Xem mã nguồn của Edamame

{{Thông tin món ăn|tên=Edamame|hình=Edamame by Zesmerelda in Chicago.jpg|bữa=Bữa ăn nhẹ/món ăn phụ|thành phần chính=[[Đỗ tương]]}}
{{nutritional value
| name=Edamame (loại đông lạnh)
| kJ=507
| water=72.8 g
| protein=11.9 g
| fat=5.2 g
| carbs=8.9 g
| fiber=5.2 g
| sugars=2.18 g
| calcium_mg=63
| iron_mg=2.27
| magnesium_mg=64
| phosphorus_mg=169
| potassium_mg=436
| zinc_mg=1.37
| manganese_mg=1.024
| selenium_ug=0.8
| vitC_mg=6.1
| thiamin_mg=0.2
| riboflavin_mg=0.155
| niacin_mg=0.915
| pantothenic_mg=0.395
| vitB6_mg=0.1
| folate_ug=311
| vitA_ug=15
| vitE_mg=0.68
| vitK_ug=26.8
| source_usda = 1
| note=[https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/168411/nutrients Link to USDA Database entry]
}}
{{Nihongo|'''Edamame'''|枝豆|hanviet=Kỳ Đậu|4={{IPAc-en|ˌ|ɛ|d|ə|ˈ|m|ɑː|m|eɪ}}}} là một món ăn của Nhật Bản được chế biến từ những hạt [[đậu tương]] còn nguyên vỏ. Vỏ đỗ tương được luộc hoặc ninh lên và có thể được dọn lên kèm với muối hoặc cùng với những gia vị khác. Món ăn này đã trở nên phổ biến khắp thế giới vì giá trị dinh dưỡng dồi dào từ nó như vitamin, chất xơ, và chất isoflavone.<ref name="NIH">{{Chú thích web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9363820|tựa đề=Editorial: Everything edamame: Biology, production, nutrition, sensory and economics|tác giả=Martin M. Williams, II|ngày=27 July 2022|nhà xuất bản=[[United States National Library of Medicine|National Library of Medicine]]|ngày truy cập=3 July 2023}}</ref> Khi những hạt đỗ đã được tách vỏ, chúng đôi khi sẽ được gọi theo tiếng Nhật là '''mukimame'''.<ref>{{Chú thích tập san học thuật |last=Johnson |first=D. |last2=Wang |first2=S. |last3=Suzuku |first3=A |date=1999 |title=Edamame: A vegetable soybean for Colorado |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/proceedings1999/v4-385.html |journal=Perspectives on New Crops and New Uses |pages=385–387}}</ref> Edamame là một món ăn thường ngày trong [[Ẩm thực Nhật Bản|âm thực Nhật Bản]] và là một món khai vị được thưởng thức kèm đồ uống chứa cồn như bia hay rượu [[shōchū]]. Như một nguyên liệu chế biến món ăn, edamame thường được tìm thấy trong các món ăn có vị ngọt và cay mặn như [[takikomi gohan]], [[tempura]], và [[bánh mochi|zunda-mochi]].

== Tên gọi ==
[[Tập tin:Beer and edamame (boild green soybeans).jpg|nhỏ|Edamame được thưởng thức cùng [[Bia (thức uống)|bia]].]]
Tại [[Nhật Bản]], tên gọi ''edamame'' thường được dùng để chỉ một món ăn đơn lẻ. Nó có nghĩa đen là "đậu bám vào gốc" (được ghép từ hai chữ 枝 ''eda'' = "nhánh" hoặc "thân" + 豆 ''mame'' = "đậu"), vì những hạt đậu thường được bán khi chúng vẫn còn dính vào thân.

Ở Trung Quốc và [[Đài Loan]], thuật ngữ ''mao đậu'' thường được dùng để chỉ món ăn, từ này có nghĩa đen là "hạt đậu phủ đầy [[Đậu Hà Lan|lông]] " (là tổ hợp của hai từ 毛  ''mao'' = "lông" + 豆 ''dou'' = "đậu").

== Lịch sử ==
Đậu nành được trồng lần đầu tiên ở Trung Quốc vào khoảng 7000 năm trước, trong khi tài liệu tham khảo sớm nhất về thuật ngữ "edamame" xuất hiện từ năm 1275, khi nhà sư Nhật Bản [[Nichiren]] viết một bức thư cảm ơn một giáo dân về món quà "edamame" mà vị giáo dân đó đã để lại tại đền thờ.<ref name="soyinfocenter.com2">[http://www.soyinfocenter.com/books/133 History of Edamame, Green Vegetable Soybeans, and Vegetable-Type Soybeans (1275–2009)].</ref> Vào năm 1406, dưới [[Nhà Minh|triều đại nhà Minh]] ở Trung Quốc, lá đậu nành đã được dùng làm thức ăn, và trong thời kỳ nạn đói bùng phát, người dân đã sử dụng cả hạt đậu để nấu ăn hoặc nghiền chúng ra thành bột. Trong nhiều thế kỷ sau ở Trung Quốc (1620), hạt đỗ tương lại được nhắc đến một lần nữa với tên gọi khác là ''mao đậu'', có nghĩa là "hạt đậu có lông". Chúng được tìm thấy trong ghi chép về các vườn rau thời cổ đại và được cho là có tác dụng chữa bệnh, cũng như là một món ăn nhẹ. Còn tại Nhật Bản, edamame lần đầu được nhắc đến trong thơ được sáng tác theo lối [[Hải Khải|haikai]] vào [[thời kỳ Edo]] (1603–1868), với bài thơ được sáng tác sớm nhất là vào năm 1638.<ref name="kokugo">{{Chú thích bách khoa toàn thư|year=2012|title=枝豆|encyclopedia=Nihon Kokugo Daijiten|publisher=Shogakukan|location=Tokyo|url=http://rekishi.jkn21.com/|access-date=2012-06-06|language=ja|trans-title=Edamame|oclc=56431036|archive-url=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/|archive-date=2007-08-25}}</ref>

Edamame lần đầu tiên được công nhận ở Hoa Kỳ vào năm 1855, khi một người nông dân nhận xét về những khó khăn khi ông ta phải tách vỏ của những hạt đậu sau khi thu hoạch. Vào tháng 3 năm 1923, đỗ tương non lần đầu được nhắc đến trong văn bản ở Hoa Kỳ thuộc về một cuốn sách có tên gọi là "The Soybean" của CV Piper và Joseph W. Morse. Trong cuốn sách này, lần đầu tiên chúng được hình dung và chúng ta có thể thấy là những hạt đậu có thể được ăn khi chúng còn đang mở vỏ. Thông tin dinh dưỡng đầu tiên về chúng đã được xuất bản và một số công thức nấu ăn được đưa vào, vì chúng là một loại thực phẩm mới mẻ đối với công chúng thời bấy giờ.<ref name="soyinfocenter.com2"/> Cách sử dụng sớm nhất được ghi lại bằng tiếng Anh của từ ''edamame'' là vào năm 1951 trên tạp chí ''Nghiên cứu văn hóa dân gian''.<ref>{{Chú thích bách khoa toàn thư|title=Edamame, n.|encyclopedia=Oxford English dictionary|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|url=http://www.oed.com|access-date=June 6, 2012|date=March 2012|edition=3rd|lccn=2002565560|oclc=357047940}}</ref> ''Edamame'' xuất hiện như một thuật ngữ mới trong [[Từ điển tiếng Anh Oxford]] năm 2003 và trong từ điển [[Merriam-Webster]] năm 2008.<ref>{{Chú thích bách khoa toàn thư|year=2012|title=Edamame|encyclopedia=Jōhō chishiki imidas|publisher=Shūeisha|location=Tōkyō|url=http://rekishi.jkn21.com/|access-date=June 6, 2012|language=ja|oclc=297351993|archive-url=https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/|archive-date=August 25, 2007}}</ref>

Năm 2008, đậu nành đầu tiên được trồng ở châu Âu đã được bán trong các cửa hàng tạp hóa với tên gọi edamame và được ăn như một nguồn thức ăn thay thế để bổ sung protein .<ref>{{Chú thích web|url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/recipes/4030778/British-grown-edamame-beans-arrive-in-supermarkets.html|tựa đề=British grown edamame beans arrive in supermarkets|tác giả=Prince|tên=Rose|website=The Telegraph|ngày truy cập=2015-05-07}}</ref>

== Thu hoạch, chế biến và cất trữ ==

=== Thu hoạch ===
Edamame thường được thu hoạch thủ công để tránh làm hỏng thân và lá của cây trồng.<ref name="SoyResearch">{{Chú thích sách|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNABK804.pdf|title=Vegetable Soybean Research Needs for Production and Quality Improvement|last=Shanmugasundaram|first=S.|last2=Masuda|first2=Ryoichi|last3=Tsou|first3=S.C.S.|last4=Hong|first4=T.L.|date=1991|publisher=Asian Vegetable Research and Development Center|isbn=9789290580478|location=Taipei|pages=93, 97-99, & 109-112|access-date=6 February 2016|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307032139/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNABK804.pdf|url-status=dead}}</ref> Vỏ đậu tương xanh được hái trước khi chúng chín hoàn toàn, thường là 35 đến 40 ngày sau khi cây ra hoa lần đầu tiên.<ref>{{Chú thích tập san học thuật |last=Fehr |first=W. R. |last2=Caviness |first2=C. E. |last3=Burmood |first3=D. T. |last4=Pennington |first4=J. S. |date=1971 |title=Stage of Development Descriptions for Soybeans, Glycine Max (L.) Merrill |journal=Crop Science |volume=11 |issue=6 |pages=929–931 |doi=10.2135/cropsci1971.0011183X001100060051x}}</ref> Đậu nành được thu hoạch ở giai đoạn này có vị ngọt hơn vì chúng chứa nhiều đường [[Saccarose|sacarose]] hơn so với đậu nành được thu hoạch vào cuối mùa sinh trưởng.<ref name="SoyResearch" /> Các yếu tố khác góp phần tạo nên hương vị của edamame bao gồm [[Amino acid|các axit amin]] tự do như [[Acid glutamic|axit glutamic]], [[Acid aspartic|axit aspartic]] và [[alanin]]e . Thường thì các axit amin không liên kết này sẽ giảm đi khi vỏ quả nở ra và chín hoàn toàn.<ref name="SoyResearch" />

=== Chế biến ===
Vỏ quả có thể được đun sôi trong nước, hấp hoặc cho vào lò vi sóng. Các đầu của quả đôi khi được cắt trước khi luộc hoặc hấp. Các chế phẩm phổ biến nhất của món ăn này thường sử dụng muối để tạo vị, có thể cho muối vào hòa tan trong nước sôi trước khi cho vỏ đậu nành vào hoặc thêm vào sau khi nấu.

Edamame là một món ăn phụ phổ biến tại các nhà hàng [[Quán rượu|izakaya]] của Nhật Bản với nhu cầu về các biến thể địa phương và biến thể  theo mùa của món ăn này.<ref>{{Chú thích sách|title=Drinking Japan: A Guide to Japan's Best Drinks and Drinking Establishments|last=Bunting|first=Chris|date=Jan 14, 2014|publisher=Tuttle Publishing|page=20}}</ref> Muối và tỏi là những gia vị edamame điển hình. Ở Nhật Bản, người ta thường chuộng [[nước muối cô đặc]] như một phụ gia thêm vào món đậu tương mà vỏ của nó có thể ăn trực tiếp.<ref>{{Chú thích sách|title=The Japanese Grill: From Classic Yakitori to Steak, Seafood, and Vegetables|url=https://archive.org/details/japanesegrillfro0000onot|last=Ono|first=Tadashi|date=2011|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-1580087377|page=[https://archive.org/details/japanesegrillfro0000onot/page/7 7]}}</ref><ref>{{Chú thích sách|url=http://www.soyinfocenter.com/pdf/133/GVS.pdf|title=History of Edamame, Green Vegetable Soybeans, and Vegetable-Type Soybeans|last=Shurtleff|first=William|last2=Aoyagi|first2=Akiko|publisher=Soyinfo Center|year=2009|isbn=978-1-928914-24-2|author-link=William Shurtleff|author-link2=Akiko Aoyagi}}</ref>

=== Cất trữ ===
Edamame được mua khi còn tươi nên phải ăn ngay trong ngày, vì hương vị của món đậu tương này có thể bị [[Phân hủy sinh học|suy giảm]] chỉ trong vòng 10 giờ sau khi thu hoạch.<ref name="SoyResearch2">{{Chú thích sách|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNABK804.pdf|title=Vegetable Soybean Research Needs for Production and Quality Improvement|last=Shanmugasundaram|first=S.|last2=Masuda|first2=Ryoichi|last3=Tsou|first3=S.C.S.|last4=Hong|first4=T.L.|date=1991|publisher=Asian Vegetable Research and Development Center|isbn=9789290580478|location=Taipei|pages=93, 97-99, & 109-112|access-date=6 February 2016|archive-date=2022-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307032139/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNABK804.pdf|url-status=dead}}</ref> Tuy nhiên, edamame tươi sẽ ăn được trong ba ngày khi được bảo quản trong tủ lạnh. Tuy nhiên, những quả bị hư thường chuyển sang màu nâu nhanh hơn chủ yếu là do [[enzym]] [[Polyphenol oxydaza|polyphenol oxidase]].<ref name="SoyResearch2" /> Nếu muốn được bảo quản tươi, vỏ đậu phải được giữ [[Độ ẩm tuyệt đối|ẩm]] để tránh bị đổi màu và [[Héo úa|héo]] . Điều này có thể được thực hiện bằng cách bọc vỏ trong nhựa hoặc vật liệu khác để giữ ẩm.

Đông lạnh edamame tươi cũng là một lựa chọn để duy trì chất lượng tốt của món ăn trong vài tháng.<ref>{{Chú thích web|url=http://articles.chicagotribune.com/2007-03-07/entertainment/0703060445_1_edamame-pods-shelled|tựa đề=Edamame|tác giả=Daley|tên=Bill|website=Chicago Tribune|ngày truy cập=2015-05-07|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518091413/http://articles.chicagotribune.com/2007-03-07/entertainment/0703060445_1_edamame-pods-shelled|url-status=dead}}</ref> Edamame tươi nên được [[Chần (nấu ăn)|chần]] trước khi đem đi đông lạnh.<ref>{{Chú thích web|url=http://nchfp.uga.edu/how/freeze/blanching.html|tựa đề=HFreezing|ngày=2014-05-28|nhà xuất bản=National Center for Home Food Preservation}}</ref>

== Thưởng thức ==
Edamame có thể được ăn theo hai dạng: vỏ đậu hoặc hạt đậu không. Đậu edamame rất dễ ăn và có thể nấu chín như bất kỳ loại đậu nào khác. Nếu thưởng thức chúng bằng đũa thì người ăn phải có kỹ năng.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2021/nov/27/blind-date-alizee-rhys|tựa đề=Blind date: 'He was fully on board when I suggested we order champagne'|ngày=27 November 2021|website=[[TheGuardian.com]]}}</ref> Vỏ quả edamame yêu cầu phải sử dụng răng hoặc ngón tay để trượt hạt edamame vào miệng, sau đó vỏ sẽ bị bỏ đi.

== Giá trị dinh dưỡng ==
[[Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ]] tuyên bố rằng đậu edamame là một loại "đậu nành có thể ăn tươi và được biết đến nhiều nhất như một món ăn nhẹ giàu chất dinh dưỡng".<ref>[http://www.csrees.usda.gov/nea/ag_systems/sri/sustain_ag_sri_sare_beans.html USDA government article about edamame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704200144/http://www.csrees.usda.gov/nea/ag_systems/sri/sustain_ag_sri_sare_beans.html |date=2008-07-04 }}.</ref> Đậu edamame đã chế biến và được đông lạnh chứa tới 73% nước, 12% [[protein]], 9% [[carbohydrat]]e và 5% [[chất béo]]. Một khẩu phần 100g edamame điển hình cung cấp cho chúng ta khoảng {{Convert|507|kJ|kcal|abbr=off}} [[năng lượng thực phẩm]] và một lượng phong phú (20% hoặc nhiều hơn [[Giá trị hàng ngày]], DV) của [[protein]], [[chất xơ]] và [[vi chất dinh dưỡng]], đặc biệt là [[Acid folic|folate]] (78% DV), [[mangan]] (49% DV) và [[vitamin K]] (26% DV) (bảng). Hàm lượng chất béo trong edamame cung cấp 361&nbsp;mg [[Acid béo Omega-3|axit béo omega-3]] và 1794&nbsp;mg [[Omega 6|axit béo omega-6]].<ref>{{Chú thích web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/vegetables-and-vegetable-products/9873/2|tựa đề=Edamame nutrition profile (frozen, prepared)|nhà xuất bản=NutritionData|ngày truy cập=2012-03-24}}</ref>

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

== Liên kết ngoài ==
{{Thể loại Commons|Edamame}}

* [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924073919445&view=1up&seq=13 The Soybean] Piper, C. V. (Charles Vancouver)., Morse, W. Joseph. (1923). New York: McGraw-Hill Book Company, Inc.

{{Đậu nành}}
{{Món ăn và đồ uống Nhật Bản}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

[[Thể loại:Rau Đông Á]]
[[Thể loại:Ẩm thực Hawaii]]
[[Thể loại:Rau Hàn Quốc]]
[[Thể loại:Món chay Trung Quốc]]
[[Thể loại:Món chay Nhật Bản]]
[[Thể loại:Rau Nhật]]
[[Thể loại:Ẩm thực Á Đông]]
[[Thể loại:Văn hóa Hawaii]]
[[Thể loại:Ẩm thực Triều Tiên]]
[[Thể loại:Ẩm thực Hàn Quốc]]
[[Thể loại:Rau ăn quả]]
[[Thể loại:Chi Đậu tương]]
[[Thể loại:Thực phẩm thuần chay]]
[[Thể loại:Món ăn Trung Quốc]]
[[Thể loại:Ẩm thực chay]]