Xem mã nguồn của Hiếu thảo

[[Hình:The Classic of Filial Piety (士章 畫).jpg|thumb|Hình vẽ trong Hiếu Kinh kể về đạo thờ phụng cha mẹ vào thời [[Nhà Tống|Tống]]]]
[[Hình:Kuniyoshi Utagawa, Thaishun with elephants.jpg|thumb| [[Vua Thuấn]] bị cha và mẹ ghẻ bạc đãi nhưng vẫn hiếu thảo. Điều đó làm cảm động bầu trời, và Trời gửi con voi của mình đến để giúp vua khi cày và các loài chim đến giúp nhổ cỏ dại. Tranh vẽ của Utagawa Kuniyoshi (歌川国芳; 1798 - 1861)]]
[[Hình:Kindespietät.jpg|nhỏ|Một hình vẽ trong Nhị Thập Tứ Hiếu, ấn bản 1846]]

Trong triết học [[Nho giáo]], '''lòng hiếu thảo''' là một đức tính tôn trọng cha mẹ và [[Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên|tổ tiên]] của mình. Sách cổ [[Hiếu Kinh]] được cho là văn bản viết vào khoảng thời kỳ [[Tần (triều đại)|Tần-Hán]], thuật về nguyên lý Khổng giáo về "lòng hiếu thảo" và những tấm gương hiếu thảo đời xưa. Trong sách thuật lại một cuộc trò chuyện giữa [[Khổng Tử]] và học trò của ông là [[Tăng Tử]] 曾子), là làm thế nào để thiết lập một xã hội tốt đẹp bằng cách sử dụng nguyên tắc của lòng hiếu thảo. Lòng hiếu thảo là trung tâm của vai trò đạo đức của Nho giáo.<ref name="Chang">{{chú thích sách|author1=Wonsuk Chang|author2=Leah Kalmanson|title=Confucianism in Context: Classic Philosophy and Contemporary Issues, East Asia and Beyond|url=http://books.google.com/books?id=_UC1mvUKaU8C&pg=PA68|date=ngày 8 tháng 11 năm 2010|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-3191-8|page=68}}</ref>

Lòng hiếu thảo được coi là một đức tính quan trọng trong [[văn hóa Trung Hoa]] và [[Vùng Văn hóa Đông Á|vùng văn hóa Đông Á]], và là mối quan tâm chính của một số lượng lớn những câu chuyện kể. Một trong những bộ sưu tập nổi tiếng nhất là bộ '''[[Nhị thập tứ hiếu]]''' kể lại sự tích của 24 tấm gương hiếu thảo.

==Từ nguyên==
Hiếu (tiếng Hán: 孝, bộ lão ở trên bộ tử - [[con cái]]), theo tự điển Hán Việt [[Thiều Chửu]], nghĩa là hết lòng phụng dưỡng cha mẹ hay là đạo lý phụng thờ cha mẹ.

* [[Luận Ngữ]] 論語: ''Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ'' 弟子入則孝, 出則悌 (Học nhi 學而) Con em ở trong nhà thì hiếu thảo (hết lòng phụng dưỡng cha mẹ), ra ngoài thì kính nhường (bậc huynh trưởng).
* [[Hiếu Kinh]] 孝經: ''Phù hiếu, đức chi bổn dã'' 夫孝, 德之本也 (Khai tông minh nghĩa chương 開宗明義章) Đạo phụng thờ cha mẹ, đó là gốc của đức.

==Quan niệm của Khổng giáo==

Trong sách [[Trung Dung]], Khổng tử nói: "Kính kỳ sở tôn, ái kỳ sở thân, sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn, hiếu chi chí giã" (nghĩa là: kính những người cha mẹ đã tôn trọng, yêu những người cha mẹ đã yêu mến, thờ cha mẹ lúc chết cũng như lúc sống, lúc mất rồi cũng như lúc hãy còn, ấy là hiếu đến rất mực vậy).<ref>Trung Dung, chương 19</ref> Ông cũng nói với học trò là Tử Du: "Đời nay chỉ bảo rằng nuôi được cha mẹ là hiếu. Nhưng suy đến loài hèn như khuyển mã (chó ngựa), cũng còn nuôi nó cả. Nếu nuôi cha mẹ mà chẳng kính, thì có khác gì đâu !".

Trong chương đầu Khai tông minh nghĩa của [[Hiếu Kinh]], thuật lại lời Khổng Tử nói với Tăng Tử:
{{cquote|Này đây, HIẾU là căn bản của ĐỨC, do giáo dục mà sinh ra. Hãy ngồi trở xuống, ta nói cho ngươi biết. Thân thể, hình hài, tóc tai, da thịt là do cha mẹ sinh ra không được gây hư hại là nết đầu của chữ Hiếu. Sau lo lập thân, hành đạo để lại tiếng thơm cho đời sau là nết cùng của chữ Hiếu. Này đây, chữ Hiếu lấy việc phụng dưỡng cha mẹ làm đầu, kế đến thờ vua, sau rốt là lập thân".<ref>Trích Chương đầu Khai tông minh nghĩa (Mở ra cái gốc để giảng cho rõ nghĩa) của [[Hiếu Kinh]]</ref>}}

Trong Hiếu Kinh, Khổng Tử rất đề cao chữ hiếu vì đó là căn bản ứng xử của con người, từ đó mà việc thảo kính của con cái đối với cha mẹ đã được xem như là một đạo hiếu (hiếu đạo). Một cách tổng quát, theo Khổng giáo, lòng hiếu thảo có nghĩa là đối xử tốt với cha mẹ của mình; chăm sóc cha mẹ của mình; có hành vi cư xử tốt không chỉ đối với cha mẹ mà còn ở bên ngoài nhà để mang lại danh tiếng tốt cho cha mẹ và tổ tiên; thực hiện tốt các nhiệm vụ và công việc làm để có thể bảo đảm vật chất hỗ trợ các bậc cha mẹ cũng như để thờ phụng tổ tiên; không nổi loạn; thể hiện tình yêu, sự tôn trọng và hỗ trợ; thể hiện phong cách lễ độ; đảm bảo có người thừa kế nam giới, phát huy tình huynh đệ giữa các anh em; tư vấn cho cha mẹ một cách khôn ngoan, trong đó có việc giữ họ tránh khỏi những hành vi không đạo đức; thể hiện nỗi buồn khi cha mẹ bệnh tật và qua đời; và thực hiện tang lễ, sự cư tang, thờ phụng sau khi họ qua đời.

Tăng tử tóm lược: "''Hiếu hữu tam: đại hiếu tôn thân, kỳ thứ phất nhục, kỳ thứ năng dưỡng''", nghĩa là: "''Hiếu đạo có 3 điều: Đại hiếu là tôn kính cha mẹ, thứ đến là không làm gì gây tai tiếng cho cha mẹ, sau cùng là nuôi dưỡng cha mẹ''". [[Mạnh Tử]] bàn về chi tiết chữ “Hiếu” như sau: “''Việc phụng sự cha mẹ của người con hiếu là: Cư xử hết lòng kính trọng, dưỡng nuôi cố làm đẹp lòng, bệnh đau tận tâm lo lắng, ma chay hết sức xót thương, tế lễ nghiêm trang rất mực''”.<ref name="pntd">[http://baophunuthudo.vn/sites/epaper/PNTD/Detail.aspx?ArtId=16376&CatId=170 Những đứa con bất hiếu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313050015/http://baophunuthudo.vn/sites/epaper/pntd/detail.aspx?artid=16376&catid=170 |date=2016-03-13 }}, Phụ Nữ Thủ đô, 22/03/2013</ref>

Người xưa thường quan niệm về chữ Hiếu rất cứng nhắc, nhưng Mâu Tử trong [[Lý Hoặc Luận|Lý hoặc Luận]] bàn thêm: 
{{cquote|Xưa người nước Tề đi thuyền sang sông. Người cha ngã xuống nước, người con xách tay, chúc đầu chổng ngược để cho nước ở miệng ra mà mạng cha được sống. Kìa, chúc đầu lộn ngược cha, còn gì bất hiếu bằng. Nhưng để bảo toàn thân thể cha, nếu khoanh tay giữ đạo con hiếu thông thường thì mạng cha chết mất dưới nước.
Khổng Tử nói: "Có thể cùng theo đạo, nhưng chưa có cùng quyền biến". Đó gọi là Tùy thời mà làm vậy.<br/>
...
Do thế mà thấy nếu có đức lớn thì không câu nệ vào tiểu tiết.}}

Về mức quan trọng của đạo Hiếu, Tăng Tử cũng viết trong Minh Tâm Bảo giám: 
::{|
|-
| Hiếu giả bách hạnh chi tiên ||. ||Nét hiếu đứng đầu trăm nết tốt
|-
| Hiếu chí ư thiên tắc phong vũ thuận thời||. ||Hiếu cảm đến trời thì mưa hòa gió thuận
|-
| Hiếu chí ư địa tắc vạn vật hoá thành||. ||Hiếu cảm đến đất thì muôn vật hóa thành
|-
| Hiếu chí ư nhân tắc chúng phúc hàm trăn ||. || Hiếu cảm đến người thì mọi phúc đều tới.<ref name="pntd"/>
|}

Vương Vĩnh Bân viết trong “Vi lô dạ thoại” (Chuyện kể bên bếp lửa): "''Trường tồn nhân hiếu tâm, tắc thiên hạ bất khả vi giả, giai bất nhẫn vi, sở dĩ hiếu cư bách hạnh chi tiên''", (tạm dịch là: Đạo hiếu con người sẽ lâu dài, người có hiếu thì sẽ không làm những chuyện mà thiên hạ không thể làm, do vậy hiếu đứng đầu trong cả trăm đức tính).

== Hiếu thảo trong Phật giáo ==
[[File:SAAM 103.JPG|thumb |left |Bích họa Śyāma [[Syama Jataka|cõng cha mẹ]], chùa Saphan Sam, [[Phitsanulok]], Thái Lan. Một tích truyện nổi tiếng về lòng hiếu trong Phật giáo]]
{{bài chính|Hiếu thảo trong Phật giáo}}
Trong [[Đạo đức Phật giáo]], hiếu thảo (''kataññuta–katavedita'', “biết ơn – báo ơn”) là giá trị cốt lõi đã có từ sớm trong các bộ [[Nikāya]]/[[A-hàm]], vừa là báo đáp ân cha mẹ, vừa là [[Công đức (Phật giáo)|công đức]] và góp phần duy trì trật tự xã hội.<ref>{{Citation |last=Xing |first=G. |year=2016 |title=The Teaching and Practice of Filial Piety in Buddhism |journal=Journal of Law and Religion |volume=31 |issue=2 |pages=214 |issn=1076-9005}}</ref><ref>{{Citation |first=Widya |last=Sakyabhinand |trans-title=Filial Piety as a Tool to Cultivate Morality for the Young According to Buddhism |title=Kwamkatanyu-katavethi to pho-mae nai thana khrueang mue plukfang jariyatham kae luk tam naya phra phutthasasana |language=th |journal=Humanities Journal |volume=21 |issue=2 |year=2014 |pages=144–145 |publisher=Kasetsart University |url=https://www.tci-thaijo.org/index.php/abc/article/view/53126 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712160724/https://www.tci-thaijo.org/index.php/abc/article/view/53126/44129 |archive-date=12 July 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=Ratanakul |first=Pinit |title=Reflections on Aging in Buddhist Thailand |journal=Journal of Religion, Spirituality & Aging |date=January 2013 |volume=25 |issue=1 |pages=13 |doi=10.1080/15528030.2012.738582 |s2cid=147449738 }}</ref> Không chỉ phụng dưỡng vật chất, kinh văn còn dạy “báo hiếu tối thắng” là hướng cha mẹ quy y và thực hành—nuôi dưỡng [[Niềm tin trong Phật giáo|đức tin]], giữ [[Năm giới|giới]], làm [[Dāna|bố thí]] và tu [[Trí tuệ (Phật giáo)|trí tuệ]]—như trong ''Kataññu Sutta'', ''[[Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt|Sigālovāda/Sigālaka Sutta]]'' và ''Sabrahmā Sutta''.<ref>{{Citation |last=Horner |first=I.B. |year=1930 |title=Women under Primitive Buddhism. Laywomen and Almswomen |publisher=George Routledge and Sons |pages=7–12 |url=https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.53363/2015.53363.Women-Under-Primitive-Buddhism_text.pdf}}</ref><ref>{{Citation |last=Xing |first=G. |year=2016 |title=The Teaching and Practice of Filial Piety in Buddhism |journal=Journal of Law and Religion |volume=31 |issue=2 |pages=216–217 |issn=1076-9005}}</ref> [[Kinh]] và truyện tích cũng thuật [[Thích-ca Mâu-ni]] lên [[Cõi trời Đao Lợi]] thuyết pháp cho mẹ, giáo hóa vua cha [[Tịnh Phạn]]; các gương hiếu như ''[[Syama Jataka|Śyāma]]'' cõng cha mẹ mù và tích [[Mục-liên cứu mẹ]]—nền của ''[[Kinh Vu Lan Bồn]]'' và [[Lễ Vu Lan]]—nêu bật năng lực [[hồi hướng công đức]] cho song thân.<ref>{{Citation |last=Xing |first=G. |chapter=Chinese Translation of Buddhist Sūtras Related to Filial Piety as a Response to Confucian Criticism of Buddhists Being Unfilial |pages=81–83 |title=Buddhism in East Asia: Aspects of History's First Universal Religion Presented in the Modern Context |editor-first=Anita |editor-last=Sharma |publisher=Vidyanidhi Prakashan |year=2012 |chapter-url=http://hub.hku.hk/handle/10722/153318 |isbn=9789380651408 }}</ref><ref>{{Citation |last=Strong |first=John |chapter=Filial Piety And Buddhism: The Indian Antecedents to a "Chinese" Problem |year=1983 |editor-last1=Slater |editor-first1=P. |editor-last2=Wiebe |editor-first2=D. |title=Traditions in Contact and Change: Selected Proceedings of the XIVth Congress Of The International Association for the History Of Religions |volume=3 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |chapter-url=http://userwww.sfsu.edu/rone/Buddhism/BuddhismParents/StrongFilial.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506125507/http://userwww.sfsu.edu/rone/Buddhism/BuddhismParents/StrongFilial.pdf |archive-date=6 May 2017 |url-status=dead |pages=174–176}}</ref><ref>{{Citation |last=Wilson |first=Liz |title=Buddhism and Family |journal=Religion Compass |date=June 2014 |volume=8 |issue=6 |pages=194 |doi=10.1111/rec3.12107 |s2cid=143311213 |url=https://www.academia.edu/26680725 }}</ref><ref>{{Citation |last=Xing |first=G. |year=2016 |title=The Teaching and Practice of Filial Piety in Buddhism |journal=Journal of Law and Religion |volume=31 |issue=2 |pages=221 |issn=1076-9005}}</ref> Khi truyền vào [[Trung Quốc]], trong đối thoại với [[Nho giáo]], các tác giả Phật giáo biện giải rằng xuất gia không trái hiếu vì giúp cha mẹ cả đời này lẫn đời sau; hơn nữa, vì mọi [[Chúng sinh (Phật giáo)|chúng sinh]] từng là cha mẹ ta, nên [[Từ bi|lòng từ bi]] phổ quát chính là hiếu ở bậc cao.<ref>{{Citation |last=Ch'en |first=Kenneth |title=Filial Piety in Chinese Buddhism |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |date=1968 |volume=28 |pages=82–94 |doi=10.2307/2718595 |issn=0073-0548 |jstor=2718595 }}</ref><ref>{{Citation |last=Zurcher |first=E. |title=The Buddhist Conquest of China: The Spread and Adaptation of Buddhism in Early Medieval China |publisher=Brill Publishers |year=2007 |edition=3rd |isbn=978-90-04-15604-3 |pages=281–285 }}</ref><ref>{{Citation |last=Xing |first=G. |year=2013 |title=Early Buddhist and Confucian Concepts of Filial Piety |journal=Journal of the Oxford Centre of Buddhist Studies |volume=4 |pages=18 |url=https://www.academia.edu/3485323 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330081445/https://www.academia.edu/3485323/Buddhist_and_Confucian_Concepts_of_Filial_Piety_A_Comparative_Studie |archive-date=30 March 2019 |url-status=live}}</ref> Đến nay, hiếu đạo vẫn sống động trong văn hóa Phật giáo Á châu qua [[Lễ Vu Lan]] và các thực hành phụng dưỡng, tưởng niệm, hồi hướng cho cha mẹ.<ref>{{Citation |last=Xing |first=G. |year=2016 |title=The Teaching and Practice of Filial Piety in Buddhism |journal=Journal of Law and Religion |volume=31 |issue=2 |pages=224–225 |issn=1076-9005}}</ref><ref>{{Citation |last=Truitt |first=Allison |title=Not a Day but a Vu Lan Season: Celebrating Filial Piety in the Vietnamese Diaspora |journal=Journal of Asian American Studies |date=2015 |volume=18 |issue=3 |pages=289–311 |doi=10.1353/jaas.2015.0025 |s2cid=147509428 }}</ref>

==Văn hóa Việt Nam==
Ca dao Việt Nam có câu: 
{{cquote|Công cha như núi Thái Sơn, <br/>Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. <br/> Một lòng thờ mẹ kính cha, <br/>Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
}}

Việt Nam cũng có nhiều gương hiếu thảo. [[Đại Việt Sử Ký Toàn Thư]] có chép chuyện vua [[Lê Thánh Tông]]: "Khi [[Ngô Thị Ngọc Dao|Hoàng thái hậu]] chưa băng hà, mùa đông, vua cùng Hoàng thái tử ngày đêm chăm sóc, không lúc nào rời bên cạnh. Khi dâng thuốc thang hay thức ăn uống, vua nhất định tự mình nếm trước; trong thì kêu với tổ tiên, ngoài thì dốc lòng cầu khẩn, không thần nào là không khấn. Đến khi hấp hối cũng tự kêu gào, Thái hậu còn nhếch mép một chút, muốn nói để từ giã. Mọi việc mặc áo, khâm liệm, bỏ gạo vào miệng người chết, vua đều tự làm lấy cả để tỏ lòng đau xót."<ref>Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ thực lục, quyển XIII, kỷ nhà Lê, Viện Khoa Học Xã Hội, Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 1998, tr. 514.</ref>

[[Việt Nam sử lược]] có chép chuyện vua [[Tự Đức]], suốt 36 năm, cứ ngày lẻ thì ngự triều, ngày chẵn thì đến thăm mẹ là Phạm Thị Hằng (Từ Dũ), những điều mẹ dạy vua đều ghi chép cẩn thận vào "Từ Huấn Lục". Có lần do mải mê đi săn bị mưa lụt về trễ vào ngày kỵ của vua cha là Thiệu Trị, thấy mình phạm lỗi nên ông nằm ra, đặt chiếc roi lên mâm son để chờ Hoàng thái hậu Từ Dũ trừng phạt.<ref>Việt Nam sử lược, Chương V, trang 194, Trung tâm học liệu Bộ giáo dục VNCH in lần thứ nhất vào năm 1971 [http://vietnameseculture.org/index.php?option=com_content&view=article&id=221:vit-nam-s-lc-trn-trng-kim-dc-tong-1847-1883&catid=38:lichsu&Itemid=76] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812224357/http://vietnameseculture.org/index.php?option=com_content&view=article&id=221:vit-nam-s-lc-trn-trng-kim-dc-tong-1847-1883&catid=38:lichsu&Itemid=76|date=2014-08-12}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Liên kết ngoài==

[[Thể loại:Nho giáo]]
[[Thể loại:Gia đình]]
* [https://goctomo.com/hieu-thao-la-gi/ Hiếu Thảo Là Gì? Bạn Có Cần Phải Hiếu Thảo Hay Không?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929192147/https://goctomo.com/hieu-thao-la-gi/ |date=2020-09-29 }}
[[Thể loại:Đức hạnh]]
[[Thể loại:Tư tưởng Trung Quốc]]
[[Thể loại:Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên]]
[[Thể loại:Văn hóa Việt Nam]]
[[Thể loại:Văn hóa Trung Hoa]]
[[Thể loại:Nghệ thuật Phật giáo]]