Xem mã nguồn của Elisabeth của Bayern

{{Thông tin nhân vật hoàng gia|empress|consort
| tên = Elisabeth của Bayern
| tên gốc = Elisabeth in Bayern
| hình = Isabel da Áustria 1867.jpg
| cỡ hình = 200px
| ghi chú hình = Elisabeth năm 1867
| chức vị = [[Hoàng hậu]] của [[Đế quốc Áo]];<br>[[Vương hậu]] của [[Vương quốc Hungary|Hungary]], [[Bohemia]], [[Dalmatia]] và [[Croatia]]
| tại vị = [[24 tháng 4]] năm [[1854]]<br>– [[10 tháng 9]] năm [[1898]]
| đăng quang = [[8 tháng 6]] năm [[1867]]
| tiền nhiệm = [[Maria Anna của Sardegna]]
| kế nhiệm = [[Zita của Borbone-Parma]]
| phối ngẫu = [[Franz Joseph I của Áo]] {{Vương miện}}
| con cái = [[Sophie Friederike của Áo|Sophie Friederike, Nữ Đại vương công Áo]] <br> [[Gisela của Áo|Gisela, Nữ Đại vương công Áo]] <br> [[Rudolf, Thái tử của Áo|Thái tử Rudolf]]<br> [[Marie Valerie của Áo|Marie Valeire, Nữ Đại vương công Áo]]
| tên đầy đủ = Elisabeth Amalie Eugenie
| kiểu hoàng tộc = Vương tộc
| hoàng tộc = [[Vương tộc Wittelsbach|Nhà Wittelsbach]] <br>
[[Vương tộc Habsburg-Lothringen|Nhà Habsburg-Lothringen]] (kết hôn)
| cha = [[Maximilian Joseph xứ Bayern]]
| mẹ = [[Ludovika Wilhelmine của Bayern]]
| sinh = {{Ngày sinh|1837|12|24|df=y}}
| nơi sinh = [[München]], [[Vương quốc Bayern]] (một phần nước [[Đức]] ngày nay)
| mất = {{Ngày mất và tuổi|1898|9|10|1837|12|24|df=y}}
| nơi mất = [[Genève]], [[Thụy Sĩ]]
| ngày an táng = [[17 tháng 9]], 1898
| nơi an táng = [[Hầm mộ Hoàng gia]]
| tôn giáo = [[Giáo hội Công giáo|Công giáo La Mã]]
}}
'''Elisabeth của Bayern''' ([[tiếng Đức]]: ''Elisabeth in Bayern''; [[24 tháng 12]] năm [[1837]] - [[10 tháng 9]] năm [[1898]]), tên đầy đủ là '''Elisabeth Amalie Eugenie của Wittelsbach, Nữ Công tước tại Bayern''' thường được biết đến với tên gọi '''Sisi''' trong văn hóa đại chúng, là vợ của Hoàng đế [[Franz Joseph I của Áo]], do đó là [[Hoàng hậu]] của [[Đế quốc Áo-Hung]].

Xuất thân từ Vương tộc Wittelsbach có nguồn gốc [[Đức]], Hoàng hậu Elisabeth nổi danh với nhan sắc cũng như tầm vóc chính trị, ngay cả trước khi bà trở thành Hoàng hậu của Đế quốc Áo. Vốn có một nền giáo dục nhẹ nhàng tự do, đến khi kết hôn, Hoàng hậu Elisabeth phải vật lộn trong quy tắc và trách nhiệm đối với một người con dâu của [[Vương tộc Habsburg|Hoàng tộc Habsburg]]. Do những lý do ấy, bà có quan hệ không mấy khả quan với bác, và cũng là mẹ chồng mình, [[Sophie Friederike của Bayern]]. Nhưng cuộc sống của bà thay đổi khi hạ sinh người thừa kế cho hoàng tộc là Thái tử [[Rudolf của Áo]].

Ngoài những vấn đề đời tư cùng tán dương về nhan sắc, Hoàng hậu Elisabeth có vai trò quan trọng khi giúp Hoàng đế Franz Joseph thành lập nền quân chủ lưỡng thể tại [[Hungary]], trở thành Đế quốc Áo-Hung được biết đến trong lịch sử. Tuy nhiên, cái chết của Thái tử Rudolf vào năm [[1889]] đã khiến sức khỏe của bà trầm trọng suy yếu. Cái chết chấn động của bà vào năm [[1898]] khiến Hoàng đế Franz Joseph cùng toàn dân Áo tiếc thương trong nhiều năm sau.

==Tiểu sử==
=== Thơ ấu ===
Elisabeth có biệt danh '''Sisi''', được sinh ra tại thành phố phồn hoa [[München]], trong một gia đình quý tộc ở [[Bayern]], thuộc một nhánh của [[Vương tộc Wittelsbach]] có nguồn gốc [[người Đức]]. Elisabeth là con gái thứ tư của [[Maximilian Joseph xứ Bayern|Công tước Maximilian Joseph tại Bayern]], một quý tộc thuộc dòng nhánh của [[Vương tộc Wittelsbach]]. Mẹ của Elisabeth và cũng là vợ của Maximilian Joseph là Vương nữ [[Ludovika Wilhelmine của Bayern]], em gái cùng cha khác mẹ với Quốc vương [[Ludwig I của Bayern]]. Theo nhà mẹ, Elisabeth đồng thời cũng là cháu ruột gọi bác của Vương nữ [[Sophie Friederike của Bayern]], mẹ đẻ của Hoàng đế [[Franz Joseph I của Áo]] - chồng tương lai của Elisabeth.

Khác với các nhà quý tộc thông thường, Maximilian lại vui thú với những chuyến đi, thường cùng gia đình cư trú luân phiên giữa các mùa tại những tòa lâu đài riêng của dòng họ. Vì những lý do đó, Elisabeth cùng các anh chị em lớn lên trong một môi trường giáo dục hòa nhã, không gò bó và khá tự do. Nhan sắc của Elisabeth càng lớn lên càng được tô điểm và ca thán vì sự lộng lẫy cũng như không kém phần tinh tế dịu dàng.

Năm [[1853]], vị Hoàng đế trẻ 23 tuổi [[Franz Joseph I của Áo|Franz Joseph]] theo sự sắp đặt của mẹ mình, [[Sophie Friederike của Bayern]], đến Bad Ischl để gặp vị hôn thê trong mắt bà, tức [[Helene của Bayern|Helene]], chị cả của Elisabeth. Năm đó, Elisabeth 15 tuổi, bằng vẻ đẹp cũng như khí chất của mình, đã hớp hồn hoàn toàn vị Hoàng đế điển trai, và Hoàng đế quyết định cưới Elisabeth thay vì chị gái Helene. Lễ cưới diễn ra ngày [[24 tháng 4]] năm [[1854]].

Do thời thơ ấu tự do, Elisabeth hoàn toàn chưa chuẩn bị những áp lực khi trở thành con dâu nhà Habsburg. Bên cạnh đó, bản thân Hoàng hậu Elisabeth có mối quan hệ không mấy khả quan với mẹ chồng là Sophie. Hai đứa con đầu đều là con gái, đã khiến những áp lực của Sophie đối với Elisabeth càng tăng, điều này chỉ tạm kết thúc khi Elisabeth hạ sinh đứa con trai duy nhất, vị Hoàng thái tử [[Rudolf, Thái tử của Áo|Rudolf Franz Karl Joseph]].

=== Mãn đời ===
Năm [[1889]], Thái tử Rudolf tự tử cùng người tình. Vì quá đau buồn nên lúc nào bà cũng mặc đồ đen, sự ra đi của con trai khiến Hoàng hậu cách ly khỏi triều đình và vai trò chính trị. [[Tháng 7]] năm [[1898]] bà đến [[Genève]] ở [[Thụy Sĩ]] để du lịch, tại nơi đây bà trú tại [[Hotel Beau-Rivage]]. Ngày [[10 tháng 9]] năm [[1898]], sau khi rời khỏi Hotel Beau-Rivage, Hoàng hậu Elisabeth bị đâm chết bởi một người Ý tên [[Luigi Lucheni]], một người theo thuyết vô chính phủ.

Ngày [[15 tháng 9]] năm [[1898]], thi thể của bà được đưa về Áo và an táng trong [[Hầm mộ Hoàng gia]].

Hoàng hậu Elisabeth, với nhan sắc tuyệt thế đã đi vào huyền thoại cùng rất nhiều lời đồn về bí quyết bảo dưỡng của phái nữ. Sau cái chết của vợ, Hoàng đế Franz Joseph lập nên "Order of Elizabeth" để tưởng niệm bà.

== Gia đình ==
* Năm [[1855]], bà hạ sinh [[Sophie Friederike của Áo|Nữ Đại vương công Sophie Friederike của Áo]], nhưng Đại vương công đã qua đời hai năm sau đó.
* Năm [[1856]], bà sinh thêm [[Gisela của Áo|Nữ Đại Công tước Gisela của Áo]], sau đó Gisela kết hôn với Vương tử [[Leopold của Bayern]].
* Năm [[1858]], bà hạ sinh một người con trai nối dõi cho hoàng tộc Habsburg-Lothringen, tức [[Thái tử Rudolf của Áo]].

Nhưng những người con của bà đều do Đại vương công phu nhân Sophie Friederike nuôi dưỡng vì bà cho rằng Elisabeth còn quá trẻ và thiếu kinh nghiệm. Năm [[1867]], bà sinh Nữ Đại vương công [[Marie Valerie của Áo|Marie Valerie]], đây cũng là đứa con duy nhất bà được tự tay nuôi dưỡng cho đến lớn.

==Ảnh hưởng==
Hình ảnh Elisabeth trong nghệ thuật
* Hội họa
* Âm nhạc
* Văn học
* Sân khấu
* Điện ảnh

==Tham khảo==
{{Thể loại Commons|Empress Elisabeth of Austria}}
{{tham khảo}}
* Konstantin Christomanos: ''Diaries'' (''Tagebuchblätter'', several editions in Modern Greek, German, French)
* Barry Denenburg: ''The Royal Diaries: Elisabeth, The Princess Bride''
* [[Brigitte Hamann]]: ''The Reluctant Empress: A Biography of Empress Elisabeth of Austria'' (Knopf: 1986) (ISBN 0-394-53717-3) (410pp.).
* Brigitte Hamann: ''Sissi, Elisabeth, Empress of Austria'' (Taschen America: 1997) (ISBN 3-8228-7865-0) (short, illustrated).
* Ann Nibbs: ''The Elusive Empress'' (Youwriteon.com: 2008) (ISBN 978-1849231305) (372pp).
* Matt Pavelich: ''Our Savage'' (Shoemaker & Hoard: 2004) (ISBN 1-59376-023-X) (270pp.).
* Matteo Tuveri: ''Elizabeth of Austria: A Beauvoirian perspective'', Simone de Beauvoir Studies, Volume 24, 2007 – 2008, Published by the Simone de Beauvoir Society (CA – U.S.A.)
* Matteo Tuveri: ''Sissi: Myth and history'', Journal Eco delle Dolomiti, Pinzolo (TN), Italy.
* Matteo Tuveri: ''Sissi becomes Lissy'', [http://giornaleonline.unionesarda.ilsole24ore.com/Articolo.aspx?Data=20090106&Categ=31&Voce=2&IdArticolo=2312457 L'Unione Sarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916000744/http://giornaleonline.unionesarda.ilsole24ore.com/Articolo.aspx?Data=20090106&Categ=31&Voce=2&IdArticolo=2312457 |date = ngày 16 tháng 9 năm 2009}}, 6 gennaio 2009, p.&nbsp;40, Cagliari
* Matteo Tuveri: ''Specchi ad angoli obliqui. Diario poetico di Elisabetta d'Austria'', [[Aracne (publisher)|Aracne]], Rome, 2006 (ISBN 88-548-0741-9)
* Matteo Tuveri: ''Tabularium. Considerazioni su Elisabetta d'Austria'', [[Aracne (publisher)|Aracne]], Rome, 2007 (ISBN 978-88-548-1148-5)
* [http://www2.onb.ac.at/siteseeing/ba/elisabeth/elisabeth-katalog.html Elisabeth gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621165722/http://www2.onb.ac.at/siteseeing/ba/elisabeth/elisabeth-katalog.html |date = ngày 21 tháng 6 năm 2015}}
* [http://www.matteotuveri.it Web site of the Italian biographer Matteo Tuveri: www.matteotuveri.it]
* [http://www.wien.info/en/sightseeing/sights/imperial/sisi-museum Sissi Museum of Vienna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302185221/https://www.wien.info/en/sightseeing/sights/imperial/sisi-museum |date=2021-03-02 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=fuLv_Lp3w2Q Youtube:Inner visit to Sissi Museum in Hofburg Palace, Vienna (min.- 3:30)]
* [http://TarotCanada.tripod.com/SissiTarot.html Empress Elisabeth]{{Liên kết hỏng|date=2026-07-13 |bot=InternetArchiveBot }} at [[Tripod]]
* {{IMDB character|0030107|Elisabeth as film character}}
* [http://www.ecodelledolomiti.net/Num_4/Num_4_Eng/Sissi_Eng4.htm Sissi: myth and history – by Matteo Tuveri]
{{Đại vương công phu nhân Áo}}
[[Thể loại:Nữ Công tước tại Bayern]]
[[Thể loại:Vương tộc Wittelsbach]]
[[Thể loại:Sinh năm 1837]]
[[Thể loại:Mất năm 1898]]
[[Thể loại:Tội ác năm 1898]]
[[Thể loại:Người Áo thế kỷ 19]]
[[Thể loại:Hoàng gia Áo]]
[[Thể loại:Người Áo gốc Đức]]
[[Thể loại:Vương tộc Habsburg-Lothringen]]
[[Thể loại:Người München]]
[[Thể loại:Hoàng hậu Áo]]