Xem mã nguồn của Can Chi

{{Can Chi}}
{{Thiên Can Địa Chi}}
{{Năm trong lịch khác}}
{{Đông y}}
'''Can Chi''' (干支), gọi đầy đủ là '''Thiên Can Địa Chi''' (天干地支) hay '''Thập Can Thập Nhị Chi''' (十干十二支), là hệ thống đánh số thành chu kỳ được dùng tại các nước thuộc [[vùng văn hóa Đông Á]] như: [[Trung Quốc]], [[Triều Tiên]], [[Nhật Bản]], [[Đài Loan]], [[Việt Nam]] và một số quốc gia khác ngoài vùng. Nó được áp dụng với tổ hợp chu kỳ 60<ref>Cho các độc giả không dùng toán học nhiều, một giải thích thật đơn giản về số "60" trong "chu kỳ 60 năm" được trình bày trong bài {{citation |last1=Vu-Quoc-Loc |last2=Vu-Quoc-Hung |last3=Vu-Le-Thao-Uyen |title=The triennial Hương exam: Deducing laureates’ birth years |year=2024 |url=https://archive.org/details/the-triennial-huong-exam-deducing-laureates-birth-years-2024.05.12 |access-date=2024-05-12 |publisher=Internet Archive}}.</ref> trong [[âm lịch]] nói chung để xác định tên gọi của [[thời gian]] ([[ngày]], [[giờ]], [[năm]], [[tháng]]) cũng như trong [[chiêm tinh học]]. Người ta cho rằng nó có xuất xứ từ [[Nhị thập bát tú|Nhị Thập Bát Tú]] trong cách tính lịch cổ đại dùng để đếm ngày.<ref>{{Chú thích web| url = http://www.thienvanvietnam.org/ThienvanhocPD/TVHPD_NguHanh_CanChi.htm| title = Ngũ hành và can chi| access-date = [[14 tháng 11]]/2008| archive-date = ngày 2 tháng 3 năm 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100302044054/http://www.thienvanvietnam.org/ThienvanhocPD/TVHPD_NguHanh_CanChi.htm| url-status=dead}}</ref>

== Can ==

=== Ý nghĩa ===
'''Can''' (干) hay còn gọi là '''Thiên Can''' (天干) hoặc '''Thập Can''' (十干) do có đúng mười (10) can khác nhau. Can cũng còn được phối hợp với [[Âm dương]] và [[Ngũ hành]].<!--Xuất phát hay có liên quan gì đến việc con người là giống động vật mười ngón?-->

=== Danh sách 10 can ===
Năm kết thúc bằng số nào thì có Can tương ứng.
{| class="wikitable"
! Số!! Hán tự!! Hán-Việt || Âm - dương!! Ngũ hành
!Thái đen
|-
|1
|辛
|[[Tân (Thiên can)|Tân]]
|Âm
|Kim
|Huộng 
|-
|2
|壬
|[[Nhâm (Thiên can)|Nhâm]]
|Dương
|Thủy
|Táu 
|-
|3
|癸
|[[Quý (Thiên can)|Quý]]
|Âm
|Thủy
|Cá
|-
|4 || 甲 || [[Giáp (Thiên can)|Giáp]]|| Dương || Mộc
|Cáp 
|-
|5 || 乙 || [[Ất]]|| Âm || Mộc
|Hặp 
|-
|6 || 丙 || [[Bính]]|| Dương || Hỏa
|Hãi
|-
|7 || 丁 || [[Đinh (Thiên can)|Đinh]]|| Âm || Hỏa
|Mỡng 
|-
|8 || 戊 || [[Mậu (Thiên can)|Mậu]]|| Dương || Thổ
|Pớc 
|-
|9 || 己 || [[Kỷ (Thiên can)|Kỷ]]|| Âm || Thổ
|Cắt 
|-
|0
|庚
|[[Canh (Thiên can)|Canh]]
|Dương
|Kim
|Khốt
|}

== Chi ==

=== Ý nghĩa ===
'''Chi''' (支) hay còn gọi là '''Địa Chi''' (地支) hay '''Thập Nhị Chi''' (十二支) do có đúng mười hai chi. Đây là mười hai từ chỉ 12 con vật của hoàng đạo phương Đông dùng như để chỉ phương hướng, bốn mùa, ngày, tháng, năm và giờ ngày xưa (gọi là canh gấp đôi giờ hiện đại). Việc liên kết các yếu tố liên quan đến cuộc sống con người với Chi là rất phổ biến ở khu vực [[Đông Á]] và [[Đông Nam Á]]. 

Do số lượng con giáp cũng là 12 nên trong đời sống, Thập Nhị Chi cũng hay được gọi theo [[Mười hai con giáp|12 con giáp]].
=== Danh sách 12 Chi ===
[[Tập tin:Tiết Khí.svg|350px|center]]
{|class="wikitable"
! Thứ tự!! Hán tự!! Hán-Việt || Bính âm!! Tiếng Nhật{{Efn|Trong tiếng Nhật, cách gọi Địa Chi không theo chữ Hán gốc mà gọi theo tên con vật ứng với Chi đó}}!! Tiếng Hàn
!Tiếng Thái Đen
!Âm - Dương!! colspan="2" | Con giáp!! Hướng!!Mùa!! Tháng âm lịch
!Tháng Thái đen!! Giờ (hệ 24)
|-
|1 || 子 || [[Tý]]|| zǐ || ね ne || 자 ja 
|Chảư (ꪻꪊ꫁) 
|Dương|| colspan="2" | chuột || 0° (Chính Bắc) || đông || 11 (đông chí) 
|5 || 23 - 01
|-
|2 || 丑 || [[Sửu]]|| chǒu || うし ushi || 축 chug 
|Pảu (ꪹꪜ꫁ꪱ)
|Âm|| trâu 
|bò|| 30° (Bắc Đông Bắc) || đông || 12 
|6 || 01 - 03
|-
|3 || 寅 || [[Dần]]|| yín || とら tora || 인 in 
|Nhĩ (ꪑꪲ)
|Dương|| colspan="2" | hổ || 60° (Đông Đông Bắc) ||xuân || 1 
|7 || 03 - 05
|-
|4 || 卯 || [[Mão]]|| mǎo || う u || 묘 myo 
|Mảu (ꪹꪢ꫁ꪱ)
|Âm|| mèo
|thỏ{{Efn|Ở Việt Nam, con giáp của Mão là mèo. Ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản là thỏ}}||90° (Chính Đông) || xuân || 2 (xuân phân) 
|8 || 05 - 07
|-
|5 || 辰 || [[Thìn]]|| chén || たつ tatsu || 진 jin 
|Xi (ꪎꪲ)
|Dương|| colspan="2" | rồng || 120° (Đông Đông Nam) || xuân || 3 
|9 || 07 - 09
|-
|6 || 巳 || [[Tỵ]]|| sì || み mi || 사 sa 
|Xảư (ꪻꪎ꫁)
|Âm|| colspan="2" | rắn || 150° (Nam Đông Nam) || hè || 4 
|10 || 09 - 11
|-
|7 || 午 || [[Ngọ]]|| wǔ || うま uma || 오 o 
|Xngạ (ꪏꪷꪉ꫁ꪱ)
|Dương|| colspan="2" | ngựa || 180° (Chính Nam) || hè || 5 (hạ chí) 
|11|| 11 - 13
|-
|8 || 未 || [[Mùi (Địa chi)|Mùi]]|| wèi || ひつじ hitsuji || 미 mi 
|Một (ꪶꪣꪒ)
|Âm|| dê
|cừu{{Efn|Ở Nhật Bản, con giáp của Mùi là cừu}}|| 210° (Nam Tây Nam) || hè || 6 
|12 || 13 - 15
|-
|9 || 申 || [[Thân (Địa chi)|Thân]]|| shēn || さる saru || 신 sin 
|Xăn (ꪎꪽ)
|Dương|| colspan="2" | khỉ || 240° (Tây Tây Nam) || thu || 7 
|1|| 15 - 17
|-
|10 || 酉 || [[Dậu]]|| yǒu || とり tori || 유 yu 
|Hạu (ꪹꪭ꫁ꪱ)
|Âm|| colspan="2" | gà || 270° (Chính Tây) || thu || 8 (thu phân) 
|2 || 17 - 19
|-
|11 || 戌 || [[Tuất]]|| xū || いぬ inu || 술 sul 
|Mệt (ꪹꪣꪸꪒ)
|Dương|| colspan="2" | chó || 300° (Tây Tây Bắc) || thu || 9 
|3 || 19 - 21
|-
|12 || 亥 || [[Hợi]]|| hài || い i || 해 hae 
|Cạư (ꪻꪀ꫁)
|Âm|| lợn nhà
|lợn rừng{{Efn|Ở Nhật Bản, con giáp của Hợi là lợn rừng}}|| 330° (Bắc Tây Bắc) ||đông || 10 
|4|| 21 - 23
|}

<ref>Trong ngoặc là tên con vật tượng trưng của người Việt</ref><ref>Giờ lấy tương đối do nó thay đổi theo từng tháng trong năm, với dung sai so với giờ trong bảng khoảng ±20 phút.</ref><ref>Về nghĩa của các con vật gán cho các chi thì chi thứ tự nghĩa Việt Nam là mão (tức là con mèo) trong khi nghĩa Trung Hoa là thố (tức là con thỏ). Cho đến nay chưa thấy có tài liệu đáng tin cậy nào giải thích sự khác nhau này.</ref>

=== Giờ Âm Lịch - Dương Lịch ===
[[Tập tin:Thời Thần.svg|250 px|phải]] Tương truyền ngày xưa có một người tên Đại Nhiêu đã lập ra Thập Can và Thập Nhị Chi để giúp người ta tính toán thời gian. Việc tính giờ cũng có liên quan đến tập tính của 12 loài vật:
* Tý (23-1 giờ): Lúc chuột đang hoạt động mạnh.
* Sửu (1-3 giờ): Lúc trâu/bò chuẩn bị đi cày.
* Dần (3-5 giờ): Lúc hổ hung hãn nhất.
* Mão (5-7 giờ): Lúc mèo về nhà nghỉ ngơi
* Thìn (7-9 giờ): Lúc đàn rồng quây mưa.
* Tỵ (9-11 giờ): Lúc rắn không hại người.
* Ngọ (11-13 giờ): Ngựa có dương tính cao nên được xếp vào giữa trưa.
* Mùi (13-15 giờ): Lúc dê/cừu ăn cỏ không ảnh hưởng tới việc cây cỏ mọc lại.
* Thân (15-17 giờ): Lúc khỉ thích hú.
* Dậu (17-19 giờ): Lúc gà bắt đầu vào chuồng.
* Tuất (19-21 giờ): Lúc chó trông nhà.
* Hợi (21-23 giờ): Lúc lợn ngủ say nhất.<ref>{{Chú thích web| url = http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=241102&ChannelID=320| title = "12 con giáp" và ý nghĩa tượng trưng| access-date = [[3 tháng 2]]/2008}}{{Liên kết hỏng|date=2023-10-11 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

== Lục thập hoa giáp ==

=== 60 tổ hợp Can Chi ===
[[Tập tin:Chu Kỳ 60 Năm.svg|250 px|phải|Bản Chu Kỳ 60 Năm]]
Người ta ghép một can với một chi để tạo thành tên gọi chính thức của những cái cần đặt tên (ngày, giờ, tháng, năm v.v...) bắt đầu từ can Giáp và chi Tý tạo ra [[Giáp Tý]], sau đó đến can Ất và chi Sửu tạo ra [[Ất Sửu]] và cứ như vậy cho đến hết (Bính,..., Quý) và (Dần..., Hợi). Sự kết hợp như vậy tạo thành một [[chu kì]], hết can (hoặc chi) cuối cùng thì nó tự động quay trở lại cho đến tổ hợp cuối cùng là [[Quý Hợi]]. Có tổng cộng 60 (bằng [[bội số chung nhỏ nhất]] của [[10]] và [[12]]) tổ hợp khác nhau của [[10]] can và [[12]] chi. Can phải kết hợp với Chi đồng tính (Can dương phải kết hợp với Chi dương và Can âm phải kết hợp với Chi âm). Dựa vào số dư khi chia cho 60 có thể tìm can chi tương ứng của từng năm. 
{| class="wikitable"
!
!Tý (+)
!Sửu (-)
!Dần (+)
!Mão (-)
!Thìn (+)
!Tỵ (-)
!Ngọ (+)
!Mùi (-)
!Thân (+)
!Dậu (-)
!Tuất (+)
!Hợi (-)
|-
!Giáp (+)
|(4) {{Nowrap|[[Giáp Tý]]}}
|bgcolor=Black |
|(54) {{Nowrap|[[Giáp Dần]]}}
|bgcolor=Black |
|(44) {{Nowrap|[[Giáp Thìn]]}}
|bgcolor=Black |
|(34) {{Nowrap|[[Giáp Ngọ]]}}
|bgcolor=Black |
|(24) {{Nowrap|[[Giáp Thân]]}}
|bgcolor=Black |
|(14) {{Nowrap|[[Giáp Tuất]]}}
|bgcolor=Black |
|-
!Ất (-)
|bgcolor=Black |
|(5) {{Nowrap|[[Ất Sửu]]}}
|bgcolor=Black |
|(55) {{Nowrap|[[Ất Mão]]}}
|bgcolor=Black |
|(45) {{Nowrap|[[Ất Tỵ]]}}
|bgcolor=Black |
|(35) {{Nowrap|[[Ất Mùi]]}}
|bgcolor=Black |
|(25) {{Nowrap|[[Ất Dậu]]}}
|bgcolor=Black |
|(15) {{Nowrap|[[Ất Hợi]]}}
|-
!Bính (+)
|(16) {{Nowrap|[[Bính Tý]]}}
|bgcolor=Black |
|(6) {{Nowrap|[[Bính Dần]]}}
|bgcolor=Black |
|(56) {{Nowrap|[[Bính Thìn]]}}
|bgcolor=Black |
|(46) {{Nowrap|[[Bính Ngọ]]}}
|bgcolor=Black |
|(36) {{Nowrap|[[Bính Thân]]}}
|bgcolor=Black |
|(26) {{Nowrap|[[Bính Tuất]]}}
|bgcolor=Black |
|-
!Đinh (-)
|bgcolor=Black |
|(17) {{Nowrap|[[Đinh Sửu]]}}
|bgcolor=Black |
|(7) {{Nowrap|[[Đinh Mão]]}}
|bgcolor=Black |
|(57) {{Nowrap|[[Đinh Tỵ]]}}
|bgcolor=Black |
|(47) {{Nowrap|[[Đinh Mùi]]}}
|bgcolor=Black |
|(37) {{Nowrap|[[Đinh Dậu]]}}
|bgcolor=Black |
|(27) {{Nowrap|[[Đinh Hợi]]}}
|-
!Mậu (+)
|(28) {{Nowrap|[[Mậu Tý]]}}
|bgcolor=Black |
|(18) {{Nowrap|[[Mậu Dần]]}}
|bgcolor=Black |
|(8) {{Nowrap|[[Mậu Thìn]]}}
|bgcolor=Black |
|(58) {{Nowrap|[[Mậu Ngọ]]}}
|bgcolor=Black |
|(48) {{Nowrap|[[Mậu Thân]]}}
|bgcolor=Black |
|(38) {{Nowrap|[[Mậu Tuất]]}}
|bgcolor=Black |
|-
!Kỷ (-)
|bgcolor=Black |
|(29) {{Nowrap|[[Kỷ Sửu]]}}
|bgcolor=Black |
|(19) {{Nowrap|[[Kỷ Mão]]}}
|bgcolor=Black |
|(9) {{Nowrap|[[Kỷ Tỵ]]}}
|bgcolor=Black |
|(59) {{Nowrap|[[Kỷ Mùi]]}}
|bgcolor=Black |
|(49) {{Nowrap|[[Kỷ Dậu]]}}
|bgcolor=Black |
|(39) {{Nowrap|[[Kỷ Hợi]]}}
|-
!Canh (+)
|(40) {{Nowrap|[[Canh Tý]]}}
|bgcolor=Black |
|(30) {{Nowrap|[[Canh Dần]]}}
|bgcolor=Black |
|(20) {{Nowrap|[[Canh Thìn]]}}
|bgcolor=Black |
|(10) {{Nowrap|[[Canh Ngọ]]}}
|bgcolor=Black |
|(0) {{Nowrap|[[Canh Thân]]}}
|bgcolor=Black |
|(50) {{Nowrap|[[Canh Tuất]]}}
|bgcolor=Black |
|-
!Tân (-)
|bgcolor=Black |
|(41) {{Nowrap|[[Tân Sửu]]}}
|bgcolor=Black |
|(31) {{Nowrap|[[Tân Mão]]}}
|bgcolor=Black |
|(21) {{Nowrap|[[Tân Tỵ]]}}
|bgcolor=Black |
|(11) {{Nowrap|[[Tân Mùi]]}}
|bgcolor=Black |
|(1) {{Nowrap|[[Tân Dậu]]}}
|bgcolor=Black |
|(51) {{Nowrap|[[Tân Hợi]]}}
|-
!Nhâm (+)
|(52) {{Nowrap|[[Nhâm Tý]]}}
|bgcolor=Black |
|(42) {{Nowrap|[[Nhâm Dần]]}}
|bgcolor=Black |
|(32) {{Nowrap|[[Nhâm Thìn]]}}
|bgcolor=Black |
|(22) {{Nowrap|[[Nhâm Ngọ]]}}
|bgcolor=Black |
|(12) {{Nowrap|[[Nhâm Thân]]}}
|bgcolor=Black |
|(2) {{Nowrap|[[Nhâm Tuất]]}}
|bgcolor=Black |
|-
!Quý (-)
|bgcolor=Black |
|(53) {{Nowrap|[[Quý Sửu]]}}
|bgcolor=Black |
|(43) {{Nowrap|[[Quý Mão]]}}
|bgcolor=Black |
|(33) {{Nowrap|[[Quý Tỵ]]}}
|bgcolor=Black |
|(23) {{Nowrap|[[Quý Mùi]]}}
|bgcolor=Black |
|(13) {{Nowrap|[[Quý Dậu]]}}
|bgcolor=Black |
|(3) {{Nowrap|[[Quý Hợi]]}}
|}
{| class="wikitable"
|+Chú thích
|(+)
|Can hoặc Chi dương
|-
|(-)
|Can hoặc Chi âm
|-
|bgcolor=Black |
|Không thể kết hợp
|}

== Ghi chú ==
{{Notelist|}}

== Xem thêm ==
* [[Lịch Trung Quốc]]
* [[Ngũ hành]]
* [[Mười hai con giáp]]

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

== Liên kết ngoài ==
* {{TĐBKVN|29170}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Niên đại học}}

[[Thể loại:Can Chi]]
[[Thể loại:Lịch Trung Quốc]]
[[Thể loại:Tử vi Đông phương]]
[[Thể loại:Đơn vị thời gian]]