Xem mã nguồn của Giả thuyết Kurgan

{{Chú thích trong hàng}}{{Indo-European topics}}

'''Giả thuyết Kurgan''', còn gọi là '''thuyết thảo nguyên''', '''thuyết Kurgan''' hay '''mô hình Kurgan''', là giả thuyết được công nhận rộng rãi nhất ngày nay về nguồn gốc phát tích và phát triển của [[tiếng Ấn-Âu nguyên thủy]].<ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/20394139|title=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology, and myth|last=Mallory|first=J. P.|date=1989|publisher=Thames and Hudson|isbn=0-500-05052-X|location=New York, N.Y.|oclc=20394139}}</ref><ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/44574132|title=The dictionary of historical and comparative linguistics|last=Trask|first=R. L.|date=2000|publisher=Fitzroy Dearborn|isbn=1-57958-218-4|location=Chicago|oclc=44574132}}</ref> Đặt tên theo từ ''[[kurgan]]'' (''курга́н'', một loại nấm mộ) trong [[tiếng Nga]], giả thuyết này cho rằng tiếng Ấn-Âu nguyên thủy khả năng cao là ngôn ngữ của nền [[văn hóa Kurgan]] ở vùng [[thảo nguyên Hắc Hải]].

Giả thuyết ban đầu được phát triển bởi [[Otto Schrader]] (1883) và [[Vere Gordon Childe]] (1926),<ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/22606036|title=Archaeology and language: the puzzle of Indo-European origins|last=Renfrew|first=Colin|date=1990|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-38675-6|edition=1 |location=New York|oclc=22606036}}</ref><ref name=":0">{{Chú thích tạp chí|last=Koerner|first=E. F. K.|date = ngày 4 tháng 8 năm 2008 |title=''Proceedings of the Eighteenth Annual Indo-European Conference, Los Angeles, November 3–4, 2006''. Ed. by Karlene Jones-Bley, Martin E. Huld &amp; Angela Della Volpe|url=http://dx.doi.org/10.1075/hl.35.3.15koe|journal=Historiographia Linguistica|volume=35|issue=3|pages=465–467|doi=10.1075/hl.35.3.15koe|issn=0302-5160}}</ref> sau đó đến những năm 1950 thì được [[Marija Gimbutas]] hệ thống hóa, nhóm một số nền văn hóa tiền sử với nhau, trong đó có [[văn hóa Yamna]] và các tiền thân của nó. Đến những năm 2000, [[David Anthony]] lại lấy văn hóa Yamna làm trung tâm hệ quy chiếu của thuyết này.

Gimbutas định nghĩa văn hóa Kurgan bao gồm có bốn giai đoạn nối tiếp nhau, trong đó giai đoạn 1 bao gồm [[văn hóa Samara]] và [[văn hóa Seroglazovo]] thuộc [[Thời đại đồ đồng|thời kì đồ đồng]] ở khu vực [[Sông Dnepr|Dnepr]]-[[Sông Volga|Volga]] (đầu thiên niên kỉ 4 TCN). Cư dân của các nền văn hóa này có đời sống [[du mục]], và đến đầu thiên niên kỉ 3 TCN họ đã lan tỏa ra khắp miền [[thảo nguyên Caspi-Hắc Hải]] và xuất hiện ở cả [[Đông Âu]].<ref>{{Chú thích|last=Gimbutas|first=Marija|title=Proto-Indo-European Culture: The Kurgan Culture during the Fifth, Fourth, and Third Millennia B.C.|date = ngày 31 tháng 12 năm 1970 |url=http://dx.doi.org/10.9783/9781512801200-010|work=Indo-European and Indo-Europeans|pages=155–198|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-1-5128-0120-0|access-date = ngày 3 tháng 12 năm 2022}}</ref>

Nghiên cứu [[di truyền học]] gần đây phát hiện ra rằng một nhóm cư dân mang [[haplogroup]] [[nhiễm sắc thể Y]] và có dấu hiệu di truyền rất đặc trưng đã di cư vào [[châu Âu]] và [[Nam Á]] từ thảo nguyên Caspi-Hắc Hải vào khoảng thiên niên kỉ 2 và 3 TCN. Phát hiện này góp phần giải thích cho sự lan rộng của một số [[Ngữ hệ Ấn-Âu|ngôn ngữ Ấn-Âu]] và phần nào bác bỏ [[giả thuyết Anatolia]] (đề xuất cho rằng tiếng Ấn-Âu nguyên thủy có nguồn gốc từ [[Tiểu Á]] [[Thời đại đồ đá mới|thời kì đồ đá mới]]).<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Haak|first=Wolfgang|last2=Lazaridis|first2=Iosif|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Rohland|first4=Nadin|last5=Mallick|first5=Swapan|last6=Llamas|first6=Bastien|last7=Brandt|first7=Guido|last8=Nordenfelt|first8=Susanne|last9=Harney|first9=Eadaoin|date = ngày 2 tháng 3 năm 2015 |title=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe|url=http://dx.doi.org/10.1038/nature14317|journal=Nature|volume=522|issue=7555|pages=207–211|doi=10.1038/nature14317|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Allentoft|first=Morten E.|last2=Sikora|first2=Martin|last3=Sjögren|first3=Karl-Göran|last4=Rasmussen|first4=Simon|last5=Rasmussen|first5=Morten|last6=Stenderup|first6=Jesper|last7=Damgaard|first7=Peter B.|last8=Schroeder|first8=Hannes|last9=Ahlström|first9=Torbjörn|date = ngày 11 tháng 6 năm 2015 |title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|url=http://www.nature.com/articles/nature14507|journal=Nature|language=en|volume=522|issue=7555|pages=167–172|doi=10.1038/nature14507|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Mathieson|first=Iain|last2=Lazaridis|first2=Iosif|last3=Rohland|first3=Nadin|last4=Mallick|first4=Swapan|last5=Patterson|first5=Nick|last6=Roodenberg|first6=Songül Alpaslan|last7=Harney|first7=Eadaoin|last8=Stewardson|first8=Kristin|last9=Fernandes|first9=Daniel|date=2015-12|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|url=https://www.nature.com/articles/nature16152|journal=Nature|language=en|volume=528|issue=7583|pages=499–503|doi=10.1038/nature16152|issn=1476-4687|pmc=4918750|pmid=26595274}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Narasimhan|first=Vagheesh M.|last2=Patterson|first2=Nick|last3=Moorjani|first3=Priya|last4=Rohland|first4=Nadin|last5=Bernardos|first5=Rebecca|last6=Mallick|first6=Swapan|last7=Lazaridis|first7=Iosif|last8=Nakatsuka|first8=Nathan|last9=Olalde|first9=Iñigo|date = ngày 6 tháng 9 năm 2019 |title=The formation of human populations in South and Central Asia|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487|journal=Science|language=en|volume=365|issue=6457|pages=eaat7487|doi=10.1126/science.aat7487|issn=0036-8075|pmc=6822619|pmid=31488661}}</ref><ref>{{Chú thích tạp chí|last=Shinde|first=Vasant|last2=Narasimhan|first2=Vagheesh M.|last3=Rohland|first3=Nadin|last4=Mallick|first4=Swapan|last5=Mah|first5=Matthew|last6=Lipson|first6=Mark|last7=Nakatsuka|first7=Nathan|last8=Adamski|first8=Nicole|last9=Broomandkhoshbacht|first9=Nasreen|date=2019-10|title=An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867419309675|journal=Cell|language=en|volume=179|issue=3|pages=729–735.e10|doi=10.1016/j.cell.2019.08.048|pmc=6800651|pmid=31495572}}</ref>

== Lịch sử ==

=== Tiền thân ===
Về vấn đề đất phát tích của người Ấn-Âu nguyên thủy, từ thế kỉ 19, các học giả [[Người Đức|Đức]] như [[Theodor Benfey]] (1869), [[Victor Hehn]] (1870) và Otto Schrader (1883, 1890) đã đề ra luận điểm cho rằng họ là những cư dân du mục ở thảo nguyên Caspi-Hắc Hải, còn [[Theodor Poesche]] lại đưa ra giả thuyết xuất xứ từ vùng [[đầm lầy Pinsk]].<ref name=":0" /><ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/852996886|title=A linguistic map of prehistoric Northern Europe|date=2012|others=Riho Grünthal, Petri Kallio|isbn=978-952-5667-42-4|location=Helsinki|oclc=852996886}}</ref> [[Karl Brugmann]] nghiêng về giả thuyết của Schrader nhưng cũng cho rằng giới khoa học đương thời chưa có đủ khả năng để đưa ra kết luận về đề tài này.<ref>{{Chú thích sách|title=Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen|last=Brugmann|first=Karl|year=1886|volume=1.1|location=Strassburg|pages=2}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=Kurze vergleichende Grammatik der indogermanischen Sprachen|last=Brugmann|first=Karl|year=1902|volume=1|location=Strassburg|pages=22-23}}</ref> Tuy nhiên, từ sau khi công trình năm 1883 của [[Karl Penka]] bác bỏ giả thuyết về cho rằng người Ấn-Âu nguyên thủy có nguồn gốc từ bên ngoài châu Âu, giới học giả nhìn chung nghiêng về giả thuyết nguồn gốc [[Bắc Âu]].<ref>{{Chú thích sách|title=Origines Ariacae: Linguistisch-ethnologische Untersuchungen zur ältesten Geschichte der arischen Völker und Sprachen|last=Penka|first=Karl|publisher=Taschen|year=1883|location=Vienna|pages=68}}</ref>

Nhiều học giả vẫn ủng hộ giả thuyết nguồn gốc [[Biển Đen]], trong đó có Vere Gordon Childe và [[Ernst Wahle]].<ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/862745727|title=The Aryans : a study of Indo-European origins|last=Childe|first=V. Gordon|date=1996|isbn=978-1-136-19303-3|location=London|oclc=862745727}}</ref><ref>{{Chú thích sách|title=Deutsche Vorzeit|last=Wahle|first=Ernst|year=1932|location=Leipzig}}</ref> Một trong những học trò của Wahle là [[Jonas Puzinas]], thầy dạy của Marija Gimbutas. Về phần Gimbutas, với những bằng chứng khảo cổ từ [[Liên Xô]] và Đông Âu mà giới học giả phương Tây khó có thể tiếp cận, bà đã thành công khai phá một bức tranh rõ nét hơn về châu Âu tiền sử.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-02.html|tựa đề=Marija Gimbutas - The Balts: Chapter 2|ngày=2013-10-30|website=web.archive.org|url-status=bot: unknown|ngày truy cập=2022-12-03|archive-date=2013-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030062207/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-02.html}}</ref><ref>{{Chú thích sách|url=https://www.worldcat.org/oclc/496275617|title=The horse, the wheel, and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world|last=Anthony|first=David W.|date=2007|isbn=978-1-4008-3110-4|location=Princeton, N.J.|oclc=496275617}}</ref>

=== Tổng quan ===
Trong tập 1 của cuốn ''The Prehistory of Eastern Europe'' (Đông Âu tiền sử, 1956), Gimbutas đã dựa trên việc kết hợp các bằng chứng khảo cổ học và ngôn ngữ học mà đề xuất mô hình Kurgan để xác lập vùng thảo nguyên Caspi-Hắc Hải là [[urheimat]] của người Ấn-Âu nguyên thủy nói các phương ngữ Ấn-Âu nguyên thủy giai đoạn muộn. Cũng theo mô hình này, đến khoảng năm 3000 TCN thì văn hóa Kurgan đã lan ra toàn miền thảo nguyên này và giai đoạn Kurgan IV chính là văn hóa Yamna.

== Xem thêm ==

== Chú thích ==
{{tham khảo}}

== Tham khảo ==

== Liên kết ngoài ==

[[Thể loại:Ấn-Âu]]
[[Thể loại:Khoa học năm 1956]]
[[Thể loại:Giới thiệu năm 1956]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ học lịch sử]]
[[Thể loại:Ấn-Âu học]]
[[Thể loại:Bộ lạc du mục Á-Âu]]
[[Thể loại:Châu Âu thời đại đồ đá]]
[[Thể loại:Giả thuyết ngôn ngữ học]]