Xem mã nguồn của Hugo Kołłątaj

{{Short description|Sử gia và triết gia người Ba Lan (1750–1812)}}
{{Infobox noble
| name          = Hugo Kołłątaj
| image         = Kollataj hugo.jpg|230px]]<br>Portrait by [[Józef Peszka]]<br><br>[[Tập tin:Kołłątaj autograph.PNG|230px]]<br>[[Tập tin:POL COA Kotwica.svg|100px]]
| caption       = 
| title        = ''Phó thủ tướng của Vương miện''
| full name     =
| CoA           = [[Gia huy Kotwica|Kotwica]]
| noble family  = [[Kołłątaj]]
| father        = Antoni Kołłątaj
| mother        = Marianna Mierzeńska
| birth_date    = {{Birth date|df=y|1750|4|1}}
| birth_place   = [[Dederkały Wielkie]], [[Volhynian Voivodeship (1569–1795)|Wołyń]]
| death_date    = {{Death date and age|df=y|1812|2|28|1750|4|1}}
| death_place   = [[Warsaw]], [[Công quốc Warsaw]]
| burial_place  = [[Powązki Cemetery]]
| module              = {{Infobox philosopher|embed=yes
|era = [[Kỷ nguyên Khai sáng]]
|region = [[Triết học phương Tây]]<br>[[Triết học Ba Lan]]
|notable_works = {{Ill|Một vài Bức thư Ẩn danh|pl|Anonima listów kilka}}<br>[[Hiến pháp ngày 3 tháng 5]]<br>[[Tuyên bố của Połaniec]]
|school_tradition = [[Thời kỳ Khai sáng ở Ba Lan]]<br>[[Sự dối trá của Kołłątaj]]
|main_interests = [[Sư phạm]], [[lịch sử]], [[triết học chính trị]], [[địa chất học]], [[khoáng vật học]], [[nhân chủng học]]
|institutions = [[Hiệp hội Bạn bè Khoa học Warsaw]]
|influences = [[Physiocrats]] · [[Adam Smith|Smith]] · [[Rousseau]]
|influenced = [[Franciszek Zabłocki|Zabłocki]] · [[Franciszek Ksawery Dmochowski|Dmochowski]] · [[Jan Śniadecki|Śniadecki]] · [[Koneczny]]
}}
}}'''Hugo Stumberg Kołłątaj''', (<small>phát âm là</small> {{Respell|Ko|won|thai}}, 1 tháng 4 năm 1750 - 28 tháng 2 năm 1812), là một nhà cải cách hiến pháp và nhà giáo dục nổi tiếng của Ba Lan, và là một trong những nhân vật nổi bật nhất của thời kỳ [[Khai sáng ở Ba Lan]].<ref>{{Chú thích web|url=http://www.uj.edu.pl/documents/10172/30ba9fc6-3eca-49ff-8ae0-cc084c2ab226|tựa đề=The Year of Hugo Kołłątaj|nhà xuất bản=[[Jagiellonian University]]|trang=12–14|ngày truy cập=14 May 2014}}</ref> Ông giữ chức vụ [[Phó thủ tướng (Ba Lan)|Phó Thủ tướng]] từ năm 1791–1792. Ông là một linh mục [[Giáo hội Công giáo|Công giáo La Mã]], nhà hoạt động xã hội và chính trị, nhà tư tưởng [[chính trị]], [[nhà sử học]], [[nhà triết học]] và [[nhà bác học]].

== Tiểu sử ==

=== Thời kỳ đầu ===
Hugo Kołłątaj sinh ngày 1 tháng 4 năm 1750 tại [[Velyki Dederkaly|Dederkały Wielkie]] (nay thuộc miền Tây Ukraine) ở [[Tàu Voivodeship Volhynian (1569–1795)|Volhynia]] trong một gia đình quý tộc nhỏ [[Giới quý tộc ba lan|Ba Lan]]. Một thời gian ngắn sau đó, gia đình ông chuyển đến [[Nieciesławice]], gần [[Sandomierz]], nơi mà ông trải qua thời thơ ấu.<ref name="min"/><ref name=Bauer40/><ref name="tucz"/><ref name="LERSKIEducation1996"/> Ông theo học tạị [[Pińczów]]. Ông sau đó học tại [[Đại học Jagiellonia|Học viện Kraków]], tiếp đó là [[Đại học Jagiellonia]]n, nơi ông học luật và lấy bằng tiến sĩ.<ref name="Bauer40"/><ref name=WIEM/> Vào khoảng năm 1775, ông được phong [[Chức Thánh|chức thánh]].<ref name="kai"/> Do được đi học tại [[Viên|Vienna]] và Ý ([[Napoli|Naples]] và [[Roma|Rome]]), nơi rất có thể đã giúp ông biết đến [[triết học]] [[Thời kỳ Khai Sáng|Khai sáng]].<ref name=Bauer40/><ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/><ref name="aj"/> Người ta cho rằng ông đã đạt được thêm hai bằng tiến sĩ ở nước ngoài về triết học và [[thần học]].<ref name=kai/>

Sau khi trở về Ba Lan, ông trở thành [[kinh sĩ|giáo sĩ]] của [[Kraków]],<ref name=aj/> linh mục [[Giáo xứ|quản xứ]] của [[Krzyżanowice Dolne]] và [[Tuczępy, Świętokrzyskie Voivodeship|Tuczępy]].<ref name=tucz/>  Ông hoạt động tích cực trong [[Ủy ban giáo dục quốc gia|Ủy ban Giáo dục Quốc gia]] và [[Hiệp hội Sách Tiểu học]], nơi ông đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển mạng lưới trường học quốc gia.<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/><ref name="Jędruch1982-194"/> Ông dành hai năm ở Warsaw rồi sau đó trở lại Kraków, nơi ông cải tổ Học viện Kraków với tư cách là thành viên của hội đồng quản trị từ năm 1777 và là [[Hiệu trưởng (học viện)|hiệu trưởng]] trong khoảng thời gian từ 1783–1786.<ref name="WIEM"/><ref name=kai/><ref name=aj/><ref name="Jędruch1982-194"/> Thành quả cải tổ Học viện của ông rất đáng kể khi ông đã thiết lập ra nhiều tiêu chuẩn sáng tạo mới vào thời điểm đó. Đáng chú ý, ông đã yêu cầu sử dụng [[tiếng Ba Lan]] thay thế cho [[tiếng Latinh]], lúc đó vốn vẫn chủ yếu được dùng trong các bài giảng. Việc loại bỏ tiếng Latinh và thay bằng ngôn ngữ quốc gia trong giáo dục đại học khi đó vẫn chưa phổ biến ở châu Âu.<ref name="Bauer41"/>  Cuộc cải cách gây tranh cãi đến nỗi những kẻ thù chính trị của ông đã tìm cách để buộc ông phải tạm thời rời khỏi Kraków vào năm 1781 với tội danh tham nhũng và vô đạo đức. Mặc dù vậy, vào năm 1782, quyết định xử phạt dành cho ông đã bị hủy bỏ.<ref name="Bauer42"/>

=== Cải cách trong Đại Nghị viện ===
[[Tập tin:Huga_Kałantaj._Гуга_Калантай_(1801-15).jpg|trái|nhỏ| Kołłątaj]]
Kołłątaj cũng hoạt động chính trị hết sức tích cực. Năm 1786, ông đảm nhận văn phòng Quan Chưởng án tại [[Đại công quốc Lietuva|Lithuania]] và chuyển đến Warsaw.<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/> Ông trở nên nổi bật trong [[phong trào cải cách]] khi đứng đầu một nhóm không chính thức thuộc cánh cấp tiến của [[Đảng Ái quốc Ba Lan|Đảng Ái quốc]], sau đó nhóm này bị kẻ thù chính trị của họ gán cho cái tên "[[Kołłątaj's Forge|Sự bịa đặt của Kołłątaj]]".<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/><ref name=kai/><ref name="Jędruch1982-194"/> Với vai trò là lãnh đạo của Đảng Ái quốc trong cuộc họp quốc hội, ông đã đề ra chương trình nghị sự trong Những ''bức thư nặc danh gửi [[Stanisław Małachowski]]'' (1788–1789) và trong bài luận ''Luật Chính trị của Quốc gia Ba Lan'' (1790).<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/> Trong các tác phẩm của mình, ông ủng hộ một cuộc cải cách hiến pháp nhuốm màu cộng hòa và sự cần thiết của những cải cách xã hội khác.<ref name=WIEM/><ref name="Jędruch1982-194"/> Một số mục tiêu mà ông theo đuổi gồm có việc củng cố vị trí lập hiến của nhà vua, yêu cầu quân đội quốc gia lớn hơn, bãi bỏ [[Liberum phủ quyết|quyền phủ quyết tự do]], áp dụng thuế phổ cập và giải phóng cho cả tầng lớp người dân thị thành và nông dân.<ref name="LERSKIEducation1996"/> Là người tổ chức phong trào của người dân thị thành, ông đã biên tập một văn bản yêu cầu cải cách và gửi đến [[Stanisław II August|nhà vua]] trong [[Rước đen|Cuộc Diễu hành Đen]] năm 1789.<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/>

Kołłątaj là đồng tác giả của [[Hiến pháp ngày 3 tháng 5 năm 1791]].<ref name="Jędruch1982-194"/> Ông tham gia thành lập Tổ chức [[Những người bạn của Hiến pháp|Bạn bè của Hiến pháp]] để hỗ trợ việc thực hiện tài liệu.<ref name=WIEM/> Năm 1786, ông nhận được [[Order of Saint Stanislaus|Huân chương Thánh Stanislaus]]. Đến năm 1791, ông tiếp tục được nhận [[Huân chương Đại bàng trắng (Ba Lan)|Huân chương Đại bàng trắng]].<ref name=min/> Từ năm 1791 đến 1792, ông giữ chức [[Crown Vice Chancellor|Phó thủ tướng]] (Podkanclerzy Koronny).<ref name=WIEM/><ref name="Jędruch1982-194"/>

Trong [[Chiến tranh Ba Lan - Nga năm 1792|cuộc chiến tranh Ba Lan-Nga]] nổ ra do sự ra đời của [[Hiến pháp ngày 3 tháng 5]], Kołłątaj, cùng với các cố vấn hoàng gia khác, đã thuyết phục Quốc vương [[Stanisław II August|Stanisław August]], cũng chính là đồng tác giả của Hiến pháp, tìm kiếm con đường thỏa hiệp và gia nhập [[Liên đoàn Targowica|Liên minh Targowica]] được thành lập nhằm hạ bệ Hiến pháp.<ref name="Jędruch1982-194"/> Tuy nhiên, vào năm 1792, khi phe Liên minh giành chiến thắng, Kołłątaj di cư đến [[Leipzig]] và [[Dresden]]. Tại đây, vào năm 1793, ông đã viết cùng với [[Ignacy Potocki]] một bài luận có tựa đề ''Về việc chấp nhận và sụp đổ của Hiến pháp Ba Lan ngày 3 tháng 5'' .<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/>

=== Lưu vong và những năm cuối đời ===
[[Tập tin:Huga_Kałantaj._Гуга_Калантай_(J._Pfeiffer,_1810).jpg|nhỏ|Kołłątaj, bởi Jan Pfeiffer, 1810]]
Khi sống lưu vong, quan điểm chính trị của Kołłątaj trở nên cấp tiến hơn và ông tham gia vào việc chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy.<ref name=WIEM/> Năm 1794, ông tham gia [[Nổi dậy Kościuszko|Cuộc nổi dậy Kościuszko]]. Ông đẫ tham gia đóng góp trong ''Đạo luật Khởi nghĩa'' ban hành ngày ngày 24 tháng 3 năm 1794 và [[Tuyên bố của Połaniec|Tuyên ngôn Połaniec]] ban hành ngày 7 tháng 5 năm 1794. Ông sau đó trở thành người đứng đầu của [[Kho bạc|Bộ Ngân khố]] [[Hội đồng quốc gia tối cao|Hội đồng Quốc gia Tối cao]] và hậu thuẫn cho phe cánh [[Jacobins Ba Lan]] nổi dậy.<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/> Sau khi Cuộc nổi dậy bị đàn áp cùng năm, Kołłątaj bị người Áo bắt giam cho đến năm 1802.<ref name="Jędruch1982-194"/> Năm 1805, cùng với [[Tadeusz Czacki]], ông đã thành lập trường [[Krzemieniec Lyceum]] ở Volhynia.<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/> Năm 1807, sau khi thành lập [[Công quốc Warszawa|Công quốc Warsaw]], ban đầu ông tham gia nắm chức vụ trong chính phủ,<ref name=kai/> nhưng nhanh chóng bị loại khỏi đây do âm mưu đến từ các đối thủ chính trị, và ngay sau đó, ông lại bị chính quyền Nga bắt giam cho đến năm 1808.<ref name="LERSKIEducation1996"/><ref name=WIEM/> Khi được thả, ông chính thức bị cấm tham gia hoạt động trong chính quyền. Bất chấp điều đó, ông đã tìm cách trình bày một chương trình tái thiết và phát triển Ba Lan trong "Nhận xét về vị trí hiện tại của một phần lãnh thổ Ba Lan kể từ Hiệp ước Tilsit, được gọi là Công quốc Warsaw", (1809).<ref name=WIEM/> Năm 1809, ông trở thành thành viên của [[Hiệp hội bạn bè khoa học Warsaw|Hiệp hội Bạn bè Khoa học Warsaw]]. Trong những năm 1809–1810, ông một lần nữa lại quản lý Học viện Kraków, đưa nó trở lại vị thế của mình từ dạng bị [[Đức hóa]].<ref name=aj/><ref name="Jędruch1982-194"/>
[[Tập tin:Hugo_kollataj_pomnik_park_jordana_krakow.jpg|nhỏ| Kołłątaj, [[Công viên Jordan]], [[Kraków]]]]
Trong ''The Physico-Moral Order'' (1811), Kołłątaj đã tìm cách tạo ra một hệ thống đạo đức xã hội nhấn mạnh sự [[Bình đẳng xã hội|bình đẳng]] của tất cả mọi người, dựa trên ý tưởng [[Chủ nghĩa trọng nông|vật lý]] về một "trật tự vật lý-đạo đức".<ref name="interia"/> Sau khi nghiên cứu sâu hơn về [[khoa học tự nhiên]], [[Địa chất học|địa chất]] và [[khoáng vật học]], ông tiếp tục viết nên cuốn ''Phân tích phê bình các nguyên tắc lịch sử liên quan đến nguồn gốc của loài người'', được xuất bản sau khi di cảo vào năm 1842.<ref name="SokolKissane1992"/> Trong tác phẩm này, ông đã đưa ra bản trình bày đầu tiên của người Ba Lan về các ý tưởng về [[Tiến hóa|sự tiến hóa]] xã hội dựa trên các khái niệm [[Địa chất học|địa chất]]. Công trình này được xem là một đóng góp quan trọng cho [[nhân chủng học văn hóa]].<ref name=interia/> Trong ''Tình trạng giáo dục ở Ba Lan trong những năm cuối cùng của triều đại Augustus III'', được xuất bản sau khi di cảo năm 1841, ông đã lập luận chống lại sự thống trị của [[Dòng Tên]] đối với giáo dục và trình bày một nghiên cứu về [[lịch sử giáo dục]].<ref name=interia/>

Ông mất vào ngày 28 tháng 2 năm 1812, "bị lãng quên và bỏ rơi" bởi những người cùng thời.<ref name=WIEM/><ref name=kai/> Ông được chôn cất tại [[Nghĩa trang Powązki]].<ref name=kai/>
 

*

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em|refs=

<ref name="min">{{in lang|pl}} M.J. Minakowski, [http://www.sejm-wielki.pl/b/10.655.132 Hugo Kołątaj ze Sztumbergu h. wł.], Wielka Genealogia Minakowskiego</ref>

<ref name="Bauer40">{{chú thích sách|author=Krzysztof Bauer|title=Uchwalenie i obrona Konstytucji 3 Maja|url=https://books.google.com/books?id=WLNGAAAAIAAJ|access-date=2 January 2012|year=1991|publisher=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne|isbn=978-8302046155|page=40}}</ref>

<ref name="tucz">{{in lang|pl}} [http://www.tuczepy.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&sub=5&menu=14&strona=1 Historia], Urząd Gminy w Tuczępach</ref>

<ref name="LERSKIEducation1996">{{chú thích sách|author1=Halina Lerski|author2=Harcourt Education|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA259|access-date=2 December 2011|year=1996|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0313034565|pages=259–260}}</ref>

<ref name="WIEM">{{in lang|pl}} [http://portalwiedzy.onet.pl/37510,,,,kollataj_hugo,haslo.html Kołłątaj Hugo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002835/http://portalwiedzy.onet.pl/37510,,,,kollataj_hugo,haslo.html |date=2016-03-04 }}, [[WIEM Encyklopedia]]</ref>

<ref name="kai">{{in lang|pl}} [http://dziedzictwo.ekai.pl/text.show?id=4557 Hugo Kołłątaj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221107172222/http://dziedzictwo.ekai.pl/text.show?id=4557 |date=2022-11-07 }}, Katolicka Agencja Informacyjna</ref>

<ref name="aj">{{in lang|pl}}Halina Zwolska, [http://www3.uj.edu.pl/alma/04/64.html Towarzysze Szkoły Głównej Koronnej] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415032311/http://www3.uj.edu.pl/alma/04/64.html |date=2012-04-15 }}, Alma Mater, wiosna 1997, nr 4</ref>

<ref name="Jędruch1982-194">{{chú thích sách|author=Jacek Jędruch|author-link=Jacek Jędruch|title=Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history|url=https://books.google.com/books?id=Rmx8QgAACAAJ|access-date=13 August 2011|year=1998|publisher=EJJ Books|isbn=978-0781806374|pages=194}}</ref>

<ref name="Bauer41">{{chú thích sách|author=Krzysztof Bauer|title=Uchwalenie i obrona Konstytucji 3 Maja|url=https://books.google.com/books?id=WLNGAAAAIAAJ|access-date=2 January 2012|year=1991|publisher=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne|isbn=978-8302046155|page=41}}</ref>

<ref name="Bauer42">{{chú thích sách|author=Krzysztof Bauer|title=Uchwalenie i obrona Konstytucji 3 Maja|url=https://books.google.com/books?id=WLNGAAAAIAAJ|access-date=2 January 2012|year=1991|publisher=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne|isbn=978-8302046155|page=42}}</ref>

<ref name="interia">{{in lang|pl}} [http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=79134 Kołłątaj Hugo (1750–1812)], [[Encyklopedia Interia]]</ref>

<ref name="SokolKissane1992">{{chú thích sách|author1=Stanley S. Sokol|author2=Sharon F. Mrotek Kissane|author3=Alfred L. Abramowicz|title=The Polish biographical dictionary: profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization|url=https://archive.org/details/polishbiographic00soko|url-access=registration|access-date=2 December 2011|year=1992|publisher=Bolchazy-Carducci Publishers|isbn=978-0865162457|page=[https://archive.org/details/polishbiographic00soko/page/194 194]}}</ref>
}}

== Đọc thêm ==

* Władysław Tatarkiewicz, ''Historia filozofii'' (Lịch sử triết học), 3 tập, Warsaw, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978.
*

== Liên kết ngoài ==

* [https://polona.pl/search/?query=Hugo_Ko%C5%82%C5%82%C4%85taj&filters=creator:%22Ko%C5%82%C5%82%C4%85taj,_Hugo_(1750--1812)%22,creator:%22Ko%C5%82%C5%82%C4%85taj,_Hugo_(1750--1812)_Autor%22,public:1,hasTextContent:0 Tác phẩm của Hugo Kołłątaj] trong thư viện số [[Polona]]
{{Authority control}}

{{Thời kỳ Khai sáng}}

{{DEFAULTSORT:Kollataj, Hugo}}
[[Thể loại:Người Ba Lan lưu vong]]
[[Thể loại:Tù nhân Nga]]
[[Thể loại:Triết gia thời kỳ Khai sáng]]
[[Thể loại:Mất năm 1812]]
[[Thể loại:Sinh năm 1750]]
[[Thể loại:Bài viết có nguồn tham khảo tiếng Ba Lan (pl)]]
[[Thể loại:Bản mẫu webarchive dùng liên kết wayback]]
[[Thể loại:Người nhận Huân chương Đại bàng trắng (Ba Lan)]]