Xem mã nguồn của Chó

{{pp-vandalism|small=yes}}
{{1000 bài cơ bản}}
{{bài cùng tên|cẩu}}
{{dablink|Bài này nói về chó nhà, xem các loài chó khác tại [[họ Chó]].}}

{{Bảng phân loại
| fossil_range = {{fossil range|0.0142|0}} [[Thế Canh Tân|Muộn thế Canh Tân]] đến nay<ref name=Thalmann2018/>
| name = Chó
| status = DOM
| image = Collage of Nine Dogs.jpg
| image_upright = 1.2
| image_width = 
| image_caption = 
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật có dây sống|Chordata]]
| classis = [[Lớp Thú|Mammalia]]
| ordo = [[Bộ Ăn thịt|Carnivora]]
| familia = [[Họ Chó|Canidae]]
| genus = ''[[Chi Chó|Canis]]''
| species = '''''C. familiaris'''''
| binomial = ''Canis familiaris''<ref name=linnaeus1758/><ref name=iczn1926/>
| binomial_authority = Carl Linnæus
| synonyms_ref = <ref name=wozencraft2005/>
| synonyms = {{collapsible list|bullets=true|
|''C. aegyptius'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. alco'' {{small|[[Charles Hamilton Smith|C. E. H. Smith]], 1839,}}
|''C. americanus'' {{small|[[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1792}}
|''C. anglicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. antarcticus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. aprinus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. aquaticus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. aquatilis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. avicularis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. borealis'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. brevipilis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. cursorius'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. domesticus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. extrarius'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. ferus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. fricator'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. fricatrix'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. fuillus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. gallicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. glaucus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. graius'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. grajus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. hagenbecki'' {{small|Krumbiegel, 1950}}
|''C. haitensis'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. hibernicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. hirsutus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. hybridus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. islandicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. italicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. laniarius'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. leoninus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. leporarius'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. lupus familiaris'' {{small|Linnaeus,1758}}
|''C. major'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. mastinus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. melitacus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. melitaeus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. minor'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. molossus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. mustelinus'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. obesus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. orientalis'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. pacificus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. plancus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. pomeranus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. sagaces'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. sanguinarius'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. sagax'' {{small|Linnaeus, 1758}}
|''C. scoticus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. sibiricus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. suillus'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. terraenovae'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. terrarius'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. turcicus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. urcani'' {{small|C. E. H. Smith, 1839}}
|''C. variegatus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. venaticus'' {{small|Gmelin, 1792}}
|''C. vertegus'' {{small|Gmelin, 1792}}
}}
}}
'''Chó''' ([[Danh pháp khoa học]]: ''Canis lupus familiaris'' hoặc ''Canis familiaris'';<ref name="wang2008" /> [[từ Hán Việt]] gọi là "'''cẩu'''" (狗), "'''khuyển'''" (犬) hoặc '''cầy''', những chú chó con còn được gọi là "'''cún'''"), là một loài [[động vật]] thuộc [[chi Chó]] (''Canis''), tạo nên một phần [[tiến hóa của sói]],<ref name=lindblad2005/> đồng thời là loài [[động vật ăn thịt]] trên cạn có số lượng lớn nhất.<ref name=":0">{{chú thích tạp chí|last=Young|first=Julie K.|last2=Olson|first2=Kirk A.|last3=Reading|first3=Richard P.|last4=Amgalanbaatar|first4=Sukh|last5=Berger|first5=Joel|date=ngày 1 tháng 2 năm 2011|title=Is Wildlife Going to the Dogs? Impacts of Feral and Free-roaming Dogs on Wildlife Populations|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/61/2/125/242696|journal=[[BioScience]]|language=en|volume=61|issue=2|pages=125–132|doi=10.1525/bio.2011.61.2.7|issn=0006-3568|via=}}</ref><ref name=fan2016/><ref name=thalmann2013/><ref name=vila1999/><ref name=":1">{{chú thích tạp chí|last=J.|first=Daniels, Thomas|last2=Marc|first2=Bekoff|date=1989|title=Population and Social Biology of Free-Ranging Dogs, Canis familiaris|url=http://animalstudiesrepository.org/acwp_ehlm/18/|language=en}}</ref> Chó và [[sói xám]] thuộc [[nhóm chị em]],<ref name="vila1997" /><ref name="freedman2014" /><ref name="larson2014" /> giống như những loài sói hiện đại đều không có họ hàng gần đến những loài sói được [[thuần hóa]] đầu tiên,<ref name=freedman2014/><ref name=larson2014/> đồng nghĩa với tổ tiên gốc của chó đã bị [[tuyệt chủng]].

Chó cũng là loài động vật đầu tiên được [[loài người|con người]] [[thuần hóa]]<ref name=larson2014/><ref name=perri2016/> và đã được [[chọn giống]] qua hàng [[thiên niên kỷ]] với nhiều hành vi, khả năng cảm nhận và đặc tính vật lý.<ref name="ADW"/> Loài vật này được sử dụng để giữ nhà hoặc làm thú chơi. [[Răng]] của chúng dùng để giết mồi, nhai thịt và gặm thịt, thỉnh thoảng để cắn nhau. Chó là loài động vật được nuôi nhiều trên thế giới, có thể trông coi nhà, chăn cừu, dẫn đường, kéo xe, cũng là [[Thịt chó|thực phẩm giàu đạm]]. Chó giúp con người rất nhiều việc như trông nhà cửa, săn bắt, và được xem như là loài vật trung thành, tình nghĩa nhất với con người. Ngày nay, nhu cầu nuôi chó cảnh đang được phát triển nên những [[giống chó]] nhỏ như [[Chó Phốc|Fox]], [[Chihuahua (chó)|Chihuahua]] hoặc chó thông minh như [[Collie]] được nhiều người chơi quan tâm đến.

==Nguồn gốc==
Tổ tiên của loài chó bao gồm cả [[cáo]] và [[sói xám|chó sói]] là một loài [[lớp Thú|động vật có vú]] gần giống như [[chi Chồn|chồn]] sinh sống ở các hốc cây vào khoảng 40 triệu năm trước. Còn loài chó như chúng ta thấy ngày nay được [[tiến hóa]] từ một loài chó nhỏ, màu xám. Vào cuối [[Kỳ băng hà|kỳ Băng hà,]] cách đây khoảng 40.000 năm, chó sói và người chung sống với nhau thành nhóm săn mồi theo bầy. Chó sói và người thường tranh nhau [[con mồi]], thậm chí còn giết nhau. Nhưng hẳn là chó sói đã bắt đầu tìm bới những mẩu thức ăn thừa do con người bỏ lại. Con người đã thuần hóa chó sói con và qua lai giống nhiều thế hệ, chó sói tiến hóa thành chó nhà ngày nay.

==Phân loại==
[[Tập tin:Mix breed dog.jpg|nhỏ|Một giống chó lai]]
Năm 1758, nhà phân loại học [[Carl Linnaeus]] đã công bố trong cuốn ''Systema Naturae'' về việc phân loại loài, trong đó ''Canis'' ([[chi chó]]) là một từ [[Tiếng Latinh|tiếng Latin]] nghĩa là chó.<ref>{{OEtymD|canine}}</ref> Ông phân loại loài chó nuôi là ''Canis familiaris'' (Linnaeus, 1758) và trong trang kế tiếp về một loài riêng biệt, ông phân loại chó sói là ''Canis lupus'' (Linnaeus, 1758).<ref name=linnaeus1758/> Năm 1926, [[Ủy ban Quốc tế về Danh mục Động vật học]] (ICZN) đã đưa ra luận điểm 91 rằng loài chó nuôi ''Canis familiaris'' (Linnaeus, 1758) được đưa vào danh sách chính thức.<ref name=iczn1926/> Năm 1957, ICZN quy định trong luận điểm 451 rằng ''''Canis dingo'' (Meyer, 1793) là tên sử dụng cho loài [[chó dingo]] và được đưa vào danh sách chính thức của loài này.<ref name=iczn1957/> Chó còn được con người lai tạo ra nhiều giống chó khác nhau, rất đa dạng. Giống chó lai là giống chó vốn được ghép bởi 2 loài chó bố, mẹ khác nhau (về màu sắc, hình dạng,...). Hai con bố, mẹ này sau khi [[Giao phối ở động vật|giao phối]] sẽ tạo ra một giống chó mới mang thuộc tính của bố mẹ, tổ tiên.

Năm 1999, một nghiên cứu về ADN mitochondria cho thấy rằng chó cưng có thể xuất phát từ [[sói xám]]. Trong quá trình phát triển, các giống chó như [[dingo]] và [[Chó biết hát New Guinea|chó hát New Guinea]] đã xuất hiện khi các cộng đồng con người cách ly lẫn nhau hơn.<ref name=wayne1999>{{chú thích tạp chí |author=Wayne, R. |author2=Ostrander, Elaine A.|year=1999|title=Origin, genetic diversity, and genome structure of the domestic dog|journal=BioEssays|volume=21|issue=#3|pages=247–257|doi=10.1002/(SICI)1521-1878(199903)21:3<247::AID-BIES9>3.0.CO;2-Z|pmid=10333734|s2cid=5547543 }}</ref> Trong cuốn sách [[Mammal Species of the World]], phiên bản thứ ba năm 2005, nhà động vật học [[W. Christopher Wozencraft]] liệt kê sói Canis lupus và các phân loài hoang dã, cũng đề xuất thêm hai phân loài khác, tạo thành nhóm chó cưng. Phân loài đầu tiên là familiaris, được Linnaeus đặt tên vào năm 1758, và phân loài thứ hai là dingo, được Meyer đặt tên vào năm 1793. Wozencraft cũng cho rằng hallstromi (chó hát New Guinea) là một tên khác của dingo. Ông dựa vào nghiên cứu về ADN mitochondria như một trong những căn cứ để đưa ra quyết định này.<ref name=wozencraft2005>{{MSW3 Wozencraft|id=14000751|pages=575–577}} [https://books.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA576 (via Google Books)]</ref> Có một số tranh cãi trong cộng đồng nhà động vật học về việc bao gồm cả familiaris và dingo trong nhóm "chó cưng".<ref name=jackson2017>{{chú thích tạp chí|doi=10.11646/zootaxa.4317.2.1|title=The Wayward Dog: Is the Australian native dog or Dingo a distinct species?|journal=Zootaxa|volume=4317|issue=#2|pages=201|year=2017|last1=Jackson|first1=Stephen M.|last2=Groves|first2=Colin P.|last3=Fleming|first3=Peter J.S.|last4=Aplin|first4=KEN P.|last5=Eldridge|first5=Mark D.B.|last6=Gonzalez|first6=Antonio|last7=Helgen|first7=Kristofer M.|doi-access=free}}</ref><ref name=smithC1>{{Harvnb|Smith|2015|pp=xi–24}} Chapter 1 – Bradley Smith</ref>

Một hội thảo diễn ra năm 2019, do Canid Specialist Group thuộc Ủy ban Công bằng Sinh vật Công bằng của IUCN tổ chức, xem dingo và chó hát New Guinea là chó hoang Canis familiaris, do đó không đánh giá chúng trong [[Danh sách đỏ IUCN|Danh sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa]].<ref name=Alvares2019>{{chú thích web |first1=Francisco|last1=Alvares|first2=Wieslaw|last2=Bogdanowicz|first3=Liz A.D.|last3=Campbell|first4=Rachel|last4=Godinho|first5=Jennifer|last5=Hatlauf|first6=Yadvendradev V.|last6=Jhala|author6-link=Yadvendradev Vikramsinh Jhala|first7=Andrew C.|last7=Kitchener|first8=Klaus-Peter|last8=Koepfli|first9=Miha|last9=Krofel|first10=Patricia D.|last10=Moehlman|first11=Helen|last11=Senn |first12=Claudio|last12=Sillero-Zubiri|author12-link=Claudio Sillero-Zubiri|first13=Suvi|last13=Viranta|first14=Geraldine|last14=Werhahn|year=2019|website=IUCN/SSC Canid Specialist Group|url=https://www.canids.org/CBC/Old_World_Canis_Taxonomy_Workshop.pdf|title=Old World ''Canis'' spp. with taxonomic ambiguity: Workshop conclusions and recommendations. CIBIO. Vairão, Portugal, 28th - 30th May 2019|access-date=6 March 2020}}</ref>
==Tiến hóa==
{{Xem thêm|Tiến hóa của chó sói}}
[[Tập tin:Brechschere-Hund.jpg|thumb|180px|Vị trí của các răng cắt thịt của chó; răng cắt thứ tư ở hàm trên trùng với răng mọc đầu tiên ở hàm dưới, hoạt động giống như lưỡi kéo]]

===Thuần hóa===
{{Xem thêm|Thuần hóa chó}}
Một con chó được thuần hóa được tìm thấy ở Oberkassel, Bonn, [[Đức]], được xem là [[hóa thạch]] chó cổ nhất đã được chấp nhận. Các chứng cứ về ngữ cảnh, đồng vị, [[di truyền]] và hình thái cho thấy con chó này không phải là một con sói địa phương.<ref name=Perri2021>{{chú thích tạp chí|doi=10.1073/pnas.2010083118|title=Thuần hóa chó và sự phân tán kép của con người và chó vào châu Mỹ|year=2021|last1=Perri|first1=Angela R.|last2=Feuerborn|first2=Tatiana R.|last3=Frantz|first3=Laurent A. F.|last4=Larson|first4=Greger|last5=Malhi|first5=Ripan S.|last6=Meltzer|first6=David J.|last7=Witt|first7=Kelsey E.|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=118|issue=#6|pages=e2010083118|pmid=33495362|pmc=8017920|bibcode=2021PNAS..11810083P |s2cid=231712420|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:e31cc7b2-7912-47ac-89f5-ebc883f31160|doi-access=free }}</ref> Nó đã chết cách đây 14.223 năm và được tìm thấy được chôn cùng với một người đàn ông và một người phụ nữ. Cả ba người được rắc phấn màu đỏ hematite và chôn dưới những khối bazan lớn, dày. Con chó đã mất vì mắc phải bệnh cảm cúm chó. Mặc dù đã có mô tả về hóa thạch của các con chó thời kỳ cổ từ cách đây 30.000 năm, nhưng việc phân biệt chúng là chó hay sói vẫn gây tranh cãi<ref name=Irving-Pease2018>{{chú thích sách|doi=10.1007/13836_2018_55|chapter=Paleogenomics of Animal Domestication|title=Paleogenomics|pages=225–272|series=Population Genomics|year=2018|last1=Irving-Pease|first1=Evan K.|last2=Ryan|first2=Hannah|last3=Jamieson|first3=Alexandra|last4=Dimopoulos|first4=Evangelos A.|last5=Larson|first5=Greger|last6=Frantz|first6=Laurent A. F.|publisher=Springer, Cham|editor1-last=Lindqvist|editor1-first=C.|editor2-last=Rajora|editor2-first=O.|isbn=978-3-030-04752-8|chapter-url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/46323}}</ref> do sự đa dạng hình thái giữa các con sói trong thời kỳ Pleistocen muộn.<ref name=Thalmann2018/>

Theo thông tin hiện có, chó được coi là loài động vật đầu tiên được thuần hóa<ref name=larson2014/><ref name=freedman2017>{{chú thích tạp chí|doi=10.1146/annurev-animal-022114-110937|pmid=27912242|title=Giải mã nguồn gốc của chó: Từ hóa thạch đến gen|journal=Annual Review of Animal Biosciences|volume=5|pages=281–307|year=2017|last1=Freedman|first1=Adam H|last2=Wayne|first2=Robert K|s2cid=26721918 }}</ref> trong thời kỳ của người săn bắn trước thời kỳ nông nghiệp.<ref name=Thalmann2018/><ref name=Frantz2020>{{chú thích tạp chí|doi=10.1038/s41576-020-0225-0|title=Thuần hóa động vật trong kỷ nguyên của di truyền học cổ|year=2020|last1=Frantz|first1=Laurent A. F.|last2=Bradley|first2=Daniel G.|last3=Larson|first3=Greger|last4=Orlando|first4=Ludovic|journal=Nature Reviews Genetics|volume=21|issue=#8|pages=449–460|pmid=32265525|s2cid=214809393|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/66726}}</ref> Dữ liệu di truyền cho thấy rằng tất cả các con chó cổ và hiện đại có nguồn gốc chung từ một quần thể sói cổ đã tuyệt chủng, khác với dòng họ sói hiện đại.<ref name=Frantz2020/><ref name=Bergström2020>{{chú thích tạp chí|doi=10.1126/science.aba9572|title=Nguyên thủy và di sản di truyền của chó tiền sử|year=2020|last1=Bergström|first1=Anders|last2=Frantz|first2=Laurent|last3=Schmidt|first3=Ryan|last4=Ersmark|first4=Erik|last5=Lebrasseur|first5=Ophelie|last6=Girdland-Flink|first6=Linus|last7=Lin|first7=Audrey T.|last8=Storå|first8=Jan|last9=Sjögren|first9=Karl-Göran|last10=Anthony|first10=David|last11=Antipina|first11=Ekaterina|last12=Amiri|first12=Sarieh|last13=Bar-Oz|first13=Guy|last14=Bazaliiskii|first14=Vladimir I.|last15=Bulatović|first15=Jelena|last16=Brown|first16=Dorcas|last17=Carmagnini|first17=Alberto|last18=Davy|first18=Tom|last19=Fedorov|first19=Sergey|last20=Fiore|first20=Ivana|last21=Fulton|first21=Deirdre|last22=Germonpré|first22=Mietje|last23=Haile|first23=James|last24=Irving-Pease|first24=Evan K.|last25=Jamieson|first25=Alexandra|last26=Janssens|first26=Luc|last27=Kirillova|first27=Irina|last28=Horwitz|first28=Liora Kolska|last29=Kuzmanovic-Cvetković|first29=Julka|last30=Kuzmin|first30=Yaroslav|last31=Losey|first31=Robert J.|last32=Dizdar|first32=Daria Ložnjak|last33=Mashkour|first33=Marjan|last34=Novak|first34=Mario|last35=Onar|first35=Vedat|last36=Orton|first36=David|last37=Pasaric|first37=Maja|last38=Radivojevic|first38=Miljana|last39=Rajkovic|first39=Dragana|last40=Roberts|first40=Benjamin|last41=Ryan|first41=Hannah|last42=Sablin|first42=Mikhail|last43=Shidlovskiy|first43=Fedor|last44=Stojanovic|first44=Ivana|last45=Tagliacozzo|first45=Antonio|last46=Trantalidou|first46=Katerina|last47=Ullén|first47=Inga|last48=Villaluenga|first48=Aritza|last49=Wapnish|first49=Paula|last50=Dobney|first50=Keith|last51=Götherström|first51=Anders|last52=Linderholm|first52=Anna|last53=Dalén|first53=Love|last54=Pinhasi|first54=Ron|last55=Larson|first55=Greger|last56=Skoglund|first56=Pontus|journal=Science|volume=370|issue=#6516|pages=557–564|pmid=33122379|pmc=7116352|s2cid=225956269}}</ref> Có một nhóm sói Pleistocen muộn được tìm thấy gần Thayngen ở [[Thụy Sĩ]], được xếp vào một nhóm em gái của các di tích sói. Tổ tiên chung gần nhất của chó và sói được ước tính từ cách đây khoảng 32.100 năm.<ref name=thalmann2013/> Điều này cho thấy rằng có thể có một con sói Pleistocen muộn tuyệt chủng đã là tổ tiên của chó,<ref name=Thalmann2018/><ref name=freedman2017/><ref name=Lord2020>{{chú thích tạp chí|doi=10.1016/j.tree.2019.10.011|pmid=31810775|title=Lịch sử của loài cái nông nghiệp cái chó làm suy yếu hệ thống thuần hóa động vật|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=35|issue=#2|pages=125–136|year=2020|last1=Lord|first1=Kathryn A.|last2=Larson|first2=Greger|last3=Coppinger|first3=Raymond P.|last4=Karlsson|first4=Elinor K.|doi-access=free}}</ref> và sói hiện đại là họ hàng gần nhất của chó.<ref name=freedman2017/>

Chó là một ví dụ điển hình về quá trình thuần hóa động vật thông qua mối quan hệ đồng hành với con người.<ref name=Irving-Pease2018/><ref name=larson2012>{{chú thích tạp chí|author=Larson G|year=2012|title=Đánh giá lại quá trình thuần hóa chó dựa trên kết hợp gen, khảo cổ học và địa lý|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-06-05_109_23/page/8878|journal=PNAS|volume=109|issue=23|pages=8878–8883|doi=10.1073/pnas.1203005109|pmid=22615366|pmc=3384140|bibcode=2012PNAS..109.8878L|doi-access=free}} [https://thegioiloaicho.com/ Thế giới loài chó]</ref> Trong suốt nhiều năm, những câu hỏi xoay quanh việc chó được thuần hóa lần đầu ở đâu và khi nào đã gặp nhiều khó khăn cho các nhà khoa học. Tuy nhiên, dữ liệu di truyền cho thấy quá trình thuần hóa chó đã bắt đầu từ khoảng 25.000 năm trước đây, trong một hoặc nhiều quần thể sói tại châu Âu, vùng Bắc Cực cao hoặc [[Đông Á]].<ref name=Ostrander2019>{{chú thích tạp chí|doi=10.1093/nsr/nwz049|pmid=31598383|pmc=6776107|title=Dog10K: Nỗ lực quốc tế về chuỗi gen để nâng cao nghiên cứu về quá trình thuần hóa, đặc điểm hình thái và sức khỏe của chó|journal=National Science Review|volume=6|issue=#4|pages=810–824|year=2019|last1=Ostrander|first1=Elaine A.|last2=Wang|first2=Guo-Dong|last3=Larson|first3=Greger|last4=Vonholdt|first4=Bridgett M.|last5=Davis|first5=Brian W.|last6=Jagannathan|first6=Vidyha|last7=Hitte|first7=Christophe|last8=Wayne|first8=Robert K.|last9=Zhang|first9=Ya-Ping}}</ref> Một nghiên cứu vào năm 2021 cũng chỉ ra rằng chó đã được thuần hóa ở [[Siberia]] cách đây khoảng 23.000 năm bởi người Siberia Bắc cổ đại, sau đó lan rộng từ phía đông sang [[châu Mỹ]] và từ phía tây qua [[châu Á]].<ref name=Perri2021/>

===Các giống chó===
{{main|Giống chó}}
{{further|Loại chó}}
[[Tập tin:Big and little dog.jpg|thumb|Các giống chó có sự biến đổi hiện thân rất lớn]]

Chó là loài động vật có sự biến đổi lớn nhất trên Trái đất, với khoảng 450 giống chó được công nhận trên toàn cầu.<ref name=Ostrander2019/> Trải qua quá trình lựa chọn của con người, trong [[thời kỳ Victoria]], đã phát triển các giống chó hiện đại, dẫn đến sự đa dạng về diện mạo.<ref name=freedman2017/> Hầu hết các giống chó đã được phát triển trong khoảng 200 năm qua từ một số nhóm nguồn gốc.<ref name=freedman2017/><ref name=Ostrander2019/> Từ đó, chó đã trải qua sự thay đổi nhanh chóng về diện mạo và hình thành thành các giống chó hiện đại ngày nay nhờ vào sự lựa chọn nhân tạo của con người. Có sự biến đổi lớn về hình dạng [[hộp sọ]], cơ thể và chiều dài cơ thể giữa các giống chó. Điều này tạo ra sự đa dạng diện mạo của chó vượt xa so với tất cả các loài động vật ăn thịt khác. Mỗi giống chó có những đặc điểm riêng về hình thái, bao gồm kích thước cơ thể, hình dạng hộp sọ, hình dạng đuôi, loại lông và màu sắc.<ref name=freedman2017/> Ngoài ra, chó còn có các đặc điểm hành vi đa dạng như bảo vệ, chăn dắt, săn bắn, lấy về và phát hiện mùi. Chúng cũng có những đặc điểm cá nhân khác nhau như hành vi xã hội, táo bạo và hung dữ, cho thấy sự đa dạng về chức năng và hành vi của chó.<ref name=freedman2017/><ref name=freedman2017/><ref name=Ostrander2019/> Với sự đa dạng diện mạo và chức năng, chó đã trở thành loài ăn thịt phổ biến nhất trên toàn thế giới.<ref name=Ostrander2019/> Chúng đã phân bố rộng khắp và trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của con người. Ví dụ điển hình về sự phân tán này là sự hiện diện của nhiều giống chó hiện đại thuộc dòng châu Âu trong thời kỳ Victoria.<ref name=Frantz2020/>

== Đặc điểm ==
Các [[giác quan]] như [[thị giác]], [[thính giác]] và [[khứu giác]] phát triển mạnh: Chó có mắt to, tai dựng và mũi nhạy, nhờ đó chúng có thể theo dấu con mồi thành công, dù là săn đơn độc hay theo bầy. Tất cả các loài chó trừ chó bụi rậm [[Nam Mỹ]] đều có chân dài thích nghi với chạy nhanh khi săn đuổi mồi. Chó là loài "đi bằng đầu ngón chân" và có các bàn chân đặc trưng, năm ngón ở chân trước và bốn ngón ở chân sau. Đôi khi có trường hợp chó nhà có năm ngón ở chân sau (móng thứ năm gọi là móng huyền). Chó rừng có đuôi dài, lông dày, thường đồng màu và không có đốm sọc.

Thời gian mang thai trung bình của chó kéo dài khoảng 60 đến 62 ngày, có thể sớm hơn hoặc kéo dài đến 65 ngày. Lúc mới ra đời, chó con không có răng nhưng chỉ sau 4 tuần tuổi đã có thể có 28 chiếc [[răng]]. Giống như tất cả các động vật có vú, sau khi con non được sinh ra con mẹ cho con non bú và chăm sóc con non vài tháng, với sự giúp đỡ của các thành viên khác trong gia đình, lúc này con mẹ sẽ trở nên hung dữ. Bộ hàm đầy đủ của loài thú này là 42 chiếc.

[[Tập tin:Choleluoi.JPG|nhỏ|140px|trái|Khi cơ thể nóng bức, chó thường lè lưỡi thở để hạ nhiệt]]
[[Mắt]] chó có đến 3 mí: một mí trên, một mí dưới và mí thứ ba nằm ở giữa, hơi sâu vào phía trong, giúp bảo vệ mắt khỏi bụi bẩn. Chó phân biệt vật thể đầu tiên là dựa vào chuyển động sau đó đến [[ánh sáng]] và cuối cùng là hình dạng. Vì thế thị giác của chúng rất kém, chó có thể nhìn thấy màu lam, màu vàng, nhưng không phân biệt được đỏ và lục. Cụ thể thì bên trong mắt của chó có hai loại tế bào hình nón có thể cảm nhận màu sắc, trong khi ở người là ba. Bù lại, chúng có thể quan sát khá rõ trong đêm tối.

[[Tai]] của chúng rất thính, chúng có thể nhận biết được 35.000 âm rung chỉ trong một giây. [[Khứu giác]] của chúng cũng rất thính như tai. Người ta có thể ngửi thấy mùi thức ăn ở đâu đó trong nhà bếp nhưng chó thì có thể phân biệt từng gia vị trong nồi, thậm chí những chú chó săn còn tìm ra những cây nấm con nằm sâu trong rừng, vì chúng có thể phân biệt gần 220 triệu mùi khác nhau. Với mỗi con chó, sống mũi và nếp nhăn trên mũi sẽ tạo ra những đường vân độc nhất - gọi là vân mũi, là thứ giúp nhận định danh tính của chúng.

[[Não]] chó rất phát triển. Trí tuệ của loài chó có thể tương đương với một đứa trẻ 2 tuổi. Não bộ của chó có tiết ra [[oxytocin]] khi tương tác với con người và đồng loại. Điều này cũng giống như phản ứng của não người khi được ôm hoặc hôn. Có thể thấy vào mùa đông lạnh, thỉnh thoảng chó hay lấy đuôi che cái mũi ướt át, đấy là cách chúng giữ ấm cơ thể cho mình. Thân nhiệt của chó là 38[[Độ Celsius|°C]]. Chó có đến 2 lớp lông: lớp bên ngoài dễ thấy, còn lớp lót bên trong giúp cho chúng giữ ấm, khô ráo trong nhũng ngày mưa rét, thậm chí còn có nhiệm vụ "hạ nhiệt" trong những ngày oi bức.

Về sức khỏe, người ta đã tính được rằng: chó 1 năm tuổi tương ứng với người 16 tuổi. Chó 2 tuổi tương ứng với người 24 tuổi, chó 3 năm tuổi - người 30, và sau đó cứ thêm một năm tuổi chó bằng 4 năm tuổi người. Một số thức ăn thông thường của con người và hộ gia đình có thể gây độc cho chó, như [[Sô-cô-la]],<ref>{{Chú thích web|url=https://nld.com.vn/khoa-hoc/cho-va-so-co-la-102106.html|tiêu đề=Chó và sô-cô-la|work=[[Người lao động (báo)|Người lao động]]|ngày truy cập=2018-02-13|tác giả=T.T|ngày tháng=2004-10-11|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20180213195943/https://nld.com.vn/khoa-hoc/cho-va-so-co-la-102106.htm|ngày lưu trữ=2018-02-13}}</ref> [[hành]] và [[tỏi]],<ref name="entirlypets"/> [[nho]] và [[nho khô]],<ref name="entirlypets"/> [[mắc ca]],<ref name="entirlypets"/> [[xylitol]]<ref>{{chú thích tạp chí | last1 = Murphy | first1 = L. A. | last2 = Coleman | first2 = A. E. | doi = 10.1016/j.cvsm.2011.12.003 | title = Xylitol Toxicosis in Dogs | journal = Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice | volume = 42 | issue = 2 | pages = 307–312 | year = 2012 | pmid = | pmc = }}</ref> cũng như nhiều loài thực vật và chất liệu có thể gây ngộ độc khác.<ref name="entirlypets">{{Chú thích web|tiêu đề=Toxic Foods and Plants for Dogs|url=https://www.entirelypets.com/toxicfoods.html|nhà xuất bản=EntirelyPets|ngày truy cập=ngày 24 tháng 6 năm 2010|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20170916085917/http://www.entirelypets.com/toxicfoods.html|ngày lưu trữ=2017-09-16}}</ref><ref>{{Chú thích web|họ=Drs. Foster & Smith|tiêu đề=Foods to Avoid Feeding Your Dog|url=https://www.petcoach.co/article/foods-to-avoid-feeding-your-dog/|nhà xuất bản=peteducation.com|ngày truy cập=ngày 24 tháng 6 năm 2010|archive-date=2018-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622032534/https://www.petcoach.co/article/foods-to-avoid-feeding-your-dog/|url-status=dead}}</ref> Các dấu hiệu ngộ độc có thể là nôn mửa nhiều, [[ngất]] hoặc thậm chí [[tử vong]].<ref>{{chú thích sách |last=Fogle |first=Bruce |authorlink=Bruce Fogle |year=1974 |title=Caring For Your Dog}}</ref>

==Trong văn hóa==
{{Chính|Hình tượng con chó trong văn hóa|Tục thờ chó}}
[[Tập tin:Dog cult.jpg|nhỏ|phải|200px|Một miếu thờ chó ở [[Miền Bắc (Việt Nam)|miền Bắc Việt Nam]]]]
Trong văn hóa tâm linh của một số dân tộc, chó là con vật thân thiết gắn bó thủy chung với người chủ nói riêng và con người nói chung, những đặc tính của chó được tôn vinh, thậm chí có nơi chó được thờ cúng tại các đền thờ, miếu mạo.<ref>Thời báo Kinh tế Việt Nam, ''"Chuyện thờ chó, tập tục trong một số cộng đồng người Việt"''</ref> Theo một nhà dân tộc học người [[Nga]], tục thờ chó khá phổ biến ở nhiều dân tộc trên thế giới, và có ở hầu khắp thần thoại các dân tộc ở [[Đông Nam Á]] lục địa. Ban đầu tục này xuất phát từ các dân tộc chăn nuôi gia súc khu vực [[Tây Nam Á]], với vai trò canh giữ đàn gia súc. Sau đó có thể người Ấn–Âu từ thời đồng thau đã mang vào [[Đông Á]] truyền thống chăn nuôi cùng với tín ngưỡng thờ chó. Trong thần thoại vùng [[Địa Trung Hải]] và Cận Đông, hình tượng chó, kẻ canh giữ gia súc đã sớm chuyển thành kẻ canh giữ thế giới âm phủ.<ref>Võ Văn Trung, ''Từ tục thờ chó, nghĩ đến Linh Cẩu chùa Cầu''</ref>

Văn hóa về chó trong nghệ thuật đã có niên đại hàng ngàn năm khi chó được vẽ tại tường trong các hang động. Việc miêu tả chó trở nên tinh vi hơn khi nhiều giống được phát triển và quan hệ giữa người và chó phát triển. Những cảnh đi [[săn]] phổ biến trong thời [[Trung Cổ]] và [[Phục Hưng]]. Chó được phác họa để biểu tượng cho sự dẫn dắt, bảo vệ, lòng trung thành, trung tín, tin tưởng, quan tâm và yêu thương.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.incredibleart.org/lessons/middle/animals2.htm|tiêu đề=Animal Symbolism in Art and Culture}}</ref>

==Trong đời sống==
[[Tập tin:Dog waiting for his owners to come.jpg|200px|nhỏ|phải|Hình ảnh quen thuộc của một con chó giữ nhà]]
Thuật từ "chó nhà" (tiếng Anh: ''domestic dog'') bao gồm cả chó nuôi và [[chó hoang]]. Từ chó trong tiếng Anh, "dog" xuất phát từ một từ [[tiếng Anh cổ]] ''[[wikt:docga|docga]]'', nghĩa là "một giống chó mạnh" (''powerful dog breed'').<ref>{{Chú thích web|url=http://www.encyclocenter.com/Domestic-Pet-134.html |tiêu đề=Domestic PetDog Classified By Linnaeus In 1758 As Canis Familiaris And Canis Familiarus Domesticus |nhà xuất bản=www.encyclocentral.com |ngày truy cập=ngày 18 tháng 6 năm 2008 |url-status=dead |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20130521193821/http://www.encyclocenter.com/Domestic-Pet-134.html |ngày lưu trữ=ngày 21 tháng 5 năm 2013}}</ref> Thuật ngữ này cũng có thể bắt nguồn từ ''*dukkōn'' (một từ tiếng Proto-Germanic), viết trong tiếng Anh cổ là ''finger-docce'' ("finger-muscle").<ref>{{chú thích sách| last = Seebold|first = Elmar|title = Kluge. Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher=[[Walter de Gruyter]]|location = Berlin/New York|year = 2002|page = 207|isbn = 3-11-017473-1}}</ref> Piotr Gąsiorowski từng gợi ý rằng từ [[tiếng Anh cổ]] ''docga'' thực chất xuất phát từ một tính từ [[tiếng Anh cổ]] chỉ màu sắc ''dox''.<ref>{{chú thích tạp chí|last1=Gąsiorowski|first1=Piotr|title=The etymology of Old English *docga|journal=Indogermanische Forschungen|date=2006|volume=111|doi=10.1515/IDGF.2006.015|pages=275–284|url=https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/2479/1/Dogga.pdf|access-date =ngày 18 tháng 6 năm 2017}}</ref>

Chó còn được dùng huấn luyện đặc biệt để hỗ trợ trong công việc của [[cảnh sát]] và [[quân đội]] (gọi là [[cảnh khuyển]] hay [[chó nghiệp vụ]]). Ngoài ra, trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai]], [[chó chống tăng]] còn được [[Quân đội Liên Xô]] để chống lại xe tăng Đức vào các năm 1941–1942.<ref>{{Chú thích web|url=https://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/quan-su/cho-chong-tang-vu-khi-dang-so-trong-the-chien-ii-3507828.html|tiêu đề=Chó chống tăng - vũ khí đáng sợ trong Thế chiến II}}</ref>

===Chó nổi tiếng===
Con chó đầu tiên được đưa vào không gian là con [[Laika]] của [[Liên Xô]] trong chuyến bay năm 1957. Laika đã chết vì đau tim trong chuyến bay, xác của nó đã bị bốc cháy cùng con tàu khi rơi vào [[Khí quyển Trái Đất|bầu khí quyển.]]<ref>{{Chú thích web|url=https://thethaovanhoa.vn/the-gioi/chu-cho-laika-sinh-vat-song-dau-tien-bay-vao-vu-tru-60-nam-loai-nguoi-van-roi-nuoc-mat-n20171102205629220.htm|tiêu đề=Chú chó Laika, sinh vật sống đầu tiên bay vào vũ trụ: 60 năm loài người vẫn rơi nước mắt|work=Thể thao văn hóa|ngày truy cập=2018-02-13}}</ref> Ở [[Philippines|Philipines]], một chú chó tên [[Kabang]] đã bị mất mõm vì cứu con gái và cháu gái của chủ. Nó trở nên nổi tiếng cũng nhờ hành động ''dũng cảm'' đó. Ngoài hai chú chó đã nói trên, chú chó [[Hachikō]] ([[1924]] - [[1935]]) của [[Nhật Bản]] cũng là một biểu tượng của sự trung thành trên toàn thế giới khi nó đứng ở sân ga đợi chủ đến 10 năm.

=== Thịt chó ===
{{chính|Thịt chó}}
Thịt chó là một món ăn thông thường tại một số nước [[châu Á]] như [[Hàn Quốc]], [[Trung Quốc]], [[Việt Nam]], nó vừa có tính cách bình dân lại vừa được xếp vào hàng đặc sản.Theo quan niệm ở một số địa phương Việt Nam thì thịt chó còn là món ăn giải xui. Tuy nhiên, tại nhiều quốc gia [[Thế giới phương Tây|Tây phương]] và [[Hồi giáo]], việc giết chó làm thịt và ăn thịt chó (và [[mèo]]) được coi là tàn bạo và bị cấm.<ref>{{Chú thích web
| url = http://www.slate.com/articles/news_and_politics/frame_game/2002/01/wok_the_dog.html
| tiêu đề = Wok The Dog -- What's wrong with eating man's best friend?
| ngày truy cập = ngày 23 tháng 7 năm 2007
| tác giả = William Saletan
| ngày tháng = 16 tháng 1 năm 2002
| nhà xuất bản = slate.com}}</ref>

Tại Việt Nam, chó dùng làm thịt thường là chó cỏ không phải là "chó cảnh", "chó Tây", vì theo đánh giá thì hai loại đó vừa đắt vừa không ngon. [[Thịt chó]] ngoài việc cung cấp thực phẩm còn có một giá trị y học nhất định theo quan niệm người [[Đông Á|Á Đông]] (trừ [[Nhật Bản]]). Thịt chó theo [[Thuốc Bắc|Trung y]] có vị mặn, tính ấm và có rất nhiều [[protein|chất đạm]]. Theo công văn Cục Thú y ban hành vào ngày 23.1.2014, chỉ riêng tại [[Việt Nam]], hàng năm ước tính có khoảng 5 triệu cá thể chó bị giết phục vụ cho nhu cầu tiêu thụ thịt.<ref>{{Chú thích web 
| url = http://www.baodatviet.vn/kinh-te/thi-truong/viet-nam-giet-thit-5-trieu-con-cho-moi-nam-3001355/ 
| tiêu đề = Việt Nam giết thịt 5 triệu chó mỗi năm 
| ngày tháng = 2014-02-18 
| nhà xuất bản = baodatviet 
| ngày truy cập = 2014-02-26 
| archive-date = 2014-03-02 
| archive-url = https://web.archive.org/web/20140302022457/http://www.baodatviet.vn/kinh-te/thi-truong/viet-nam-giet-thit-5-trieu-con-cho-moi-nam-3001355 
| url-status = dead 
}}</ref>

==Xem thêm==
* [[Phân loại giới Động vật]]

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|30em||refs=

<ref name=Thalmann2018>{{chú thích sách|doi = 10.1007/13836_2018_27|chapter = Paleogenomic Inferences of Dog Domestication|title = Paleogenomics|pages = 273–306|series = Population Genomics|year = 2018|last1 = Thalmann|first1 = Olaf|last2 = Perri|first2 = Angela R.|publisher=Springer, Cham|editor1-last=Lindqvist|editor1-first=C.|editor2-last=Rajora|editor2-first=O.|isbn = 978-3-030-04752-8}}</ref>

<ref name=linnaeus1758>{{chú thích sách|last=Linnæus|first=Carl|title=Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I|year=1758|publisher=Laurentius Salvius|location=Holmiæ (Stockholm)|pages=38–40|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/48/mode/1up|edition=10|access-date =ngày 11 tháng 2 năm 2017|language=la}}</ref>

<ref name=iczn1926>{{chú thích tạp chí|title=Opinions and Declarations Rendered by the International Commission on Zoological Nomenclature - Opinion 91|journal=Smithsonian Miscellaneous Collections |publisher=Smithsonian Institution, City of Washington|year=1926|chapter=|volume=73|issue=4|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/35815#page/173/mode/1up}}</ref>

<ref name=wang2008>Wang, Xiaoming; Tedford, Richard H.; Dogs: Their Fossil Relatives and Evolutionary History. New York: Columbia University Press, 2008, page 1</ref>

<ref name=lindblad2005>{{chú thích tạp chí | last1 = Lindblad-Toh | first1 = K. | last2 = Wade | first2 = C. M. | last3 = Mikkelsen | first3 = T. S. | last4 = Karlsson | first4 = E. K. | last5 = Jaffe | first5 = D. B. | last6 = Kamal | first6 = M. | last7 = Clamp | first7 = M. | last8 = Chang | first8 = J. L. | last9 = Kulbokas | first9 = E. J. | last10 = Zody | doi = 10.1038/nature04338 | first10 = M. C. | last11 = Mauceli | first11 = E. | last12 = Xie | first12 = X. | last13 = Breen | first13 = M. | last14 = Wayne | first14 = R. K. | last15 = Ostrander | first15 = E. A. | last16 = Ponting | first16 = C. P. | last17 = Galibert | first17 = F. | last18 = Smith | first18 = D. R. | last19 = Dejong | first19 = P. J. | last20 = Kirkness | first20 = E. | last21 = Alvarez | first21 = P. | last22 = Biagi | first22 = T. | last23 = Brockman | first23 = W. | last24 = Butler | first24 = J. | last25 = Chin | first25 = C. W. | last26 = Cook | first26 = A. | last27 = Cuff | first27 = J. | last28 = Daly | first28 = M. J. | last29 = Decaprio | first29 = D. | last30 = Gnerre | first30 = S. | title = Genome sequence, comparative analysis and haplotype structure of the domestic dog | journal = Nature | volume = 438 | issue = 7069 | pages = 803–819 | year = 2005 | pmid = 16341006| pmc = | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-08_438_7069/page/802| bibcode = 2005Natur.438..803L | display-authors = 29 }}</ref>

<ref name=fan2016>{{chú thích tạp chí|doi=10.1101/gr.197517.115|pmid=26680994|title=Worldwide patterns of genomic variation and admixture in gray wolves|journal=Genome Research|volume=26|issue=2|pages=163–73|year=2016|last1=Fan|first1=Zhenxin|last2=Silva|first2=Pedro|last3=Gronau|first3=Ilan|last4=Wang|first4=Shuoguo|last5=Armero|first5=Aitor Serres|last6=Schweizer|first6=Rena M.|last7=Ramirez|first7=Oscar|last8=Pollinger|first8=John|last9=Galaverni|first9=Marco|last10=Ortega Del-Vecchyo|first10=Diego|last11=Du|first11=Lianming|last12=Zhang|first12=Wenping|last13=Zhang|first13=Zhihe|last14=Xing|first14=Jinchuan|last15=Vilà|first15=Carles|last16=Marques-Bonet|first16=Tomas|last17=Godinho|first17=Raquel|last18=Yue|first18=Bisong|last19=Wayne|first19=Robert K.}}</ref>

<ref name=thalmann2013>{{chú thích tạp chí|doi=10.1126/science.1243650|pmid=24233726|title=Complete Mitochondrial Genomes of Ancient Canids Suggest a European Origin of Domestic Dogs|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-11-15_342_6160/page/870|journal=Science|volume=342|issue=6160|pages=871|year=2013|last1=Thalmann|first1=O.|last2=Shapiro|first2=B.|last3=Cui|first3=P.|last4=Schuenemann|first4=V. J.|last5=Sawyer|first5=S. K.|last6=Greenfield|first6=D. L.|last7=Germonpre|first7=M. B.|last8=Sablin|first8=M. V.|last9=Lopez-Giraldez|first9=F.|last10=Domingo-Roura|first10=X.|last11=Napierala|first11=H.|last12=Uerpmann|first12=H.-P.|last13=Loponte|first13=D. M.|last14=Acosta|first14=A. A.|last15=Giemsch|first15=L.|last16=Schmitz|first16=R. W.|last17=Worthington|first17=B.|last18=Buikstra|first18=J. E.|last19=Druzhkova|first19=A.|last20=Graphodatsky|first20=A. S.|last21=Ovodov|first21=N. D.|last22=Wahlberg|first22=N.|last23=Freedman|first23=A. H.|last24=Schweizer|first24=R. M.|last25=Koepfli|first25=K.- P.|last26=Leonard|first26=J. A.|last27=Meyer|first27=M.|last28=Krause|first28=J.|last29=Paabo|first29=S.|last30=Green|first30=R. E.|display-authors=29}}</ref>

<ref name=vila1999>{{chú thích tạp chí|doi=10.1046/j.1365-294x.1999.00825.x|pmid=10632860|title=Mitochondrial DNA phylogeography and population history of the grey wolf Canis lupus|url=https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_1999-12_8_12/page/2089|journal=Molecular Ecology|volume=8|issue=12|pages=2089–103|year=1999|last1=Vila|first1=C.|last2=Amorim|first2=I. R.|last3=Leonard|first3=J. A.|last4=Posada|first4=D.|last5=Castroviejo|first5=J.|last6=Petrucci-Fonseca|first6=F.|last7=Crandall|first7=K. A.|last8=Ellegren|first8=H.|last9=Wayne|first9=R. K.}}</ref>

<ref name=vila1997>{{chú thích tạp chí|author=Vila, C.|date=1997|title=Multiple and ancient origins of the domestic dog|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-06-13_276_5319/page/1686| journal=Science|volume=276|issue=5319|pages=1687–9|doi=10.1126/science.276.5319.1687|pmid=9180076}}</ref>

<ref name=freedman2014>{{chú thích tạp chí |last=Freedman |first=Adam H. |last2=Gronau |first2=Ilan |last3=Schweizer |first3=Rena M. |last4=Ortega-Del Vecchyo |first4=Diego |last5=Han |first5=Eunjung |last6=Silva |first6=Pedro M. |last7=Galaverni |first7=Marco |last8=Fan |first8=Zhenxin |last9=Marx |first9=Peter |last10=Lorente-Galdos |first10=Belen |last11=Beale |first11=Holly |last12=Ramirez |first12=Oscar |last13=Hormozdiari |first13=Farhad |last14=Alkan |first14=Can |last15=Vilà |first15=Carles |last16=Squire |first16=Kevin |last17=Geffen |first17=Eli |last18=Kusak |first18=Josip |last19=Boyko |first19=Adam R. |last20=Parker |first20=Heidi G. |last21=Lee |first21=Clarence |last22=Tadigotla |first22=Vasisht |last23=Siepel |first23=Adam |last24=Bustamante |first24=Carlos D. |last25=Harkins |first25=Timothy T. |last26=Nelson |first26=Stanley F. |last27=Ostrander |first27=Elaine A. |last28=Marques-Bonet |first28=Tomas |last29=Wayne |first29=Robert K. |last30=Novembre |first30=John |date=ngày 16 tháng 1 năm 2014 |title=Genome Sequencing Highlights Genes Under Selection and the Dynamic Early History of Dogs |url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1004016 |journal=PLOS Genetics |volume=10 |issue=1 |pages=e1004016 |publisher=PLOS Org |doi=10.1371/journal.pgen.1004016 |pmid=24453982 |pmc=3894170 |access-date =ngày 8 tháng 12 năm 2014}}</ref>

<ref name=larson2014>{{chú thích tạp chí|vauthors=Larson G, Bradley DG|year=2014|title=How Much Is That in Dog Years? The Advent of Canine Population Genomics|journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1004093|pmid=24453989|pmc=3894154|volume=10|issue=1|pages=e1004093|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20180218173027/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3894154/|ngày lưu trữ=2018-02-18|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3894154/}}</ref>

<ref name=perri2016>{{chú thích tạp chí|doi=10.1016/j.jas.2016.02.003|title=A wolf in dog's clothing: Initial dog domestication and Pleistocene wolf variation|journal=Journal of Archaeological Science|volume=68|pages=1|year=2016|last1=Perri|first1=Angela}}</ref>

<ref name="ADW">Dewey, T. and S. Bhagat. 2002. "[https://animaldiversity.org/site/accounts/information/Canis_lupus_familiaris.html Canis lupus familiaris] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141023131734/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Canis_lupus_familiaris.html |date=ngày 23 tháng 10 năm 2014 }}", Animal Diversity Web.</ref>
<ref name=iczn1957>{{chú thích sách|title=Opinions and Declarations Rendered by the International Commission on Zoological Nomenclature|publisher=Order of the International Trust for Zoological Nomenclature|editor=Francis Hemming|volume=15|year=1957|chapter=Opinion 451|pages=331–333|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/107765#page/387/}}</ref>
}}
===Nguồn tham khảo===
*{{chú thích sách|author=Miklósi, Adám |title=Dog Behaviour, Evolution, and Cognition|url=https://books.google.com/?id=KnVEIrVNGhIC|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-929585-2|doi=10.1093/acprof:oso/9780199295852.001.0001}}
* Abrantes, Roger (1999). ''Dogs Home Alone''. Wakan Tanka, 46 pages. ISBN 0-ngày 93 tháng 2 năm 484 (paperback).
* A&E Television Networks (1998). ''Big Dogs, Little Dogs: The companion volume to the A&E special presentation'', A Lookout Book, GT Publishing. ISBN 1-57719-353-9 (hardcover).
* Alderton, David (1984). ''The Dog'', Chartwell Books. ISBN 0-89009-786-0.
* Bloch, Günther. ''Die Pizza-Hunde'' {{in lang|de}}, 2007, Franckh-Kosmos-Verlags GmbH & Co. KG, Stuttgart, ISBN 978-3-440-10986-1
* Brewer, Douglas J. (2002) ''Dogs in Antiquity: Anubis to Cerberus: The Origins of the Domestic Dog'', Aris & Phillips ISBN 0-85668-704-9
* Coppinger, Raymond and Lorna Coppinger (2002). ''Dogs: A New Understanding of Canine Origin, Behavior and Evolution'', University of Chicago Press ISBN 0-226-11563-1
* Cunliffe, Juliette (2004). ''The Encyclopedia of Dog Breeds''. Parragon Publishing. ISBN 0-7525-8276-3.
* Derr, Mark (2004). ''Dog's Best Friend: Annals of the Dog-Human Relationship''. University of Chicago Press. ISBN 0-226-14280-9
* Donaldson, Jean (1997). ''The Culture Clash''. James & Kenneth Publishers. ISBN 1-888047-05-4 (paperback).
* Fogle, Bruce, DVM (2000). ''The New Encyclopedia of the Dog''. Doring Kindersley (DK). ISBN 0-7894-6130-7.
* Grenier, Roger (2000). ''The Difficulty of Being a Dog''. [[University of Chicago Press]] ISBN 0-226-30828-6
* Milani, Myrna M. (1986). ''The Body Language and Emotion of Dogs: A practical guide to the Physical and Behavioral Displays Owners and Dogs Exchange and How to Use Them to Create a Lasting Bond'', William Morrow, 283 pages. ISBN 0-688-12841-6 (trade paperback).
* Pfaffenberger, Clare (1971). ''New Knowledge of Dog Behavior''. Wiley, ISBN 0-87605-704-0 (hardcover); Dogwise Publications, 2001, 208 pages, ISBN 1-929242-04-2 (paperback).
* Shook, Larry (1995). "Breeders Can Hazardous to Health", ''The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog'', Chapter Two, pp.&nbsp;13–34. Ballantine, 130 pages, ISBN 0-345-38439-3 (mass market paperback); Globe Pequot, 1992, ISBN 1-55821-140-3 (hardcover; this is much cheaper should you buy).
* Shook, Larry (1995). ''The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog'', Chapter Four, "Hereditary Problems in Purebred Dogs", pp.&nbsp;57–72. Ballantine, 130 pages, ISBN 0-345-38439-3 (mass market paperback); Globe Pequot, 1992, ISBN 1-55821-140-3 (hardcover; this is much cheaper should you buy).
* RW Nelson, Couto page 107 ''Small animal internal medicine'',
* Thomas, Elizabeth Marshall (1993). ''The Hidden Life of Dogs'' (hardcover), A Peter Davison Book, Houghton Mifflin. ISBN 0-395-66958-8.
* Trumler, Eberhard. ''Mit dem Hund auf du; Zum Verständnis seines Wesens und Verhaltens'' {{in lang|de}}; 4. Auflage Januar 1996; R. Piper GmbH & Co. KG, München

== Liên kết ngoài ==
{{Wikispecies}}
{{Wikiquote}}
* {{thể loại Commons nội dòng}}
{{in lang|en}}
* [http://www.akc.org/ American Kennel Club]
* [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Canis_lupus_familiaris Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Canis lupus familiaris''
* [https://web.archive.org/web/20060525011803/http://www.comparecanines.com/ CompareCanines.com - Compare 150+ dog breeds in over 50 different categories]
* [http://www.ckc.ca/ Canadian Kennel Club]
* [http://www.fci.be/ Fédération Cynologique Internationale (FCI) - World Canine Organisation]
* [https://www.dogsnz.org.nz/breeds/select-breed New Zealand Kennel Club]
* [http://www.thekennelclub.org.uk/ The Kennel Club (UK)]
* [https://www.ancient.eu/article/184/dogs-in-the-ancient-world/ Dogs in the Ancient World], an article on the history of dogs
{{in lang|vi}}
* [http://vka.vn/ Hiệp hội Những người nuôi chó giống Việt Nam - Vietnam Kennel Association VKA]

{{Chó}}
{{Canidae}}
{{Thú lai}}
{{Bộ Ăn thịt|Ca.}}
{{Taxonbar}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

[[Thể loại:Chó| ]]
[[Thể loại:Động vật ăn xác chết]]
[[Thể loại:Động vật đã được thuần hóa]]
[[Thể loại:Bài cơ bản dài trung bình]]
[[Thể loại:Sói xám]]
[[Thể loại:Loài toàn cầu]]
[[Thể loại:Sinh vật mô hình]]
[[Thể loại:Thú được mô tả năm 1758]]
[[Thể loại:Động vật dạ dày đơn]]
[[Thể loại:Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên]]