Xem mã nguồn của Cảm giác kèm

[[Tập tin:Synesthesia vi.svg|nhỏ|phải|250px|Ví dụ phỏng theo cách mà người có khả năng cảm giác kèm có thể cảm giác (nhưng không nhất thiết phải thấy) một số chữ và số.]]
'''Cảm giác kèm''' ([[tiếng Anh]]: ''synesthesia'' hay ''synæsthesia'') là một hiện tượng tri giác, trong đó một [[kích thích]] của một con đường về giác quan hay nhận thức dẫn đến những trải nghiệm không tự ý ở một con đường về giác quan hay nhận thức khác.<ref name="Cytowic Union">{{Chú thích sách|author=Richard E. Cytowic|first=Richard E.|last=Cytowic|title=Synesthesia: A Union of the Senses|url=https://archive.org/details/synesthesiaunion0000cyto_m9o0|edition=2|publisher=Nhà xuất bản [[Học viện Công nghệ Massachusetts|MIT]]|location=[[Cambridge, Massachusetts]]|year=2002|isbn=0-262-03296-1|oclc=49395033|language=tiếng Anh}}</ref><ref name="Cytowic Man">{{Chú thích sách|author=Richard E. Cytowic|first=Richard E.|last=Cytowic|title=The Man Who Tasted Shapes|url=https://archive.org/details/manwhotastedshap0000cyto_p4c2|publisher=Nhà xuất bản MIT|location=Cambridge, Massachusetts|year=2003|isbn=0-262-53255-7|oclc=53186027|language=tiếng Anh}}</ref><ref name="Cytowic Wednesday">{{Chú thích sách|author=Richard E. Cytowic|authors=Richard E. Cytowic & David M. Eagelman|title=Wednesday is Indigo Blue: Discovering the Brain of Synesthesia|url=https://archive.org/details/wednesdayisindig0000cyto_j1t7|others=Lời bạt: Dmitri Nabokov|publisher=Nhà xuất bản MIT|location=Cambridge, Massachusetts|year=2009|page=[https://archive.org/details/wednesdayisindig0000cyto_j1t7/page/308 309]|isbn=0-262-01279-9|language=tiếng Anh}}</ref><ref name="Harrison">{{Chú thích sách|author=John E. Harrison|authors=John E. Harrison & [[Simon Baron-Cohen]]|title=Synaesthesia: classic and contemporary readings|publisher=[[Blackwell Publishing]]|location=[[Oxford]]|year=1996|isbn=0-631-19764-8|oclc=59664610|language=tiếng Anh}}</ref>

Với một loại cảm giác kèm thường gặp, được gọi [[Cảm giác kèm tự vị-màu|cảm giác kèm tự vị → màu]] (''grapheme → color synesthesia''), các [[chữ cái]] và [[chữ số]] được cảm giác là có màu sắc cố hữu.<ref name="Rich">{{Chú thích tạp chí|author=Anina N. Rich|authors=Anina N. Rich & Jason B. Mattingley|title=Anomalous perception in synaesthesia: a cognitive neuroscience perspective|journal=[[Nature Reviews Neuroscience]]|volume=3|issue=1|pages=43–52|year=2002|access-date =ngày 27 tháng 12 năm 2008|pmid=11823804|doi=10.1038/nrn702|url=http://www.nature.com/nrn/journal/v3/n1/full/nrn702.html|language=tiếng Anh}}</ref><ref name="Hubbard mechanisms">{{Chú thích tạp chí|author=Edward M. Hubbard|authors=Edward M. Hubbard & V. S. Ramachandran|title=Neurocognitive mechanisms of synesthesia|journal=[[Nơron|Neuron]]|publisher=[[Nhà xuất bản Cell]]|volume=48|issue=3|pages=509–520|year=2005|pmid=16269367|doi=10.1016/j.neuron.2005.10.012|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0896-6273(05)00835-4|language=tiếng Anh}}</ref> Với [[tính cách hóa số-chữ]] (''ordinal linguistic personification'', OLP), các số, ngày trong tuần, và tháng trong năm gợi lên tính cách,<ref name="Simner 2007">{{Chú thích tạp chí|author=Julia Simner|authors=Julia Simner & Emma Holenstein|title=Ordinal linguistic personification as a variant of synesthesia|journal=[[Journal of Cognitive Neuroscience]]|volume=19|issue=4|pages=694–703|year=2007|access-date =ngày 27 tháng 12 năm 2008|pmid=17381259|doi=10.1162/jocn.2007.19.4.694|url=http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/jocn.2007.19.4.694?url_ver=Z39.88-2003&rfr_id=ori:rid:crossref.org&rfr_dat=cr_pub%3dncbi.nlm.nih.gov|language=tiếng Anh}}</ref><ref name="Smilek">{{Chú thích tạp chí|author=Daniel Smilek|authors=Daniel Smilek & Kelly A. Malcolmson, Jonathan S. A. Carriere, Meghan Eller, Donna Kwan, Michael Reynolds|title=When '3' is a jerk and 'E' is a king: personifying inanimate objects in synesthesia|journal=[[Journal of Cognitive Neuroscience]]|volume=19|issue=6|pages=981–992|year=2007|access-date =ngày 27 tháng 12 năm 2008|pmid=17536968 |doi=10.1162/jocn.2007.19.6.981|url=http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/jocn.2007.19.6.981?url_ver=Z39.88-2003&rfr_id=ori:rid:crossref.org&rfr_dat=cr_pub%3dncbi.nlm.nih.gov|language=tiếng Anh}}</ref> trong khi với loại không gian–dãy hoặc [[khuôn số]] (''number form''), chúng gợi lên những vị trí chính xác trong không gian (chẳng hạn 1980 có thể "xa hơn" 1990) hoặc có thể cảm giác một năm là một bản đồ ba chiều.<ref name="Galton">{{Chú thích tạp chí|author=Francis Galton|last=Galton|first=Francis|title=Visualized Numerals|journal=[[Nature (tạp chí)|Nature]]|volume=22|issue=|pages=494–495|year=1880|doi= 10.1038/021494e0|url=http://www.galton.org/essays/1880-1889/galton-1880-nature-visualised-numerals.pdf|format=PDF|language=tiếng Anh}}</ref><ref name="Seron">{{Chú thích tạp chí|author=Xavier Seron|authors=Xavier Seron; Mauro Pesenti; Marie-Pascale Noël; Gérard Deloche; Jacques-André Cornet|title=Images of numbers, or 'When 98 is upper left and 6 sky blue'|url=https://archive.org/details/sim_cognition_1992-08_44_1-2/page/159|journal=Cognition|volume=44|issue=1–2|pages=159–196|year=1992|pmid=1511585|doi=10.1016/0010-0277(92)90053-K|language=tiếng Anh}}</ref><ref name="Savig">{{Chú thích tạp chí|author=Noam Sagiv; Simner, Julia; James Collins; [[Brian Butterworth]]; Jamie Ward|title=What is the relationship between synaesthesia and visuo-spatial number forms?|journal=Cognition|volume=101|issue=1|pages=114–128|year=2006|pmid=16288733|doi=10.1016/j.cognition.2005.09.004|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0010-0277(05)00155-1|language=tiếng Anh}}</ref> Một loại nữa mới được khám phá, cảm giác kèm chuyển động thị giác → âm thanh, làm cho nghe tiếng động khi nào thấy chuyển động thị giác và ánh sáng lung linh.<ref name="Saenz">{{Chú thích tạp chí|author=Melissa Saenz|authors=Melissa Saenz & Christof Koch|title=The sound of change: visually-induced auditory synesthesia|journal=[[Current Biology]]|publisher=[[Nhà xuất bản Cell]]|volume=18|issue=15|pages=R650–R651|year=2008|access-date =ngày 28 tháng 12 năm 2008|pmid=18682202|doi=10.1016/j.cub.2008.06.014|url=http://www.klab.caltech.edu/~saenz/.../SaenzKoch_CurrentBiology08.pdf|language=tiếng Anh}}{{Liên kết hỏng|date = ngày 13 tháng 2 năm 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hơn 60 loại cảm giác kèm được báo cáo,<ref name="Day">{{Chú thích web|author=Sean Day|first=Sean|last=Day|title=Types of synesthesia|work=Synesthesia|year=2009|access-date =ngày 18 tháng 2 năm 2009|url=http://home.comcast.net/~sean.day/html/types.htm|language=tiếng Anh|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051227102549/http://home.comcast.net/~sean.day/html/types.htm|archivedate = ngày 27 tháng 12 năm 2005 |url-status=live}}</ref> nhưng chỉ có một số loại được các nhà khoa học nghiên cứu.<ref name="Campen art">{{Chú thích sách|author=Crétien van Campen|first=Crétien van|last=Campen|title=The Hidden Sense: Synesthesia in Art and Science|url=https://archive.org/details/hiddensensesynes0000camp|publisher=Nhà xuất bản MIT|location=Cambridge, Massachusetts|year=2007|isbn=0-262-22081-4|oclc=80179991|language=tiếng Anh}}</ref> Ngay cả trong nhóm người có cùng loại, mỗi người có thể cảm giác kèm đến độ khác nhau,<ref name="Hubbard differences">{{Chú thích tạp chí|author=Edward M. Hubbard|authors=Edward M. Hubbard; A. Cyrus Arman; Vilayanur S. Ramachandran; Geoffrey M. Boynton|title=Individual differences among grapheme-color synesthetes: brain-behavior correlations|journal=Neuron|publisher=Nhà xuất bản Cell|volume=45|issue=6|pages=975–85|year=2005|pmid=15797557|doi=10.1016/j.neuron.2005.02.008|url=http://cbc.ucsd.edu/pdf/synesthesia_neuron.pdf|format=PDF|language=tiếng Anh|access-date=2011-01-23|archive-date=2011-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813064503/http://cbc.ucsd.edu/pdf/synesthesia_neuron.pdf}}</ref> và mỗi người nhận thấy khả năng cảm giác kém đến độ khác nhau.<ref name="Campen aware">{{Chú thích tạp chí|author=Crétien van Campen|first=Cretien van|last=Campen|title=The Hidden Sense: On Becoming Aware of Synesthesia|journal=Revista Digital de Tecnologias Cognitivas (TECCOGS)|publisher=[[Đại học Công giáo São Paulo]]|volume=1|pages=1–13|year=2009|url=http://www.pucsp.br/pos/tidd/teccogs/artigos/pdf/teccogs_edicao1_2009_artigo_CAMPEN.pdf|format=PDF|language=tiếng Anh|access-date = ngày 23 tháng 1 năm 2011 |archive-date = ngày 8 tháng 7 năm 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708013028/http://www.pucsp.br/pos/tidd/teccogs/artigos/pdf/teccogs_edicao1_2009_artigo_CAMPEN.pdf|url-status=dead}}</ref>

Tuy các [[ẩn dụ]] đa giác quan (thí dụ như "câu văn sáng sủa") đôi khi được coi là có tính "cảm giác kèm", nhưng cảm giác kèm thật sự là không tự ý. Có ước lượng rằng tỷ lệ người có cảm giác kèm có thể cao đến một trong 23 người khi tính vào các loại.<ref name="Simner 2006">{{Chú thích tạp chí|author=Julia Simner; Catherine Mulvenna; Noam Sagiv|title=Synaesthesia: the prevalence of atypical cross-modal experiences|journal=[[Perception (tạp chí)|Perception]]|publisher=Pion|volume=35|issue=8|pages=1024–1033|year=2006|pmid=17076063|doi=10.1068/p5469|language=tiếng Anh}}</ref> Chứng cảm giác kèm truyền mãi trong gia đình, nhưng cách [[di truyền]] chưa rõ. Nó cũng được báo cáo trong lúc sử dụng [[ma túy]], sau khi bị [[Tai biến mạch máu não|đột quỵ]], trong lúc lên cơn [[động kinh thùy thái dương]] (''temporal lobe epilepsy''), hoặc do [[khiếm thị|mù]] mắt hay [[khiếm thính|điếc]] tai. Cảm giác kèm không có nguồn gốc di truyền được gọi "cảm giác kèm tự sinh" (''adventitious'') để phân biết với những loại "bẩm sinh" thông thường hơn. Cảm giác kèm tự sinh do ma túy hoặc đột quỵ (nhưng không do mù điếc) hình như chỉ gây ra một số liên kết giác quan như [[âm thanh]] → [[thị giác]] hoặc [[tiếp xúc]] → [[thính giác]]; không có hay không có nhiều trường hợp được biết đến có liên quan đến kiến thức hay văn hóa, như là [[tự vị]], [[từ vị]], ngày trong tuần, hoặc tháng trong năm.

Các nhà khoa học đã nghiên cứu rất nhiều về cảm giác kèm vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhưng hội chứng chủ yếu bị bỏ rơi vào giữa thế kỷ 20 và chỉ mới được nhà nghiên cứu hiện đại khám phá lại.<ref name="Campen experiments">{{Chú thích tạp chí|author=Crétien van Campen|first=Crétien van|last=Campen|title=Artistic and psychological experiments with synesthesia|journal=[[Leonardo (tạp chí)|Leonardo]]|volume=32|issue=1|pages=9–14|year=1999|doi=10.1162/002409499552948|url=http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/002409499552948|language=tiếng Anh}}</ref> Các nhà nghiên cứu [[tâm lý học]] đã chứng minh rằng sự kiện cảm giác kèm có thể có ảnh hưởng dáng điệu đo được, và các bài nghiên cứu dùng [[hình ảnh thần kinh chức năng]] đã nhận ra những kiểu mẫu kích thích não khác nhau.<ref name="Hubbard mechanisms" /> Nhiều người có cảm giác kèm lợi dụng khả năng đặc biệt của họ trong quá trình sáng tạo, và nhiều người không có cảm giác kèm đã sơn vẽ tác phẩm nghệ thuật để cố gắng bắt chước hội chứng này. Các nhà tâm lý học và nhà thần kinh học nghiên cứu về cảm giác kèm để rút kinh nghiệm về những quá trình nhận thức và tri giác đều có trong người thường và người có cảm giác kèm.

== Chú thích ==
{{Tham khảo|30em}}

[[Thể loại:Cảm giác kèm| ]]
[[Thể loại:Giác quan]]
[[Thể loại:Nhận thức]]
[[Thể loại:Hệ thần kinh]]
[[Thể loại:Hội chứng]]