Xem mã nguồn của Họ Cá cát

{{Bảng phân loại
| fossil_range = 
| image = Ammodytes hexapterus.jpg
| image_caption = ''[[Ammodytes hexapterus]]''
| image_width = 250px
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật có dây sống|Chordata]]
| classis = [[Lớp Cá vây tia|Actinopterygii]]
| ordo = [[Uranoscopiformes]]
| familia = '''Ammodytidae'''
| familia_authority = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1832
| subdivision_ranks = Các chi
| subdivision_ref = <ref name=FB />
| subdivision = Xem bài.
|name=Họ Cá cát}}
'''Họ Cá cát'''<ref>Nguyễn Phi Uy Vũ, Hồ Bá Đỉnh, Lê Thị Thu Thảo, Trần Thị Hồng Hoa và Võ Văn Quang, 2007. [http://113.160.249.209:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/19449/445-458_NguyenPhiUyVu%20va%20cs.pdf?sequence=1 Thành phần loài cá thường gặp của một số nghề khai thác cá đáy và gần đáy vùng biển ven bờ tỉnh Khánh Hòa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120213151/http://113.160.249.209:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/19449/445-458_NguyenPhiUyVu%20va%20cs.pdf?sequence=1 |date=2025-01-20 }}. Tuyển tập Báo cáo Hội nghị Quốc gia "Biển Đông-2007", Nha Trang. Tr. 445-458.</ref> (danh pháp khoa học: '''Ammodytidae''') là một họ cá biển, theo truyền thống xếp trong phân bộ [[Trachinoidei]] của [[bộ Cá vược]] ([[Perciformes]]),<ref name=FB>{{FishBase family | family=Ammodytidae | year=2019}}</ref> nhưng các kết quả nghiên cứu phát sinh chủng loài gần đây cho thấy tốt nhất nên tách nó cùng một số họ khác, bao gồm [[Uranoscopidae]], [[Cheimarrichthyidae]] (= Cheimarrhichthyidae) và [[Pinguipedidae]], thành một bộ riêng có danh pháp là [[Uranoscopiformes]].<ref>Betancur-R R., E. Wiley, N. Bailly, A. Acero, M. Miya, G. Lecointre, G. Ortí. 2017. [https://bmcevolbiol.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12862-017-0958-3 Phylogenetic Classification of Bony Fishes] – Phiên bản 4, 2017. ''BMC Evolutionary Biology'' BMC series – open, inclusive and trusted 2017 17:162. {{doi|10.1186/s12862-017-0958-3}}</ref>

==Từ nguyên==
Tên khoa học của họ cũng như của chi điển hình (''[[Ammodytes]]'') bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp ''άμμος'' (ámmos) nghĩa là cát, và ''δύτης'' (dýtis) nghĩa là thợ lặn), để nói tới tập tính vùi mình trong cát để tránh các dòng thủy triều của chúng.

==Đặc điểm==
Các loài cá trong họ này nhỏ, thuôn dài, chiều dài từ 6,1&nbsp;cm (''[[Ammodytoides praematura]]'') tới 40&nbsp;cm (''[[Hyperoplus lanceolatus]]''), vảy nhỏ hình xycloit. Vây lưng dài, thường kéo dài gần như toàn bộ chiều dài lưng, tia mềm 40-69. Tia mềm vây hậu môn 14-36. Không có tia gai ở vây lưng và vây hậu môn. Thường không có vây ngực, ngoại trừ ở các chi ''Bleekeria'' và ''Protammodytes''. Vây đuôi chẻ. Đường bên cao, chạy dọc theo phần gần sống lưng, không phát triển [[bong bóng]], không răng. Tia xương nắp mang 7. Màng mang tách biệt. Đốt sống 52-78.<ref name=FB />

==Phân bố và môi trường sống==
Cá cát thường xuyên được các ngư dân bắt gặp tại vùng biển Bắc [[Thái Bình Dương]] và Bắc [[Đại Tây Dương]], nhưng cũng được tìm thấy trong các vùng biển khắp thế giới, như ở [[Bắc Băng Dương]] (''[[Ammodytes hexapterus]]'') và [[Ấn Độ Dương]] (''[[Ammodytoides xanthops]]'', ''[[Protammodytes ventrolineatus]]'' và một số loài ''Bleekeria''). Sinh sống trong môi trường đáy khi trưởng thành.

Thức ăn chủ yếu của cá cát non và trưởng thành là [[động vật chân kiếm]] (Copepoda). Các dạng [[ấu trùng]] của cá cát có lẽ là phổ biến nhất trong số các loại ấu trùng cá trong các khu vực như tây bắc Đại Tây Dương và là nguồn thức ăn chính đối với [[cá tuyết]], [[cá hồi]], [[cá voi]]<ref>{{chú thích web | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/13/130425-humpback-whale-culture-behavior-science-animals/ | title=Do Whales Have Culture? Humpbacks Pass on Behavior | publisher=News.nationalgeographic.com | date= | access-date = ngày 28 tháng 4 năm 2013}}</ref> và các loài động vật biển quan trọng về mặt thương mại khác. Cá cát trưởng thành được đánh bắt ở quy mô thương mại tại một số khu vực (chủ yếu ở châu Âu), dẫn tới sự cạnh tranh trực tiếp của con người với các loài chim lặn như [[hải âu cổ rụt]], [[Alcidae|anca]], [[Họ Nhàn|nhàn]] và [[Họ Cốc|cốc]].

Một số loài là cá biển nông sinh sống ở vùng duyên hải và việc đào cát bắt cá cát làm mồi câu từng là trò giải trí phổ biến ở vùng duyên hải châu Âu và Bắc Mỹ. Những loài còn lại là cá biển sâu, với một số loài mới được mô tả gần đây và phần lớn trong số này không có tên gọi thông thường. Cá cát có các cử động của mắt độc lập, tương tự như ở [[Họ Tắc kè hoa|tắc kè hoa]].<ref>[http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/9/1241 Cử động mắt độc lập] trên biologists.org (tiếng Anh).</ref>

==Phân loại==
Họ này bao gồm 7 chi với 31 loài đã biết.<ref name=FB />
* ''[[Ammodytes]]'': 6 loài.
* ''[[Ammodytoides]]'': 10 loài.
* ''[[Bleekeria (Ammodytidae)|Bleekeria]]'': 6 loài.
* ''[[Gymnammodytes]]'': 3 loài.
* ''[[Hyperoplus]]'': 2 loài.
* ''[[Lepidammodytes macrophthalmus|Lepidammodytes]]'': 1 loài (''[[Lepidammodytes macrophthalmus]]'').
* ''[[Protammodytes]]'': 3 loài.

==Thư viện ảnh==
<gallery>
Tập tin:Tern-sand-lance.jpg|[[Nhàn]] (''Sterna hirundo'') với một con cá cát ở vũng Biddeford, [[Maine]], tháng 8 năm 2013.
Tập tin:Ammodytes americanus.jpg|''[[Ammodytes americanus]]''.
Tập tin:Ammodytes tobianus Gervais.jpg|''[[Ammodytes tobianus]]''.
Tập tin:Northern sand lance.jpg|''[[Ammodytes dubius]]''.
</gallery>

==Niên biểu==
<timeline>
ImageSize = width:1000px height:auto barincrement:15px
PlotArea = left:10px bottom:50px top:10px right:10px

Period = from:-65.5 till:10
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:-65.5
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:-65.5
TimeAxis = orientation:hor
AlignBars = justify

Colors =
 #legends
 id:CAR	 value:claret
 id:ANK 	 value:rgb(0.4,0.3,0.196)
 id:HER	 value:teal
 id:HAD	 value:green
 id:OMN	 value:blue
 id:black  value:black
 id:white  value:white
 id:cenozoic  value:rgb(0.54,0.54,0.258)
 id:paleogene  value:rgb(0.99,0.6,0.32) 
 id:paleocene  value:rgb(0.99,0.65,0.37) 
 id:eocene  value:rgb(0.99,0.71,0.42) 
 id:oligocene  value:rgb(0.99,0.75,0.48) 
 id:neogene  value:rgb(0.999999,0.9,0.1) 
 id:miocene  value:rgb(0.999999,0.999999,0) 
 id:pliocene  value:rgb(0.97,0.98,0.68) 
 id:quaternary value:rgb(0.98,0.98,0.5)
 id:pleistocene value:rgb(0.999999,0.95,0.68)
 id:holocene value:rgb(0.999,0.95,0.88)
 
BarData=
 bar:eratop
 bar:space
 bar:periodtop
 bar:space
 bar:NAM1
 bar:NAM2

 bar:space
 bar:period
 bar:space
 bar:era

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25 
 shift:(7,-4)
 
 bar:periodtop
 from: -65.5 till: -55.8 color:paleocene text:[[Paleocene]]
 from: -55.8 till: -33.9 color:eocene text:[[Eocene]] 
 from: -33.9 till: -23.03 color:oligocene text:[[Oligocene]]  
 from: -23.03 till: -5.332 color:miocene text:[[Miocene]]
 from: -5.332 till: -2.588 color:pliocene text:[[Plio.]]
 from: -2.588 till: -0.0117 color:pleistocene text:[[Pleist.]]
 from: -0.0117 till: 0 color:holocene text:[[Holocene|H.]]

 bar:eratop
 from: -65.5 till: -23.03 color:paleogene text:[[Paleogene]]  
 from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:[[Neogene]]
 from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:[[Quaternary|Q.]]

PlotData=
 align:left fontsize:M mark:(line,white) width:5 anchor:till align:left

 color:eocene bar:NAM1 from:	-55.8	till:	0	text:	[[Ammodytes]]
 color:miocene bar:NAM2 from:	-15.97	till:	0	text:	[[Hyperoplus]]

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25

 bar:period
 from: -65.5 till: -55.8 color:paleocene text:[[Paleocene]]
 from: -55.8 till: -33.9 color:eocene text:[[Eocene]] 
 from: -33.9 till: -23.03 color:oligocene text:[[Oligocene]]  
 from: -23.03 till: -5.332 color:miocene text:[[Miocene]]
 from: -5.332 till: -2.588 color:pliocene text:[[Plio.]]
 from: -2.588 till: -0.0117 color:pleistocene text:[[Pleist.]]
 from: -0.0117 till: 0 color:holocene text:[[Holocene|H.]]

 bar:era
 from: -65.5 till: -23.03 color:paleogene text:[[Paleogene]]  
 from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:[[Neogene]]
 from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:[[Quaternary|Q.]]

</timeline>

== Xem thêm ==
Cá cát có tên gọi trong tiếng Anh là ''sand lance'' / ''sand launce'' (nghĩa đen: cá [[giáo (vũ khí)|giáo]]/thương cát) hay ''sand eel'' (cá chình cát),<ref>DeKay J. E., 1842. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/2010003#page/338/mode/1up Zoology of NewYork - ''Ammodytes americanus'']</ref><ref>{{chú thích tạp chí | last1=Bigelow | first1=H. B. | last2=Schroeder | first2=W. C. | title=Sand launce ''Ammodytes americanus'' De Kay 1942, ''in'' Fishes of the Gulf of Maine, Fishery Bulletin 74 | journal=Fishery Bulletin of the Fish and Wildlife Service | volume=53 | date=1953 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/22543#page/502/mode/1up}}</ref>, tất cả đều nói tới thân hình thon dài và mõm nhọn của các loài cá trong họ này. Tên gọi ''sand lance'' được vay mượn để đặt cho hai tàu ngầm của [[Hải quân Hoa Kỳ]]:
* [[USS Sand Lance (SS-381)|USS ''Sand Lance'' (SS-381)]], một [[Tàu ngầm lớp Balao|tàu ngầm lớp ''Balao'']].
* [[USS Sand Lance (SSN-660)|USS ''Sand Lance'' (SSN-660)]], một [[Tàu ngầm lớp Sturgeon|tàu ngầm lớp ''Sturgeon'']].

== Liên kết ngoài ==
* {{chú thích tạp chí | last=Sepkoski | first=Jack | title=A compendium of fossil marine animal genera | journal=Bulletins of American Paleontology | volume=364 | page=560 | year=2002 | url=http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class | access-date=ngày 19 tháng 5 năm 2011 | archive-date=2011-07-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110723131237/http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class }}
* [http://www.dfo-mpo.gc.ca/zone/underwater_sous-marin/SandLance/sandlanc_e.htm Sand Lance] profile at Fisheries and Oceans Canada.

==Tham khảo==
* {{wikispecies-inline|Ammodytidae}}
* {{Thể loại Commons nội dòng|Ammodytidae}}
{{tham khảo|30em}}
{{Taxonbar|from=Q695712}}

[[Thể loại:Họ Cá cát|Họ Cá cát]]