-78047-0}}
* {{chú thích sách|last=Van Valin|first=Robert D., Jr.|year=2001|title=An introduction to syntax|url=https://archive.org/details/introductiontosy0000vanv|location= Cambridge|publisher=Cambridge University Press|id={{ISBN|0-521-63566-7}} (pbk); {{ISBN|0-521-63199-8}} (hb)}}
* {{citation|author=Agirre, E. |year=1992 |contribution=XUXEN: A spelling checker/corrector for Basque based on two-level morphology |title=Proceedings of the Third Conference of Applied Natural Language Processing |pages=119–125 |url=http://acl.ldc.upenn.edu/A/A92/A92-1016.pdf |display-authors=etal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050930084123/http://acl.ldc.upenn.edu/A/A92/A92-1016.pdf |archive-date = ngày 30 tháng 9 năm 2005 |df= }}
* {{chú thích sách|last=Bubeník|first=Vit.|year=1999|title=An introduction to the study of morphology|url=https://archive.org/details/introductiontost0000bube|series=LINCOM coursebooks in linguistics, 07|location=Munich|publisher=LINCOM Europa|isbn=3-89586-570-2}}
* {{chú thích sách|last=Norman|first=Jerry|authorlink=Jerry Norman (sinologist)|year=1988|title=Chinese|url=https://archive.org/details/chinese0000norm|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|id={{ISBN|0-521-29653-6}} (pbk)}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

[[Thể loại:Hình thái học ngôn ngữ]]
[[Thể loại:Ngữ pháp]]
[[Thể loại:Thuật ngữ ngôn ngữ học]]