Xem mã nguồn của Iosif Vissarionovich Stalin

{{pp-protected|small=yes}}
{{family name hatnote|Vissarionovich|Jughashvili|lang=Eastern Slavic}}
{{1000 bài cơ bản}}
{{Infobox officeholder 1
| name   = Iosif Vissarionovich Stalin
| native_name  = {{plainlist|
* {{nobold|Иосиф Виссарионович Сталин}}
* {{nobold|იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი}}
}}
| image   = StalinCropped1943.jpg
| imagesize   = 
| caption   = Chân dung Stalin năm 1943
| office   = [[Tập tin:КПСС.svg|22px]]<br/>[[Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô|Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương <br/>Đảng Cộng sản Liên Xô]]
| term_start  = 3 tháng 4 năm 1922
| term_end  = 16 tháng 10 năm 1952
| predecessor  = [[Vyacheslav Molotov]] <br/>giữ chức ''Bí thư phụ trách''
| successor   = [[Nikita Khrushchev]] <br/>giữ chức ''Bí thư thứ nhất''
| office2   = [[Tập tin:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|22px]]<br/>[[Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô]]
| premier2  = {{plainlist|
* [[Mikhail Kalinin]]
* [[Nikolai Shvernik]]
}}
| 1blankname2  = [[Phó Thủ tướng thứ nhất Liên Xô|Phó Thủ tướng thứ nhất]]
| 1namedata2  = {{plainlist|
* [[Nikolai Voznesensky]]
* Vyacheslav Molotov
* [[Nikolai Bulganin]]
}}
| term_start2  = 15 tháng 3 năm 1946
| term_end2   = 5 tháng 3 năm 1953
| predecessor2  = Bản thân<br/>giữ chức ''Chủ tịch Hội đồng Dân ủy''
| successor2  = Georgy Malenkov
| office3   = [[Tập tin:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|22px]]<br/>[[Chủ tịch Hội đồng Dân ủy Liên Xô]]
| term_start3  = 6 tháng 5 năm 1941
| term_end3   = 15 thảng 3 năm 1946
| predecessor3  = Vyacheslav Molotov
| successor3  = Bản thân<br/> giữ chức ''[[Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng]]''
{{Collapsed infobox section begin |last=yes |Chức vụ quan trọng khác
 |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Infobox officeholder 1 |embed=yes
| office4   = Thành viên [[Quốc hội Lập hiến Nga]]
| 1blankname4  = Phục vụ bên cạnh
| 1namedata4  = {{Collapsible list|title={{nobold|11 người khác}}|[[Nikolai Kutler]]|[[Pavel Milyukov]]|Rodichev|[[Maxim Vinaver]]|Cherepanov|[[Grigory Yevdokimov|Evdokimov]]|[[Mikhail Kalinin]]|[[Józef Unszlicht]]|[[Grigory Zinoviev]]|[[Boris Kamkov]]|Shreider}}
| term_start4  = 25 tháng 11 năm 1917
| term_end4   = 20 tháng 1 năm 1918{{efn|Ngày chính phủ Xô viết Bolshevik – Đảng Xã hội chủ nghĩa cách mạng cánh tả tuyên bố giải tán Quốc hội Lập hiến chính là ngày kết thúc nhiệm kỳ.}}
| constituency4  = [[Khu vực bầu cử Thủ phủ Petrograd (bầu cử Quốc hội Lập hiến Nga 1917)|Thủ phủ Petrograd]]
| predecessor4  = ''Lập mới''
| successor4  = ''Giải tán''
| office5   = [[Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Liên Xô]]
| term_start5  = 15 tháng 3 năm 1946
| term_end5   = 3 tháng 3 năm 1947
| predecessor5  = Bản thân <br/>giữ chức ''[[Dân ủy Quốc phòng Liên Xô]]''
| successor5  = [[Nikolai Bulganin]]
| office6   = [[Bộ Dân ủy Dân tộc|Dân ủy Bộ Dân tộc Nga Xô]]
| term_start6  = 8 tháng 11 năm 1917
| term_end6   = 7 tháng 7 năm 1923
| predecessor6  = ''Lập mới''
| successor6  = ''Bãi bỏ''
| office7   = [[Dân ủy Bộ Quốc phòng Liên Xô]]
| term_start7  = 19 tháng 7 năm 1941
| term_end7   = 25 tháng 2 năm 1946
| predecessor7  = [[Semyon Timoshenko]]
| successor7  = Bản thân <br/>giữ chức ''Dân ủy Lực lượng Vũ trang Liên Xô''
{{Collapsed infobox section end}}}}
| birth_name  = Ioseb Besarionis dze Jughashvili{{efn|name="birth_name"|Tên khai sinh Gruzia của Stalin là Ioseb Besarionis dze Jughashvili ({{lang-ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}}), tương đương trong tiếng Nga là Iosif Vissarionovich Dzhugashvili ({{langx|ru|link=no|Иосиф Виссарионович Джугашвили}}). Trong những năm tháng hoạt động cách mạng, ông lấy bí danh là "Stalin". Sau Cách mạng Tháng Mười, ông lấy đó làm tên chính thức.}}
| birth_date  = {{OldStyleDate|18 tháng 12|1878|6}}{{efn|{{OldStyleDate|21 tháng 12|1879|9}} theo tài liệu Xô viết}}
| birth_place  = [[Gori]], [[Tiflis]], Đế quốc Nga (nay là Gruzia)
| death_date  = {{death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}}
| death_place  = Moskva, [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga|Nga Xô]], Liên&nbsp;Xô (nay là Nga)
| resting_place  = {{plainlist|
* [[Lăng Lenin]], Moskva {{nowrap|(<!-- 9 March -->1953–<!-- 31 October -->1961)}}
* [[Nghĩa trang tường Điện Kremli]], Moskva {{nowrap|(từ <!-- 31 October -->1961)}}
}}
| party   = {{plainlist|
* [[Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga|RSDRP]] {{nowrap|(1898–1903)}}
* RSDRP ([[Bolshevik]]) {{nowrap|(1903–1918)}}
* [[Đảng Cộng sản Nga|RCP]] (Bolshevik) {{nowrap|(1918–1925)}}
* [[Đảng Cộng sản Liên Xô|VKPB]] (Bolshevik) {{nowrap|(1925–1952)}}
* [[Đảng Cộng sản Liên Xô|KPSS]] {{nowrap|(1952–1953)}}
}}
| nationality = {{plainlist| [[Liên Xô]]
}}
| spouse   = {{plainlist|
* {{marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}}
* {{marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}}
}}
| children  = {{plainlist|
* [[Yakov Dzhugashvili]]
* [[Vasily Stalin]]
* [[Svetlana Alliluyeva]]
* [[Artyom Sergeyev]] (con nuôi)
}}
| parents   = {{plainlist|
* [[Besarion Jughashvili]]
* [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]]
}}
| education   = [[Chủng viện Tbilisi]]
| signature   = Stalin Signature.svg
| allegiance  = {{plainlist|
* [[Nga Xô viết]]
* [[Liên bang Xô viết]]}}
| branch   = {{plainlist|
* [[Hồng quân]]
* [[Lực lượng Vũ trang Liên Xô]]
}}
| serviceyears  = {{plainlist|
* 1918–1920
* 1941–1953
}}
| rank   = [[Nguyên soái Liên Xô|Nguyên soái]] (1943)
| commands  = {{plainlist|
* [[Phương diện quân Nam (RSFSR)|Phương diện quân Nam]] {{nowrap|(1918–1920)}} (dân ủy)
* [[Phương diện quân Tây Nam (RSFSR)|Phương diện quân Tây Nam]] (1920) (dân ủy)
* [[Lực lượng Vũ trang Liên Xô]] {{nowrap|(1941–1953)}} (Tổng tư lệnh)
}}
| battles   = {{tree list}}
* [[Cách mạng Nga]]
** [[Cách mạng Tháng Mười]]
* [[Nội chiến Nga]]
** [[Trận Tsaritsyn]]
** [[Chiến tranh Nga-Ba Lan (1919-1921)|Chiến tranh Ba Lan – Nga Xô]]
* [[Chiến tranh Mùa Đông]]
* Thế chiến II ([[Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại]])
{{tree list/end}}
| footnotes   = {{collapsible list
| title = Ủy viên trung ương
| bullets = on
| 1917–1953: Ủy viên toàn phần Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô [[Bộ Chính trị Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga (Bolshevik) khóa VI|khóa 6]]–[[Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô khóa XIX (1952–1956)|19]]
| 1922–1953: Ủy viên toàn phần Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô [[Bộ Chính trị khóa 11 và Ban Bí thư khóa 11 của Đảng Cộng sản Nga (Bolshevik)|khóa 11]]–[[Ban Bí thư khóa 19 của Đảng Cộng sản Liên Xô|19]]
| 1920–1952: Ủy viên toàn phần Cục Tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô [[Bộ Chính trị khóa 9, Ban Bí thư khó 9 và Cục Tổ chức khóa 9 của Đảng Cộng sản Liên Xô (Bolshevik)|khóa 9]]–[[Cục Tổ chức khóa 18 của Đảng Cộng sản Toàn Liên minh (Bolshevik)|18]]
| 1912–1953: Ủy viên toàn phần Ban Chấp hành Trung ương Đảng [[Ủy ban Chấp hành Trung ương trong Đại hội Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga lần thứ 5|khóa 5]]–[[Ủy ban Chấp hành Trung ương trong Đại hội Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga lần thứ 19|19]]
}}
----
{{collapsible list
| title = Chức vụ khác
| bullets = on
| 1941–1945: Chủ tịch [[Ủy ban Quốc phòng]] Liên Xô
| 1920–1922: Chủ tịch [[Rabkrin|Ban Thanh tra Công Nông]] [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga|Nga Xô viết]]
}}
<div class="center">'''[[Danh sách lãnh tụ Liên Xô|Nhà lãnh đạo Liên Xô]]'''<br />
{{flatlist|
* {{big|'''←'''}} [[Lenin]]
* [[Georgy Malenkov|Malenkov]]{{efn|Tuy không có khả năng kiểm soát toàn thể [[Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô|bộ máy đảng ủy]], Malenkov vẫn được công nhận là "[[primus inter pares]]" trong vòng hơn một năm sau khi Stalin mất. Tới tháng 3 năm 1954, ông được liệt kê là thủ lĩnh hàng đầu của Liên Xô và tiếp tục chủ trì các cuộc họp của [[Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô|Bộ Chính trị]].}} {{big|'''→'''}}
}}
</div>
| title   = 
| title1   = 
| occupation  = Chính khách
| module   = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename= Stalin announcing German surrender.ogg|title=Giọng nói của Stalin|type=speech|description=Công bố [[Văn kiện Đầu hàng của Đức Quốc xã]]<br />Ghi âm tháng 5 năm 1945}}
}}
<!--Giới thiệu các chi tiết cơ bản; tên, ngày sinh, lý do nổi tiếng-->
'''Iosif Vissarionovich Stalin'''{{efn|{{bulleted list|{{langx|ru|link=no|Иосиф Виссарионович Сталин ([[Cải cách chính tả tiếng Nga#Cải cách sau cách mạng|trước-1918]]: Іосифъ Виссаріоновичъ Сталинъ)|translit=Iosif Vissarionovich Stalin}}; {{IPA|ru|ɪˈosʲɪf vʲɪsərʲɪˈonəvʲɪt͡ɕ ˈstalʲɪn}}|{{lang-ka|link=no|იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი}}|Nguồn tiếng Việt phiên âm Stalin là '''Xta-lin''' hoặc '''Xít-ta-lin'''}}}}, hay '''Joseph Stalin'''{{efn|Đây là dạng chính tả thường được dùng trong các nguồn tiếng Anh.}} (tên khai sinh: '''Ioseb Besarionis dze Jughashvili''';{{efn|name="birth_name"}} {{OldStyleDate|18 tháng 12|1878|6 tháng 12}} – 5 tháng 3 năm 1953), là một nhà cách mạng, nhà chính trị và lý luận chính trị [[người Gruzia]]. Ông giữ chức [[Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô|Tổng Bí thư]] [[Đảng Cộng sản Liên Xô]] giai đoạn 1922–1952 và [[Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô]] giai đoạn 1941–1953. Về [[ý thức hệ]], Stalin là người tin tưởng [[chủ nghĩa Lenin|các diễn giải của Lenin]] đối với [[chủ nghĩa Marx]], sau được ông hình thức hóa thành [[chủ nghĩa Marx-Lenin]]. Các chính sách do ông ban hành thường được gọi là [[chủ nghĩa Stalin]].

<!--Đầu đời, hoạt động cách mạng và vương lên nắm quyền-->
Stalin sinh thành trong một gia đình [[người Gruzia|dân tộc Gruzia]] bần cùng ở thị trấn [[Gori]], tỉnh [[Tiflis]] thuộc [[Đế quốc Nga]] (nay là [[Gruzia]]). Năm 1901, ông gia nhập [[Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga]] [[Marxist]] và làm biên tập viên cho tờ ''[[Pravda]]''. Trong khoảng thời gian này, ông tài trợ hoạt động của cánh [[Bolshevik]] do [[Vladimir Ilyich Lenin|V. I. Lenin]] dẫn đầu bằng nhiều thủ đoạn như: trộm cướp nhà băng Đế quốc Nga, bắt cóc tống tiền quý tộc và [[bảo kê|bảo kê thu phí]] các khu mỏ tư bản. Liên tục bị chính quyền bắt giữ, ông đã dành nhiều năm tháng đày đọa ở [[Siberia]]. Sau thắng lợi của [[Cách mạng Tháng Mười]] và sự thành lập nhà nước cộng sản [[đơn đảng]] vào năm 1917, Stalin được bổ nhiệm vào [[Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô|Bộ Chính trị Bolshevik]]. Ông phục vụ [[Hồng quân]] trong [[Nội chiến Nga]] và giám sát [[Hiệp ước về việc thành lập Liên Xô|hiệp ước thành lập Liên Xô]] vào năm 1922. Sau khi Lenin qua đời, Stalin vươn lên thâu tóm quyền lực và áp đặt "[[chủ nghĩa xã hội trong một quốc gia]]" làm chủ thuyết của Đảng Cộng sản Liên Xô. Nhờ các [[Kế hoạch 5 năm của Liên Xô|kế hoạch 5 năm]] do ông chủ trương, Liên Xô đã thực hiện [[Tập thể hóa ở Liên Xô|tập thể hóa nông nghiệp]] và [[Công nghiệp hóa ở Liên Xô|công nghiệp hóa]] nhanh chóng, kiến thiết [[Kinh tế kế hoạch|nền kinh tế tập trung do nhà nước hoạch định]]. Tuy nhiên, sự gián đoạn nghiêm trọng đối với chuỗi cung cấp thực phẩm đã gây ra [[Nạn đói ở Liên xô 1932–1933|nạn đói 1930–1933 ở Liên Xô]]. Bên cạnh đó, nhằm diệt trừ "[[Kẻ thù của nhân dân|kẻ thù của giai cấp công nhân]]", Stalin đã tiến hành [[Đại thanh trừng]], theo đó khoảng một triệu người đã bị bắt tới các trại lao động khổ sai gọi là [[Gulag]] và ít nhất 700.000 người đã bị xử tử từ năm 1936 đến năm 1938.
 
<!--Cuối những năm 1930 và Thế chiến II-->
Stalin truyền bá chủ nghĩa Marx–Lenin thông qua [[Quốc tế Cộng sản]] và hỗ trợ các phong trào [[chống phát xít]] ở Châu Âu hồi những năm 1930, đơn cử như trong [[Nội chiến Tây Ban Nha]]. Năm 1939, chế độ của ông ký kết [[Hiệp ước Molotov–Ribbentrop|hiệp ước không xâm phạm]] với [[Đức Quốc xã]], đặt tiền đề cho [[Liên Xô tấn công Ba Lan|cuộc xâm lược Ba Lan]] tiếp sau. Năm 1941, Đức bội ước và [[Chiến dịch Barbarossa|xâm lược Liên Xô]], buộc Stalin phải gia nhập [[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ hai|Khối Đồng minh]] với tư cách một trong ba lãnh đạo quyền lực nhất của khối này. Tuy thất bại trong giai đoạn đầu, Hồng quân Xô viết đã dần lấy lại đà thắng trước quân Đức và [[Trận Berlin|chiếm đóng Berlin]] vào năm 1945. Trong quá trình càn quét lãnh thổ địch, Liên Xô đã tiện thể [[Chiếm đóng các nước Baltic|sáp nhập các nước Baltic]], [[Liên Xô chiếm Bessarabia và Bắc Bukovina|Bessarabia và Bắc Bukovina]], đồng thời dựng lên [[Đế quốc Xô viết|các chính phủ ủng hộ mình]] ở Đông–Trung Âu và một phần Đông Á. Với chiến thắng trong Thế chiến II, Liên Xô và [[Hoa Kỳ]] trở thành [[siêu cường|hai siêu cường toàn cầu]] và bước vào giai đoạn căng thẳng mới gọi là [[Chiến tranh Lạnh]]. Stalin lãnh đạo công cuộc tái thiết Liên Xô thời kỳ hậu chiến và ủy nhiệm [[Dự án vũ khí hạt nhân của Liên Xô|dự án phát triển bom hạt nhân]] vào năm 1949. Trong thời gian này, Liên Xô trải qua [[Nạn đói ở Liên Xô 1946–47|nạn đói lớn thứ hai]] và một làn sóng [[Thái độ bài Do Thái ở Liên Xô|bài Do Thái]] lên tới cao trào trong [[Âm mưu bác sĩ]]. Sau khi Stalin qua đời vào năm 1953, nhà lãnh đạo mới của Liên Xô, [[Nikita Sergeyevich Khrushchyov|Nikita S. Khrushchev]], đã [[Về sùng bái cá nhân và những hậu quả của nó|tố cáo chế độ cũ của người tiền nhiệm]] và khơi mào chính sách [[phi Stalin hóa]] mọi mặt đời sống [[Văn hóa Liên Xô|xã hội Liên Xô]].

Stalin được công nhận là một trong những nhân vật lịch sử cực kỳ quan trọng của thế giới trong thế kỷ 20. Ông là đối tượng của sự [[sùng bái cá nhân]] trong phong trào Marx-Lenin quốc tế, được tôn vinh là vị lãnh tụ [[xã hội chủ nghĩa]] đứng về phía nhân dân lao động. Kể từ khi [[Liên Xô giải thể]] vào năm 1991, Stalin vẫn giữ được tiếng tăm ở Nga và Gruzia vì nhân dân hai nơi đó xem ông là một [[anh hùng dân tộc]] có công đánh thắng phát-xít và đưa đất nước họ lên vị thế siêu cường. Dù vậy, những người phản đối Stalin thì cáo buộc sự lãnh đạo của ông là [[toàn trị]] và phê phán ông đã thực hiện những chính sách như [[thanh lọc sắc tộc]], [[Di chuyển dân cư ở Liên bang Xô viết|trục xuất quy mô lớn]], xử bắn hàng loạt và sai lầm trong quản lý nông nghiệp dẫn đến nạn đói.
{{TOC limit|limit=3}}

==Đầu đời==

=== 1878–1899: Tuổi thơ và thiếu thời ===
{{multiple image
| align = left
| total_width = 300
| image1 = Stalin 1893-1.1.1.jpg
| alt1 = 
| caption1 =
| image2 = Stalin 1893-1.1.2 detail.jpg
| alt2 = 
| caption2 =
| footer = Chùm ảnh học sinh của Trường Tôn giáo Gori vào năm 1893. Một số bức có lẽ được chụp trước thời điểm đó, song bức của Stalin thường được cho là chụp tầm khoảng năm 1893.
}}
Stalin chào đời tại thị trấn [[Gori]], [[Gruzia]];{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=2|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=11}} bấy giờ là [[Tỉnh Tiflis]] thuộc [[Đế quốc Nga]], ngôi nhà chung của các dân tộc [[người Gruzia|Gruzia]], [[Người Azerbaijan|Azerbaijan]], [[người Armenia|Armenia]], [[người Nga|Nga]], và [[người Do Thái|Do Thái]].{{sfn|Service|2004|p=15}} Ông sinh ngày {{OldStyleDate|18 tháng 12|1878|6 tháng 12}},{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=14|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=23}}{{efn|Tuy các nguồn đã được công bố bất nhất về ngày sinh chính xác của Stalin, hồ sơ chủng sinh Nhà thờ Uspensky ở Gori, Gruzia ghi nhận Ioseb Jughashvili sinh ngày 18 tháng 12 ([[Lịch Julian|Lịch cũ]]: 6 tháng 12) năm 1878. Thông tin này cũng được ghi nhận trong chứng chỉ ra trường của ông và trong lưu trữ của [[Okhrana]], cục cảnh sát mất do Sa hoàng thành lập vào ngày 18 tháng 4 năm 1902 (ghi nhận Stalin hồi đó 23 tuổi), cũng như trong tất cả các hồ sơ thời kỳ tiền cách mạng. Muộn nhất vào năm 1921, bản thân Stalin ghi nhận sinh nhật của mình rơi vào ngày 18 tháng 12 năm 1878 trong một hồ sơ ứng tuyển. Sau khi lên nắm quyền vào năm 1922, Stalin khai ngày sinh của mình là 21 tháng 12 năm 1879 ([[Áp dụng Lịch Gregorius#Đông Âu|Lịch cũ]]: 9 tháng 12 năm 1879). Đây là ngày toàn thể Liên Xô mừng sinh nhật ông.{{sfn|Montefiore|2007|p=23}}}} và được rửa tội vào ngày 29 tháng 12 cùng năm.{{sfn|Service|2004|p=16}} Tên khai sinh của ông là Ioseb Besarionis dze Jughashvili,{{efn|name="birth_name"}} hồi nhỏ còn được đặt biệt danh là "Soso", cách [[giảm kích (ngôn ngữ học)|gọi yêu]] cái tên "Ioseb".{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=11|2a1=Service|2y=2004|2p=16|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=23|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=17}} Cha ông tên là [[Besarion Jughashvili]], còn mẹ ông tên là [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=1–2|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=14|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=19|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11|6a1=Deutscher|6y=1966|6p=26}} Stalin là người con duy nhất của cặp vợ chồng Geladze sống sót qua tuổi sơ sinh.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=5|2a1=Service|2y=2004|2p=16|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=22|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=17|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11}}

Besarion là thợ đóng giày làm thuê cho một công xưởng.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=5|2a1=Service|2y=2004|2p=14|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=22|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=16}} Ban đầu thu nhập của ông khá khẩm song về sau sa sút,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=16|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=22, 32}} khiến gia đình rơi vào cảnh éo le.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=11|2a1=Service|2y=2004|2p=19}} Besarion trở nên nghiện rượu,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=17|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=25|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=20|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=12}} quay ra đánh đập vợ con.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=10|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=17|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=29|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=12}} Stalin và mẹ Ekaterine bỏ nhà ra đi vào năm 1883, phiêu bạt đó đây, chuyển nơi sống tận chín lần trong vòng một thập kỷ tới.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1pp=30–31|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=20}} Năm 1886, họ ở nhờ nhà một người bạn, Cha Christopher Charkviani.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=31|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=20–21}} Ekaterine giúp việc nhà để kiếm sống và mong muốn cho con trai đi học.{{sfn|Montefiore|2007|pp=31–32}} Tháng 9 năm 1888, Stalin được nhận vào trường Giáo hội Chính thống Gori,{{sfn|Dović|Helgason|2019|p=[https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ&dq=gori+church+school+orthodox&pg=RA1-PA56 256]}} nhờ sự giúp đỡ của Charkviani.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=11|2a1=Service|2y=2004|2p=20|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=32–34|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=21}} Tuy hay ẩu đả với đồng lứa,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=20|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=36}} Stalin học rất giỏi,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=30|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=44|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=26}} bộc lộ năng khiếu vẽ vời và kịch nghệ,{{sfn|Montefiore|2007|pp=43–44}} [[Thơ của Stalin|tự viết thơ]],{{sfn|Montefiore|2007|p=44}} và thích hát bè cùng các bạn.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=13|2a1=Service|2y=2004|2p=30|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=43|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=26}} Ngoài ra Stalin từng gặp nhiều vấn đề về sức khỏe: trận [[đậu mùa]] năm 1884 lưu lại trên mặt ông một vết sẹo;{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=19|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=31|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=20}} năm 12 tuổi thì bị đâm trọng thương bởi một cỗ xe ngựa ''[[Phaeton (xe ngựa kéo)|phaeton]]'', đây là lí do tay trái ông bị tê liệt suốt đời.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=25|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=35, 46|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=20–21}}

[[Tập tin:The Orthodox Theological Seminary.jpg|thumb|right|Năm 1894, Stalin bắt đầu học tại [[Chủng viện Tiflis]] (ảnh chụp khoảng năm 1870).]]
Tháng 8 năm 1894, Stalin được nhận vào [[Chủng viện Tbilisi|Chủng viện Tâm linh Chính thống giáo]] ở [[Tiflis]]. Do có trợ cấp, ông không phải trả một số khoản học phí.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=28|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=51–53|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=15}} Ông nội trú ở đây cùng 600 chủng sinh mục sư,{{sfn|Montefiore|2007|pp=54–55}} đạt điểm số khá cao trên lớp.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=36|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=56|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=32|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=16}} Ông tiếp tục sáng tác thơ; năm bài trong số đó, viết về các chủ đề như thiên nhiên, đất nước và tư tưởng ái quốc, được xuất bản dưới bút danh "Soselo" và đăng trên báo ''Iveria'' (''Gruzia'') của Ilia Chavchavadze.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=18|2a1=Service|2y=2004|2p=38|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=57|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=33}} Theo ký giả Simon Sebag Montefiore, chúng trở thành "những vần thơ Gruzia nhỏ song kinh điển",{{sfn|Montefiore|2007|p=58; nguyên văn là "minor Georgian classics"}} xuất hiện ở nhiều tuyển tập thơ Gruzia trong vòng vài năm tới.{{sfn|Montefiore|2007|p=58}} Lớn lên, Stalin mất hứng thú với việc học tôn giáo, khiến điểm số trên lớp sa sút.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=69|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=32|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=18}} Theo một số nguồn, ông thường xuyên bị cấm túc vì hành vi nổi loạn ở trường.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=69|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=36–37|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=19}}

Stalin tham gia một câu lạc bộ đọc sách cấm ở trường.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=62|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=36, 37|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=18}} Ông chịu ảnh hưởng rất lớn từ tiểu thuyết cách mạng ''[[Phải làm gì?]]'' (1863) của [[Nikolai Gavrilovich Chernyshevsky|Nikolai G. Chernyshevsky]]{{sfn|Montefiore|2007|p=63}} và ''[[Kẻ giết bố]]'' của [[Alexander Kazbegi]]; trên thực tế, bí danh "Koba" về sau của Stalin bắt nguồn từ tên nhân vật chính trong tác phẩm này.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=14|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=63|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=23–24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=17}} Qua việc đọc, ông biết đến tác phẩm ''[[Das Kapital]]'' (1867) của [[Karl Marx]]{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=38|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=64}} và trở nên tin tưởng vào thuyết chính trị – xã hội [[Marxist]]{{sfn|Montefiore|2007|p=69}} bấy giờ đang khá thời thượng tại Gruzia; đây cũng là một trong những hình thức [[chủ nghĩa xã hội]] chống [[chế độ chuyên chế Sa hoàng]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=40|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=43}} Vào mỗi buổi đêm, Stalin dự các cuộc họp bí mật của công nhân.{{sfn|Montefiore|2007|p=66}} Qua đó ông được giới thiệu với [[Silibistro Jibladze|Silibistro "Silva" Jibladze]], nhà Marxist sáng lập phái [[Mesame Dasi]] ("Nhóm thứ ba").{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=65|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=44}} Sau một khoảng thời gian, Stalin rời chủng viện vào tháng 4 năm 1899 và không bao giờ ngoảnh lại.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=41|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=71}}

=== 1899–1904: Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga ===
[[Tập tin:Stalin 1902.jpg|thumb|upright=0.8|left|Ảnh cảnh sát chụp Stalin khi ông 23 tuổi, năm 1902]]
Tháng 10 năm 1899, Stalin làm việc cho đài khí tượng Tiflis.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Service|3y=2004|3pp=43–44|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=76|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=47–48}} Do khối lượng công việc không nhiều, ông dành những lúc rảnh rỗi để hoạt động cách mạng. Stalin thu hút một nhóm những người ủng hộ ông qua các lớp dạy lý thuyết xã hội chủ nghĩa.{{sfn|Montefiore|2007|p=79}} Ông bí mật chủ trì một cuộc họp công nhân vào [[ngày 1 tháng 5]] năm 1900{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=78}} và thuyết phục họ tổ chức biểu tình đình công.{{sfn|Montefiore|2007|p=78}} Tới thời điểm này, cục cảnh sát mật [[Okhrana]] đã biết về hành tung của Stalin trong tổ cách mạng tại Tiflis.{{sfn|Montefiore|2007|p=78}} Họ dự định bắt giữ ông vào tháng 3 năm 1901, nhưng ông tẩu thoát kịp thời, lẩn trốn{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=27|2a1=Service|2y=2004|2p=45|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=81–82|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=49}} và sống qua ngày nhờ khoản tiền do người thân chu cấp.{{sfn|Montefiore|2007|p=82}} Phải sống lẩn lút, ông góp sức lên kế hoạch cho một cuộc biểu tình công nhân vào ngày 1 tháng 5 năm 1901; tầm 3.000 người sau đó đã tham gia, đụng độ với lực lượng trị an của triều đình.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=28|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=82|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=50}} Ông liên tiếp tránh né được các cuộc lùng sục gắt gao của chính quyền bằng cách dùng tên giả và nương náu ở nhiều căn hộ khác nhau.{{sfn|Montefiore|2007|p=87}} Tháng 11 năm 1901, ông được bầu vào Ủy ban Tiflis của [[Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga]] (RSDRP), một chính đảng Marxist được thành lập vào năm 1898.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=63|2a1=Rieber|2y=2005|2pp=37–38|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=87–88}}

Cùng tháng, Stalin tới cảng thị [[Batum]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Rieber|3y=2005|3p=39|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=101|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=51}} Luận điệu chủ chiến của Stalin đã gây chia rẽ những người Marxist ở thành phố, một số thậm chí nghi ngờ ông là điệp viên hai mang của chính quyền Sa hoàng.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1pp=91, 95|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=53}} Stalin tìm được việc làm tại nhà kho tinh luyện [[gia tộc Rothschild|Rothschild]], nơi ông đồng tổ chức hai cuộc đình công lớn.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1pp=90–93|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=51|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=22–23}} Sau khi các thủ lĩnh công nhân bị bắt, ông tiếp tục kích động một cuộc biểu tình quần chúng, xui khiến họ đột nhập vào nhà ngục địa phương; lần này quân lính xả súng vào đám đông biểu tình, khiến 13 người thiệt mạng.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=94–95|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=52|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}} Stalin tổ chức một cuộc biểu tình nữa vào ngày tang lễ của họ,{{sfn|Montefiore|2007|pp=97–98}} nhưng bị bắt giam vào tháng 4 năm 1902.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Rieber|3y=2005|3p=42|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=98|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=52}} Ban đầu ông bị tạm giữ trong nhà tù Batumi,{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=67|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=101}} rồi chuyển sang nhà tù Kutaisi,{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=67|2a1=Conquest|2y=1991|2p=29|3a1=Service|3y=2004|3p=52|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=105}} rốt cuộc giữa năm 1903 bị kết án ba năm phát lưu nơi biên viễn Siberia.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=68|2a1=Conquest|2y=1991|2p=29|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=107|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=53|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}}

Stalin rời Batum vào tháng 10, bị thuyên chuyển tới thị trấn [[Novaya Uda, Irkutsk Oblast|Novaya Uda]] cuối tháng 11 năm 1903.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=75|2a1=Conquest|2y=1991|2p=29|3a1=Service|3y=2004|3p=52|4a1=Montefiore|4y=2007|4pp=108–110}} Ông sống trong một căn nhà nông dân, ngủ trong phòng trữ lương thực.{{sfn|Montefiore|2007|p=111}} Ông từng hai lần định tẩu thoát: lần đầu, ông chạy được tới [[Balagansk]] nhưng phải quay lại vì [[bỏng lạnh]];{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=52|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=114–115}} lần hai, vào tháng 1 năm 1904, thì thành công và tới được Tiflis.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=52|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=115–116|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=53}} Tại đây, ông cùng [[Philip Makharadze]] chủ bút tờ báo Marxist tiếng Gruzia ''[[Proletariatis Brdzola]]'' ("Cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản").{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=57|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=123}} Ông kêu gọi phong trào Marxist Gruzia mạnh dạn tách khỏi phong trào Marxist Nga; điều mà đã khiến một số đảng viên RSDRP cáo buộc ông là có thái độ dân tộc chủ nghĩa đi ngược lại [[Chủ nghĩa vô sản quốc tế|phong trào Marxist quốc tế]], đồng thời bị kiến nghị khai trừ khỏi Đảng. Stalin đành phải rút lại lời kêu gọi của mình.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=54|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=117–118|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=77}} Trong những năm tháng Stalin bị đày ải, RSDRP đã rạn nứt thành hai bè phái, "[[Bolshevik]]" của [[Vladimir I. Lenin]] và "[[Menshevik]]" của [[Yuli Martov]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=33–34|2a1=Service|2y=2004|2p=53|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=113|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=78–79|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=24}} Stalin bất đồng với nhiều thành viên Menshevik ở Gruzia nên ngả theo phái Bolshevik.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=76|2a1=Service|2y=2004|2p=59|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=80|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=24}} Mặc dù kiểm soát một bản doanh do Stalin lập ra tại thành phố mỏ [[Chiatura]],{{sfn|Montefiore|2007|p=131}} Bolshevik vẫn chỉ là phái thiểu số trên địa bàn Gruzia khi so với phái Menshevik.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=38|2a1=Service|2y=2004|2p=59}}

=== 1905–1912: Cách mạng 1905 và hệ quả ===
[[Tập tin:Lenin at Tampere.JPG|thumb|left|Stalin gặp gỡ [[Vladimir Lenin]] lần đầu tiên tại [[Hội nghị Đại biểu Toàn quốc lần thứ I Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga|hội nghị năm 1905 ở Tampere]], bấy giờ thuộc [[Đại công quốc Phần Lan]]. Lenin trở thành "người thầy không thể thay thế của Stalin".{{sfn|Kotkin|2014|p=81}}]]
Tháng 1 năm 1905, quân đội Sa hoàng [[Ngày Chủ nhật đẫm máu|thảm sát người biểu tình]] tại [[Sankt-Peterburg]]. Bất ổn dần lan rộng trên toàn Đế quốc và leo thang thành [[Cách mạng Nga (1905)|Cách mạng năm 1905]].{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=80|2a1=Service|2y=2004|2p=56|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=126}} Gruzia bị ảnh hưởng đáng kể bởi sự biến này.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1pp=84–85|2a1=Service|2y=2004|2p=56}} Stalin trú ở [[Baku]] vào tháng 2, thời điểm mà [[Thảm sát Armenian–Tatar năm 1905–07|căng thẳng sắc tộc]] giữa người Armenia và Azerbaijan đang lên đến đỉnh điểm, khiến ít nhất 2.000 người thiệt mạng do ẩu đả.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=58|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=128–129}} Stalin công khai khiển trách "cuộc [[pogrom]] chống lại người Do Thái và người Armenia" như một phần nỗ lực của Sa hoàng [[Nikolai II]] nhằm "củng cố ngai vàng đáng khinh của hắn ta".{{sfn|Montefiore|2007|p=129}} Stalin thành lập Đội Biệt động Bolshevik, có nhiệm vụ làm chêm đệm giữa hai phe dân tộc thù địch nhau tại Baku; ông cũng thừa cơ này để trộm cắp công cụ in ấn.{{sfn|Montefiore|2007|p=129}} Ông tiếp tục mở rộng quy mô Đội Biệt động giữa triền miên xung đột tại Gruzia, song song với động thái của phe Menshevik.{{sfn|Montefiore|2007|pp=131–132}} Các toán quân của Stalin giải giáp binh lính và cảnh sát địa phương,{{sfn|Montefiore|2007|p=132}} đột kích kho vũ khí của chính quyền,{{sfn|Montefiore|2007|p=143}} gây quỹ thông qua việc [[bảo kê]] các nhà kinh doanh và hầm mỏ địa phương.{{sfn|Montefiore|2007|pp=132–133}} Họ thực hiện nhiều đợt tấn công nhắm vào lính [[Cossack]] và phiến quân [[phái Trăm Đen|Trăm Đen]] ủng hộ Sa hoàng,{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=87|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=135, 144}} đôi khi phối hợp hoạt động với lực lượng dân quân Menshevik.{{sfn|Montefiore|2007|p=137}}

Tháng 11 năm 1905, tổ Bolshevik Gruzia cử Stalin thay mặt họ tới dự hội nghị Bolshevik toàn thể được tổ chức tại Sankt-Peterburg.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1pp=89–90|2a1=Service|2y=2004|2p=60|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=145}} Lúc tới nơi, ông hay tin từ vợ của Lenin, bà [[Nadezhda Krupskaya]], rằng địa điểm cuộc hẹn đã chuyển đến [[Tampere]], [[Đại công quốc Phần Lan]].{{sfn|Montefiore|2007|p=145}} Tại [[Hội nghị Đại biểu Toàn quốc lần thứ I Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga|hội nghị năm 1905]], Stalin vinh dự gặp mặt Lenin lần đầu tiên.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=90|2a1=Conquest|2y=1991|2p=37|3a1=Service|3y=2004|3p=60|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=81}} Tuy hết sức tôn kính vị lãnh tụ, Stalin bất đồng với quan điểm của Lenin rằng phái Bolshevik phải cài cắm những ứng cử viên của họ [[Cuộc bầu cử lập pháp Nga 1906|trong cuộc bỏ phiếu sắp tới]] vào [[Duma Quốc gia]]; Stalin cho rằng quá trình tiến cử quốc hội không ích gì ngoài phí thời gian.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=92|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=147|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105}} Tháng 4 năm 1906, Stalin dự Đại hội IV RSDRP ở [[Stockholm]]; đây cũng là chuyến đi đầu tiên của ông ra ngoài Đế quốc Nga.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=94|2a1=Conquest|2y=1991|2pp=39–40|3a1=Service|3y=2004|3pp=61, 62|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=156}} Tại hội nghị, Đảng RSDRP – khi đó phái Menshevik chiếm đa số – đồng thuận là sẽ không thực hiện cướp có vũ trang để chu cấp cho các hoạt động cách mạng của họ.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Conquest|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=62|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=26}} Lenin và Stalin bất đồng với quyết định này,{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Service|2y=2004|2p=62|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} bèn ngầm thảo luận với những đảng viên Bolshevik khác, lên kế hoạch cướp tiền của Đế quốc nhân danh cách mạng.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=168|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=113}}

Tháng 7 năm 1906, Stalin kết hôn với [[Kato Svanidze]] trong một nhà thờ Chính thống giáo ở [[Senaki]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=159|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105|4a1=Semeraro|4y=2017|4p=[https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ&dq=Kato+Svanidze+stalin+orthodox+church+1906&pg=PT87 ??]}} Tháng 3 năm 1907, người vợ mới cưới sinh cho ông một đứa con trai, đặt tên là [[Yakov Dzhugashvili|Yakov]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=106|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Theo sử gia [[Robert Service (sử gia)|Robert Service]], tới thời điểm này Stalin đã xây dựng tên tuổi cho mình như "người Bolshevik tiên phong của Gruzia".{{sfn|Service|2004|p=65}} Ông dự [[Đại hội Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga lần thứ V|Đại hội V RSDRP]] được tổ chức tại [[Nhà thờ Brotherhood]], London, từ tháng 5 đến tháng 6 năm 1907.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=41|2a1=Service|2y=2004|2p=65|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=178-180|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=108}} Về Tiflis, Stalin vạch ra kế hoạch [[Vụ cướp ngân hàng Tiflis 1907|cướp tiền của Ngân hàng Đế quốc]] vào tháng 6 năm 1907. Băng nhóm của ông đánh chặn thành công một đoàn hộ tống chở tiền băng qua [[Quảng trường Tự do, Tbilisi|Quảng trường Erivansky]] bằng súng và bom tự chế. Khoảng 40 người thiệt mạng trong vụ cướp, song tất cả các thành viên của băng nhóm đều chạy thoát.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=41–42|2a1=Service|2y=2004|2p=75|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} Sau phi vụ, Stalin chuyển tới sống ở Baku cùng vợ và con trai.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=180|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=114}} Tại đây, phái Menshevik đối chất Stalin về vụ cướp và đầu phiếu khai trừ ông khỏi RSDRP, nhưng Stalin phớt lờ họ.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Conquest|2y=1991|2pp=43–44|3a1=Service|3y=2004|3p=76|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=184}}

[[Tập tin:Stalin's Mug Shot.jpg|thumb|right|Thẻ ghi chép Stalin trong hồ sơ của cục cảnh sát mật Sa hoàng Okhrana vào năm 1911]]
Stalin đảm bảo phái Bolshevik chiếm thế thượng phong trong nhánh RSDRP ở Baku,{{sfn|Montefiore|2007|p=190}} đồng thời biên tập hai tờ báo Bolshevik ''Bakinsky Proletary'' và ''Gudok'' ("Tiếng huýt").{{sfn|Montefiore|2007|p=186}} Tháng 8 năm 1907, ông dự [[Đại hội Xã hội chủ nghĩa Quốc tế, Stuttgart 1907|Đại hội VII]] [[Quốc tế II]] – một tổ chức chính trị theo chủ nghĩa xã hội – tại [[Stuttgart]], Đức.{{sfn|Montefiore|2007|p=189}} Tháng 11 năm 1907, vợ Stalin qua đời vì [[Sốt phát ban (typhus)|sốt typhus]],{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=191|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} và vì vậy ông đành giao phó con trai mình cho nhà ngoại nuôi ở Tiflis.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=71|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=193|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Tại Baku, ông tái hợp băng nhóm tội phạm ''Trang phục''.{{sfn|Montefiore|2007|p=194}} Họ tiếp tục đánh chặn phiến quân Trăm Đen nhờ nguồn quỹ gây dựng được bằng các thủ đoạn như bảo kê, rửa tiền, và trộm cướp.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=74|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=196|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=115}} Họ bắt giữ nhiều con em quý tộc nhà giàu làm con tin để tống tiền.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1pp=197–198|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} Đầu năm 1908, Stalin đến [[Genève]], Thụy Sĩ, để gặp Lenin và nhà Marxist nổi danh người Nga [[Georgy Valentinovich Plekhanov|Georgy V. Plekhanov]] – vị này không có thiện cảm với Stalin.{{sfn|Montefiore|2007|p=195}}

Tháng 3 năm 1908, Stalin bị bắt tạm giam tại nhà tù Bailov ở Baku.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=203|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Ông trở thành thủ lĩnh của những người Bolshevik bị cầm tù, tổ chức các hội nhóm thảo luận và ra lệnh giết những kẻ tình nghi tố giác.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=203–204}} Bị kết án hai năm đày ải ở [[Solvychegodsk]], [[Tỉnh Vologda]], Stalin tới đó vào tháng 2 năm 1909.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=206, 208|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Tháng 6 cùng năm, ông trốn thoát khỏi ngôi làng, cải trang thành phụ nữ và chạy tới [[Kotlas]], từ đó về Sankt-Peterburg.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=212|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=117}} Tháng 3 năm 1910, ông lại bị bắt và giải về Solvychegodsk.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=222, 226|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} Tại đây, ông nảy sinh tình cảm với bà chủ đất Maria Kuzakova, người sinh đứa con trai thứ hai cho Stalin tên là [[Constantine Kuzakov|Konstantin]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=79|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=227, 229, 230–231|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} Tháng 6 năm 1911, Stalin được phép chuyển tới [[Vologda]], ở đây trong vòng hai tháng.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=47|2a1=Service|2y=2004|2p=80|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=231, 234|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=121}} Ông tiếp tục nảy sinh mối tình với Pelageya Onufrieva.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=79|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=234|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} Một lần nữa ông trốn đi Sankt-Peterburg,{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=236|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=121}} nhưng lại bị bắt vào tháng 9 năm 1911, lần này án trạng bị gia hạn thêm ba năm tại Vologda.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=237|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=121–22}}

=== 1912–1917: Trung ương Bolshevik và báo ''Pravda'' ===
[[Tập tin:First Issue of PRAVDA.jpg|thumb|right|Số ra đầu tiên của tờ ''[[Pravda]]'', báo chính trị Bolshevik do Stalin biên tập.]]
Tháng 1 năm 1912, phái Bolshevik tiến hành bầu cử Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại [[Hội nghị Praha]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}} Lenin và [[Grigory Zinoviev|Grigory Y. Zinoviev]] quyết định trao cho Stalin một ghế trong ủy ban.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}} Vẫn trú tại Vologda, Stalin đồng ý và giữ vị trí đó đến cuối đời.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=48|2a1=Service|2y=2004|2p=83|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=240|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=122–123}} Lenin tin tưởng Stalin vì lẽ, với tư cách là người dân tộc Gruzia, Stalin có khả năng vận động các dân tộc thiểu số khác ủng hộ phái Bolshevik.{{sfn|Montefiore|2007|p=240}} Tháng 2 năm 1912, Stalin lại trốn về Sankt-Peterburg.{{sfn|Montefiore|2007|p=241}} Tại đây, ông chịu trách nhiệm chuyển đối tuần báo Bolshevik ''Zvezda'' ("Tinh tú") thành nhật báo ''[[Pravda]]'' ("Sự thật"),{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=243}} chính thức ấn hành vào tháng 4 năm 1912.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=247}} Vai trò biên tập viên của Stalin được giữ kín.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=247}}

Tháng 5 năm 1912, ông lại bị bắt giam tại nhà tù Shpalerhy, lần này lĩnh ba năm đày ải ở Siberia.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=248}} Tháng 7 cùng năm, ông đặt chân đến ngôi làng hẻo lánh [[Narym]]{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=249|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=133}} và sống chung với đồng chí [[Yakov Sverdlov|Yakov M. Sverdlov]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=86|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=250|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=154}} Chỉ hai tháng sau, Stalin và Sverdlov đào tẩu về Sankt-Peterburg.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Service|2y=2004|2pp=86–87|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=250–251}} Trong khoảng thời gian ngắn về thăm Tiflis sau đó, Stalin tái hợp băng cướp cũ và mai phục một toa xe chở thư; phi vụ này tuy vậy lại khiến hầu hết các thành viên (trừ Stalin) rơi vào tay chính quyền.{{sfn|Montefiore|2007|pp=252–253}} Stalin về Sankt-Peterburg, tiếp tục biên tập và viết bài đăng cho tờ ''Pravda''.{{sfn|Montefiore|2007|p=255}}

[[Tập tin:Stalin in exile 1915.jpg|thumb|left|upright=0.8|Stalin năm 1915.]]
Sau cuộc [[bầu cử Duma tháng 10 năm 1912]], theo đó sáu đảng viên Bolshevik và sáu đảng viên Menshevik trúng cử, Stalin đã viết nhiều bài báo kêu gọi sư hòa giải giữa hai phái Marxist, khiến Lenin phật lòng.{{sfn|Montefiore|2007|p=256}} Cuối năm 1912, Stalin hai lần qua [[Áo-Hung]] để gặp Lenin tại [[Kraków]],{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=52|2a1=Service|2y=2004|2pp=87–88|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=256–259|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=133}} rốt cuộc quy thuận sự từ chối thỏa hiệp với phái Menshevik của Lenin.{{sfn|Montefiore|2007|p=263}} Tháng 1 năm 1913, Stalin đi [[Viên]]{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2p=89|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=263}} để tìm lời giải cho 'vấn đề dân tộc', thiểu số hoặc đa số, bên trong Đế quốc Nga.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=89|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=264–265}} Lenin khuyến khích Stalin viết một bài luận về chủ đề này để lôi kéo các dân tộc muốn độc lập về phía mình, đồng thời kỳ vọng họ sẽ chọn liên minh với nước Nga do Bolshevik kiểm soát trong tương lai.{{sfn|Montefiore|2007|p=266}}

Bài chính luận ''[[Chủ nghĩa Marx và vấn đề dân tộc]]'' của Stalin{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=53|2a1=Service|2y=2004|2p=85|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=266|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=133}} lần đầu tiên được đăng trên số tháng Ba, tháng Tư, và tháng Năm năm 1913 của tạp chí ''[[Prosveshcheniye]]'' do Bolshevik ấn hành;{{sfn|Kotkin|2014|p=133}} rất được Lenin ưng thuận.{{sfn|Montefiore|2007|p=267}} Theo ký giả Montefiore, đây là "công trình nổi danh nhất của Stalin."{{sfn|Montefiore|2007|p=266}} Ông xuất bản nó dưới bí danh "K. Stalin",{{sfn|Montefiore|2007|p=267}} cái tên mà đã xuất hiện từ năm 1912,{{sfnm|1a1=Himmer|1y=1986|1p=269|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=7|3a1=Service|3y=2004|3p=85}} lấy từ gốc ''stal'' 'thép' [[tiếng Nga]],{{sfnm|1a1=Himmer|1y=1986|1p=269|2a1=Service|2y=2004|2p=85}} nôm na dịch ra là "người thép".{{sfnm|1a1=Himmer|1y=1986|1p=269|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=7|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=268|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=133}} Stalin có lẽ đã bắt chước cách dùng bí danh của Lenin,{{sfn|Himmer|1986|p=269}} lấy đây làm tên riêng suốt phần đời còn lại.{{sfn|Montefiore|2007|pp=267–268}}

Tháng 2 năm 1913, Stalin bị bắt ở Sankt-Peterburg,{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1pp=268–270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=28}} lần này lĩnh bốn năm đày ải ở [[Turukhansk]] hẻo lánh thuộc Siberia, nơi mà việc trốn chạy rất khó thành công.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2pp=102–103|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=270, 273|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} Vào tháng 8, ông đặt chân đến làng Monastyrskoe, nhưng sau sáu tuần lưu trú thì bị chuyển tới [[Kostino]].{{sfn|Montefiore|2007|pp=273–274}} Tháng 3 năm 1914, quan ngại về nguy cơ phạm nhân tẩu thoát, chính quyền áp giải Stalin tới làng [[Kureika (làng)|Kureika]] tọa lạc gần mép [[Vòng Bắc Cực]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=55|2a1=Service|2y=2004|2pp=105–106|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=277–278|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} Tại đây, Stalin dan díu cô thôn nữ Lidia Pereprygina 14 tuổi, hồi đó vẫn trong độ [[tuổi cập kê]].{{sfnm|1a1=Suny|1y=2020|1p=559|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=30}} Theo ký giả Montefiore, tầm tháng 12 năm 1914, họ sinh một đứa nhỏ song nó chết yểu,{{sfn|Montefiore|2007|pp=292–293}} sau sinh thêm một đứa nữa, đặt tên là Alexander, vào tháng 4 năm 1917.{{sfn|Montefiore|2007|pp=298, 300}}

Tại Kureika, Stalin chung sống với [[các dân tộc bản địa Siberia|các tộc thổ dân]] [[Người Evenk|Tungus]] và [[người Ostyak|Ostyak]],{{sfn|Montefiore|2007|p=287}} dành phần lớn thời gian câu cá.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=56|2a1=Service|2y=2004|2p=110|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=288–289}}

=== 1917: Cách mạng Nga ===
Trong lúc Stalin thụ án phát lưu, Nga bước vào [[Thế chiến thứ nhất]]. Tháng 10 năm 1916, Stalin và nhiều đảng viên Bolshevik lưu đày khác bị gọi tòng quân, được thuyên chuyển đến [[Monastyrskoe]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Service|2y=2004|2pp=113–114|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=300|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=155}} Họ dừng chân ở [[Krasnoyarsk]] vào tháng 2 năm 1917,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=301–302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} nơi Stalin được miễn quân dịch vì cánh tay tàn tật của ông.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} Do không muốn trải qua bốn tháng tù đày nữa, ông xin phép được hoàn thành quân vụ tại [[Achinsk]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=302}} [[Cách mạng Tháng Hai]] khơi mào khi Stalin ở đây; nhân dân Nga đứng lên khởi nghĩa ở Petrograd – tên mới của Sankt-Peterburg – khiến Sa hoàng [[Nicholas II]] phải hoảng hốt thoái vị để tránh bị lật đổ bạo lực. Đế quốc Nga giờ đây trở thành một nền cộng hòa trên thực tế, được điều hành bởi [[Chính phủ Lâm thời Nga]] theo chủ nghĩa tự do tư sản (''liberal'').{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=57–58|2a1=Service|2y=2004|2pp=116–117|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=302–303|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=178|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=42}} Trong bầu không khí hân hoan phấn khởi, Stalin đã bắt tàu hỏa đi Petrograd vào tháng 3.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=15, 19|2a1=Service|2y=2004|2p=117|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=304|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=173}} Tại đây, Stalin và cộng sự Bolshevik [[Lev Kamenev]] lấy lại quyền kiểm soát tờ ''Pravda'',{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=120|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=310}} và Stalin được bổ nhiệm làm đại biểu của Bolshevik trong Ủy ban Chấp hành Xô viết Petrograd, một hội đồng công nhân khá quyền uy của thành phố.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=59–60|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=310}} Tháng 4 cùng năm, Stalin là người nhận được nhiều phiếu tín nhiệm thứ ba trong cuộc bầu cử cho vị trí trong Ủy ban Chấp hành Trung ương Bolshevik; Lenin đứng thứ nhất và [[Grigory Yevseyevich Zinovyev|Zinoviev]] thứ hai.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=64|2a1=Service|2y=2004|2p=131|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=316|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=193|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=46}} Điều này minh chứng cho vị thế cao cấp của Stalin trong nội bộ Đảng lúc bấy giờ.{{sfn|Montefiore|2007|p=316}}

{{Quote box|width=25em|align=left|quote=Chính phủ hiện thời của bọn địa chủ và bọn tư bản phải được thay thế bằng một chính phủ mới, một chính phủ của công nhân và nông dân.<br />Chỉnh phủ ngụy hiện thời không do nhân dân lựa chọn và không chịu trách nhiệm trước nhân dân phải được thay thế bằng một chính phủ được nhân dân công nhận, được đại biểu của công nhân, binh sĩ và nông dân bầu chọn, và phải chịu trách nhiệm trước các đại biểu đó.|source= — Xã luận của Stalin trên tờ ''Pravda'' vào tháng 10 năm 1917, tạm dịch từ {{harvcoltxt|Service|2004|p=144}}}}

Stalin tham gia tổ chức [[Những ngày Tháng Bảy|cuộc biểu tình vũ trang]] của những người ủng hộ Bolshevik vào tháng 7 năm 1917 ở Petrograd.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=65|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=319–320}} Sau khi sự biến này bị dập tắt, Chính phủ Lâm thời đã phát lệnh truy bức và đàn áp phái Bolshevik.{{sfn|Montefiore|2007|p=32}} Vào đêm xảy ra vụ bố ráp trụ sở ''Pravda'', Stalin đã kịp thời đưa Lenin trốn khỏi văn phòng, sau đó di chuyển lén nhà lãnh đạo Bolshevik từ nhà an toàn này sang nhà an toàn khác ở Petrograd, bảo đảm đường máu tới [[Razliv]] cho ông.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1pp=322–324|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=203|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=48–49}} Với sự vắng mặt của Lenin, Stalin tiếp tục biên soạn tờ ''Pravda'' và giữ vai trò thay quyền lãnh đạo Bolshevik, giám sát [[Đại hội Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga (Bolshevik) lần thứ VI|Đại hội VI được tổ chức chui của Đảng]].{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=326|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=204}} Lenin bắt đầu kêu gọi những người Bolshevik tiếm quyền bằng cách lật đổ Chính phủ Lâm thời Nga. Stalin và đồng sự cấp cao [[Leon Trotsky]] đều ủng hộ lời hiệu triệu của Lenin, song họ vấp phải phản đối từ phía Kamenev và nhiều đảng viên khác.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=68|2a1=Service|2y=2004|2p=138|4a1=Montefiore|4y=2007|4pp=331–332|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=214|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=50}} Lenin trở về Petrograd và thuyết phục tổ chức đảo chính tại cuộc họp của Ban Chấp hành Trung ương vào ngày 10 tháng 10.{{sfn|Montefiore|2007|pp=332–333, 335}}

Ngày 24 tháng 10, cảnh sát bất ngờ khám xét các văn phòng báo chí của Bolshevik, đập phá trang thiết bị và máy in; Stalin cứu vớt được một số đồ đạc để tiếp tục viết lách.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=144|2a1=Montefiore|2y=2007|2pp=337–338}} Sớm ngày 25 tháng 10, Stalin cùng Lenin dự cuộc họp chốt của Ban Chấp hành Trung ương tại [[Viện Smolny]], trụ sở điều hành cuộc [[Cách mạng Tháng Mười]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=145|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=341}} Dân quân Bolshevik nhanh chóng nắm quyền kiểm soát các trạm điện, bưu cục, nhà băng, tổng đài điện thoại và các cây cầu ở Petrograd.{{sfn|Montefiore|2007|pp=341–342}} Tàu tuần tiễu ''[[Tuần dương hạm Rạng Đông|Rạng Đông]]'', do Bolshevik kiểm soát, bắn phát pháo lệnh vào [[Cung điện Mùa đông]]; các đại biểu Chính phủ Lâm thời ra mặt đầu hàng và bị bắt giữ.{{sfn|Montefiore|2007|pp=344–346}} Mặc dù được giao trách nhiệm họp bàn với các đại biểu Bolshevik tại [[Đại hội II Xô viết Toàn Nga]] về tình hình chính sự, vai trò của Stalin trong Cách mạng Tháng Mười không quá nổi bật.{{sfn|Service|2004|pp=145, 147}} Trotsky và các đối thủ Bolshevik khác của Stalin lấy đây là bằng chứng để xem nhẹ đóng góp của Stalin trong cuộc đảo chính, song giới sử gia hậu thế bác bỏ điều này.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=144–146|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=224|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Theo sử gia [[Oleg Khlevniuk]], Stalin "giữ một vai trò quan trọng [trong Cách mạng Tháng Mười]... với tư cách là đảng viên Bolshevik cao cấp, ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, và chủ biên tờ Pravda";{{sfn|Khlevniuk|2015|p=53}} nhà sử học [[Stephen Kotkin]] cũng công nhận Stalin đã có nhiều đóng góp lớn lao dẫn tới cuộc cách mạng.{{sfn|Kotkin|2014|p=177}}

==Phục vụ chính quyền của Lenin==
{{chính|Stalin trong Cách mạng Nga, Nội chiến Nga, và chiến tranh Ba Lan – Xô viết}}

=== 1917–1918: Củng cố quyền lực ===
[[Tập tin:Stalin 1917-1.1A.jpg|thumb|upright=0.8|left|Stalin năm 1917, khi phục vụ trong [[Hội đồng Dân ủy Nga Xô]]]]
Ngày 26 tháng 10 năm 1917, Lenin trở thành chủ tịch [[Hội đồng Dân ủy Nga Xô]] ("Sovnarkom").{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=147–148|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=227–228, 229|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Stalin ủng hộ quyết định của Lenin, không liên minh với phái [[Menshevik]] và [[Đảng Xã hội chủ nghĩa – cách mạng]], song họ vẫn nhượng bộ một số vị trí cho [[Đảng Xã hội chủ nghĩa – cách mạng cánh tả]].{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=28–29|2a1=Service|2y=2004|2p=148}} Stalin bấy giờ là một trong tứ trụ của chính phủ mới, bên cạnh Lenin, Trotsky, và [[Yakov Mikhailovich Sverdlov|Sverdlov]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=228}} Văn phòng của Stalin ở gần nơi làm việc của Lenin bên trong [[Viện Smolny]];{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=229}} chỉ riêng ông và Trotsky có quyền ra vào phòng đọc của vị lãnh tụ mà không cần hẹn trước.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1p=27|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=226}} Mặc dù ít tiếng tăm hơn Lenin hoặc Trotsky,{{sfn|Service|2004|p=150}} ảnh hưởng của Stalin bên trong Đảng Bolshevik đang từ từ được củng cố.{{sfn|Montefiore|2003|p=157}} Ông cùng Lenin ký các sắc lệnh đóng cửa các tờ báo thù địch chính quyền cách mạng,{{sfn|Service|2004|p=149}} và cùng Sverdlov chủ trì phiên họp của ủy ban tạo lập hiến pháp mới cho [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga]].{{sfn|Service|2004|p=155}} Ông nhiệt tình ủng hộ quyết định thành lập [[Cheka]] của Lenin, cũng như chiến dịch [[Khủng bố Đỏ]] do ủy ban mới này chịu trách nhiệm; viện dẫn rằng bạo lực nhà nước đã phục vụ đắc lực cho chính quyền tư bản, nên cũng sẽ tỏ ra hữu hiệu nếu được vận dụng bởi chính quyền Xô viết.{{sfn|Service|2004|p=158}} Không giống như các đảng viên Bolshevik cao cấp khác như Kamenev và [[Nikolai Bukharin]], Stalin chưa bao giờ e ngại trước sự lớn mạnh của Cheka và sự lan rộng của cuộc Khủng bố Đỏ.{{sfn|Service|2004|p=158}}

[[Tập tin:Moscow Kremlin and Bolshoy Kamenny Bridge late evening 01.JPG|thumb|right|[[Điện Kremli]] ở Moskva, nơi ở và làm việc của Stalin từ năm 1918]]
Sau khi nghỉ việc ''Pravda'',{{sfn|Service|2004|p=148}} Stalin được bổ nhiệm làm Dân ủy phụ trách Vấn đề Dân tộc. Ông chọn [[Nadezhda Alliluyeva]] làm thư ký riêng{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=151}} và cưới bà vào một thời điểm sau đó.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=264|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=49}} Tháng 11 năm 1917, Stalin ký duyệt [[Sắc lệnh Dân tộc]], trao quyền được ly khai và tự quyết cho các dân tộc thiểu số trong Đế quốc Nga.{{sfn|Conquest|1991|p=71}} Mục đích của Sắc lệnh chủ yếu mang tính chiến lược; những người Bolshevik muốn sự ủng hộ của các dân tộc thiểu số song vẫn hy vọng họ không thực sự muốn độc lập lãnh thổ.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=152}} Tháng đó, ông lữ hành tới [[Helsinki]] để trò chuyện với [[Đảng Dân chủ Xã hội Phần Lan]], chấp nhận [[Phần Lan giành độc lập|yêu sách độc lập của họ vào tháng 12]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=152}} Ban ngành của ông cung cấp kinh phí để thành lập các cơ sở in ấn và trường học sử dụng thổ ngữ thiểu số.{{sfn|Service|2004|p=153}} Đảng Xã hội chủ nghĩa – cách mạng cáo buộc các đàm phán của Stalin về liên bang và tự quyết dân tộc là bình phong cho các chính sách đế quốc chủ nghĩa và chuyên quyền của Sovnarkom.{{sfn|Service|2004|p=155}}

Vì sự tiếp diễn của Thế chiến thứ nhất, theo đó Nga vẫn đang gồng mình chống Đức và Áo-Hung, chính phủ của Lenin di chuyển từ Petrograd tới Moskva vào tháng 3 năm 1918. Stalin, Trotsky, Sverdlov, và Lenin chuyển tới sống và làm việc ở [[Điện Kremli]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2pp=150–151|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=259–264}} Stalin ủng hộ ý kiến hòa hoãn với [[Liên minh Trung tâm]] của Lenin bằng cách đánh đổi một phần lãnh thổ.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2pp=158–161|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=250}} Stalin cho rằng điều này là cần thiết vì – không như Lenin – ông cảm thấy một cuộc [[cách mạng vô sản]] ở Châu Âu chưa kề cận.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=159–160|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=250}} Lenin thuyết phục các đảng viên Bolshevik cao cấp chấp thuận ý kiến của mình, dẫn đến quyết định ký kết [[Hiệp ước Brest-Litovsk]] vào tháng 3 năm 1918.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2p=161|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=257–258}} Việc nhượng đất cho [[Liên minh Trung tâm]] đã khiến dân tình Nga phẫn nộ; Đảng Xã hội chủ nghĩa – cách mạng cánh tả rút khỏi chính phủ sau sự kiện này để bày tỏ bất bình.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=161|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=258–259, 265}} Đảng RSDRP sau đó được đổi tên thành Đảng Cộng sản Nga.{{sfn|Kotkin|2014|p=259}}

=== 1918–1921: Chỉ huy quân đội ===
[[Tập tin:Mitrophan Grekov 33 - Stalin, Voroshilov and Shchadenko in the trenches Tsaritsyn.jpg|thumb|left|Stalin thị sát trận địa chiến hào ở Tsaritsyn. Tranh vẽ của [[Mitrofan Grekov]] khoảng năm 1934]]
Sau Cách mạng Tháng Mười, các quân đội tả khuynh lẫn hữu khuynh dấy binh chống chính quyền mới, khơi mào cuộc [[Nội chiến Nga]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=165|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=268–270}} Tháng 5 năm 1918, Sovnarkom cử Stalin tới [[Tsaritsyn]] để trông coi việc thu mua lương thảo để đảm bảo chuỗi cung ứng ở miền nam nước Nga.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=77|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=39|3a1=Montefiore|3y=2003|3p=27|4a1=Service|4y=2004|4p=163|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=300–301|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=54}} Nóng lòng muốn chứng tỏ tư chất chỉ huy,{{sfn|Service|2004|p=173}} ông bèn nắm quyền điều hành chiến dịch của đạo Hồng quân tại đây,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=302–303}} ngoài ra còn kết thân với hai chiến hữu là [[Kliment Voroshilov]] và [[Semyon Budyonny]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=78, 82|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=28|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=55}} Vì tin rằng mình có lợi thế quân số, Stalin áp dụng chiến thuật biển người để xuyên thủng hàng ngũ của phe Bạch Vệ chống-Bolshevik ở Tsaritsyn, gây tổn thất nhân mạng không đáng có.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=81|2a1=Service|2y=2004|2p=170}} Ngoài ra, ông cũng chỉ huy một chi nhánh Cheka địa phương, ủy quyền cho họ hành quyết những người bị tình nghi là phản cách mạng, đôi khi không cần qua xét xử.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=46|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=27|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=305, 307|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=56–57}} Trái với quy định của chính phủ, ông cho phép Cheka thanh trừng quân đội và các cơ quan phụ trách thực phẩm của chuyên viên địa phương thuộc tầng lớp trung lưu.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=78–79|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=166|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=55}} Sự lạm dụng chiến dịch khủng bố của Stalin vượt trên mức hạn định của các lãnh đạo Bolshevik;{{sfn|Service|2004|p=171}} chẳng hạn, ông từng hạ lệnh cho đốt làng mạc để nông dân tuân thủ giao nộp lương thảo.{{sfn|Service|2004|p=169}}

Tháng 12 năm 1918, Stalin được cử tới [[Perm]] để điều tra xem tại sao lực lượng Bạch vệ của [[Alexander Kolchak]] có thể càn quét căn cứ Hồng quân ở đó.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=83–84|2a1=Service|2y=2004|2p=172|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=314}} Ông về Moskva khoảng giữa tháng 1 và tháng 3 năm 1919,{{sfn|Service|2004|p=172}} rồi được điều sang Mặt trận Tây tại Petrograd.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=85|2a1=Service|2y=2004|2p=172}} Khi binh lính của Trung đoàn Hồng quân 3 đào ngũ, ông đã ra lệnh xử tử nhiều kẻ để làm gương.{{sfn|Service|2004|p=172}} Vào tháng 12, ông quay lại Mặt trận Nam.{{sfn|Service|2004|p=172}} Trong thời chiến, ông đã chứng tỏ bản thân đối với Ủy ban Chấp hành Trung ương Đảng, phô diễn tinh thần quyết đoán, ý chí quyết tâm, và sẵn lòng lãnh trách nhiệm trong các tình huống xung đột.{{sfn|Service|2004|p=173}} Tuy nhiên, ông hay bất tuân mệnh lệnh và liên tục dọa từ chức khi bị mất thể diện.{{sfn|Service|2004|pp=173, 174}} Ông bị chỉ trích công khai bởi Lenin tại [[Đại hội Đảng Cộng sản Nga (Bolshevik) lần thứ VIII|Đại hội VIII Đảng Cộng sản Nga]] vì vận dụng chiến thuật không hợp lý, gây thiệt hại nhân mạng không đáng có.{{sfn|Service|2004|p=185}} Dù vậy, chính phủ vẫn trao tặng ông [[Huân chương Cờ đỏ]] vào tháng 11 năm 1919.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=86|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=45|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=331}}

Cuối năm 1919, phái Bolshevik đã kiểm soát hoàn toàn chiến cục.{{sfn|Service|2004|p=175}} Sovnarkom bèn chuyển hướng sang việc lan truyền cách mạng vô sản ra toàn cầu, thành lập [[Đệ Tam Quốc tế|Quốc tế Cộng sản]] vào tháng 3 năm 1919; Stalin dự lễ khai mạc của tổ chức mới này.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=91|2a1=Service|2y=2004|2p=175}} Tuy Stalin không chung quan điểm với Lenin về cách mạng vô sản châu Âu, ông vẫn nhận thấy rằng, chừng nào Nga Xô còn đứng một mình thì nó sẽ cực kỳ yếu ớt.{{sfn|Service|2004|p=176}} Tháng 12 năm 1918, Stalin chuẩn bị sắc lệnh công nhận các cộng hòa Xô viết ở [[Công xã Công nhân Estonia|Estonia]], [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Litva (1918–1919)|Litva]], và [[Cộng hòa Xô viết Xã hội chủ nghĩa Latvia|Latvia]].{{sfn|Service|2004|p=199}} Những chính phủ Marxist này vốn từng bị lật đổ trong cuộc nội chiến, điều mà Stalin coi là không chính đáng.{{sfn|Service|2004|pp=203, 190}} Tháng 2 năm 1920, ông được bổ nhiệm làm Trưởng [[Ban Thanh tra Công Nông]],{{sfn|Service|2004|p=174}} rồi được cử tới Mặt trận Kavkaz vào cùng tháng đó.{{sfn|Service|2004|p=178}}

[[Tập tin:Stalin 1920-1.jpg|thumb|upright=0.8|right|Stalin năm 1920]]
Tiếp nối các giao tranh trước đó giữa Ba Lan và Nga, [[Chiến tranh Nga-Ba Lan (1919-1921)|chiến tranh Ba Lan – Xô viết]] bùng nổ vào năm 1920, mở màn với sự kiện quân Ba Lan xâm lược Ukraina và chiếm đóng [[Kiev]] vào ngày 7 tháng 5.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=176|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=352–354}} Ngày 26 tháng 5, Stalin được điều tới Ukraina ở Mặt trận Tây Nam.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=178|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=357|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=59}} Hồng quân tái chiếm Kiev vào ngày 10 tháng 6, đánh lui quân Ba Lan về lãnh thổ của họ.{{sfn|Service|2004|pp=176–177}} Ngày 16 tháng 7, Ban Chấp hành Trung ương phê duyệt quyết định đánh lấn sang Ba Lan.{{sfn|Service|2004|p=177}} Lenin tin rằng giai cấp vô sản Ba Lan sẽ nổi dậy để hỗ trợ quân Nga lật đổ chính phủ [[Józef Piłsudski]].{{sfn|Service|2004|p=177}} Stalin khá dè chứng với đánh giá của Lenin, vì ông cho rằng chủ nghĩa dân tộc sẽ khiến công nhân Ba Lan ủng hộ cuộc chiến với Nga.{{sfn|Service|2004|p=177}} Ông cũng cho rằng, Hồng quân chưa có đủ trang bị để tiến hành một cuộc tổng tấn công, và điều này chẳng may sẽ giúp Quân Bạch vệ ở Krym củng cố lực lượng, rất có khả năng châm ngòi lại cuộc Nội chiến.{{sfn|Service|2004|p=177}} Tuy nhiên, lập luận của Stalin không có sức thuyết phục, nên ông đành thuận theo quyết sách của Lenin.{{sfn|Service|2004|p=178}} Tại Mặt trận Tây Nam, ông quyết tâm đánh chiếm [[Lvov]]; nhằm thực hiện được ý đồ này, ông bất tuân lệnh chuyển quân cho nỗ lực tấn công Warsaw của [[Mikhail Tukhachevsky]] vào đầu tháng 8.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=87|2a1=Service|2y=2004|2p=179|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=362|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=60}}

Giữa tháng 8 năm 1920, quân Ba Lan đã đẩy lùi cuộc tiến công của Nga, và Stalin quay về Moskva để hội kiến với Bộ Chính trị.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=180, 182|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=364}} Ở Moskva, Lenin và Trotsky khiển trách thái độ của ông trong cuộc chiến với Ba Lan.{{sfn|Service|2004|p=182}} Stalin cảm thấy mình bị xem thường và tủi nhục; vào ngày 17 tháng 8, ông xin từ chức quân ngũ, được chấp thuận vào ngày 1 tháng 9.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=182|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=364–365}} Tại Hội nghị Bolshevik lần thứ 9 giữa tháng 9, Trotsky cáo buộc Stalin đã mắc phải "sai sót chiến lược" trong việc quản lí trận địa.{{sfnm|1a1=Davies|1y=2003|1p=211|2a1=Service|2y=2004|2pp=183–185|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=376–377}} Trotsky cho rằng Stalin đã gây tổn hại đến chiến dịch do không tuân lệnh chuyển quân.{{sfn|Kotkin|2014|p=377}} Lenin đồng tình với Trotsky, và không một ai trong cuộc họp đứng ra bảo vệ Stalin.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=184–185|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=377}} Do vậy, ông cảm thấy bị thất sủng và ngày càng thù ghét Trotsky.{{sfn|Service|2004|p=185}} Chiến tranh Ba Lan - Xô viết khép lại vào ngày 18 tháng 3 năm 1921 với việc ký kết [[Hòa ước Riga]].{{sfn|Kotkin|2014|p=392}}

=== 1921–1923: Cuối đời Lenin ===
[[Tập tin:Stalin 1921-1.jpg|thumb|left|Stalin đeo [[Huân chương Cờ đỏ]] tại nhà riêng của [[Sergo Ordzhonikidze]] vào năm 1921.]]
Chính quyền Bolshevik bắt đầu tìm cách mở rộng tầm ảnh hưởng sang các nước láng giềng. Tháng 2 năm 1921, Nga Xô viết tuyên chiến với [[Cộng hòa Dân chủ Gruzia|chính quyền Menshevik ở Gruzia]].{{sfn|Kotkin|2014|pp=396–397}} Tháng 4 năm 1921, Stalin cử Hồng quân tiếp quản [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Turkestan|Turkestan]].{{sfn|Kotkin|2014|p=388}} Với tư cách Dân ủy viên phụ trách vấn đề Dân tộc, Stalin tin rằng mỗi quốc gia dân tộc và nhóm sắc tộc nên có quyền được tự biểu lộ quan điểm,{{sfn|Service|2004|p=202}} chủ trương đề ra khái niệm "[[Các nước Cộng hòa tự trị của Liên bang Xô viết|cộng hòa tự trị]]" bên trong một liên bang thống nhất.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=199–200|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=371}} Một số nhà lý luận Marxist chỉ trích Stalin vì lập trường mang màu sắc [[chủ nghĩa dân tộc|dân tộc chủ nghĩa tư sản]] này, còn số khác lại cáo buộc ông là có quan điểm thiên vị Nga.{{sfn|Service|2004|p=202}}

Dãy Kavkaz đa sắc tộc, nơi chôn rau cắt rốn của Stalin, bấy giờ lại là rào cản lớn nhất đối với chính sách dân tộc do ông ban bố.{{sfn|Service|2004|p=200}} Stalin phản đối việc lập ra các nhà nước cộng hòa Gruzia, Armenia, và Azeri tự chủ, viện lý rằng các dân tộc thiểu số vẫn sẽ bị đàn áp nếu làm vậy; thay vào đó, ông kêu gọi thành lập duy nhất một nhà nước [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–196|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} [[Đảng Cộng sản Gruzia]] tuy vậy không tiếp thu ý kiến của Stalin, dẫn đến mâu thuẫn mà thường được gọi là [[sự vụ Gruzia]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–195|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=479–481}} Giữa năm 1921, Stalin trở về quê nhà ở miền nam Kavkaz, nhằm khuyển nhủ các đảng viên Gruzia chớ có tư tưởng sô-vanh dân tộc chủ nghĩa mà chà đạp quyền lợi của các dân tộc thiểu số sống cạnh bên như [[người Abkhazia]], [[người Ossetia]], và [[người Adjara]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=203–205|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} Nhân tiện dịp này, Stalin thăm con trai Yakov và đưa cậu lên Moskva nuôi nấng.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=232}} Tháng 3 năm 1921, Nadezhda hạ sinh con trai thứ hai của Stalin, đặt tên là Vasily.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=232}}

Sau khi cuộc Nội chiến Nga kết thúc, các cuộc đình công của công nhân và các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ xuyên khắp Nga, hầu hết là để phản đối lệnh trưng thu lương thực của Sovnarkom; do vậy mà Lenin đành thông qua Chính sách kinh tế mới (NEP) vào năm 1921.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=89|2a1=Service|2y=2004|2p=187|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=344|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=64}} Lục đục cũng bắt đầu biểu hiện bên trong Đảng Cộng sản Nga, bắt nguồn từ việc Trotsky muốn bãi bỏ các công đoàn; Lenin phản đối điều này, dẫn đến việc Stalin phải giúp thành lập một bè phái chống Trotsky bên trong Đảng.{{sfn|Service|2004|p=186}}

{{Quote box |width=25em |align=left |quote=Stalin quá thô thiển. Cái khiếm khuyết này, tuy có thể hoàn toàn chấp nhận được trong hàng ngũ của chúng ta và giữa chúng ta như những người cộng sản, trở nên không thể nào chấp nhận được trên cương vị Tổng Bí thư. Vì vậy tôi đề nghị các đồng chí hãy tìm cách loại anh ta khỏi chức vụ đó và bổ nhiệm một người có phẩm chất khác Stalin ở tất cả các bình diện, ngoại trừ bình diện cao cả duy nhất, tức là anh ta nên khoan dung hơn, lịch sự hơn và ân cần hơn đối với các đồng chí, ít thất thường hơn, v.v. |source=— "Di chúc Lenin" ngày 4 tháng 1 năm 1923. Tạm dịch từ bản tiếng Anh.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=209|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=504}}}}

[[Tập tin:Lenin and stalin crop.jpg|right|thumb|Stalin hội kiến với một [[Lenin]] bệnh tật ở [[Gorki Leninskiye|Gorki]] vào tháng 9 năm 1922.]]
Tháng 5 năm 1922, Lenin đột quỵ, tê liệt một phần thân.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=97|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=53|3a1=Service|3y=2004|3p=191}} Do phải dưỡng bệnh ở [[Gorki Leninskiye|dacha Gorki]], Lenin liên lạc với Sovnarkom thông qua Stalin, người thường xuyên đến thăm ông.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=191–192|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=413}} Lenin từng hai lần hỏi Stalin cho ông thuốc độc để tự tử, song bị từ chối.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=192|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=414|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=68}} Bất chấp tình đồng chí giữa hai người, Lenin không thích cách xử sự "Á Châu" của Stalin, từng nói với em gái [[Maria Ilyinichna Ulyanova|Maria]] rằng Stalin "không sáng suốt".{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=102|2a1=Service|2y=2004|2pp=191–192|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=528}} Về chính sách, Lenin và Stalin mâu thuẫn về vấn đề ngoại thương; Lenin tin rằng nhà nước Xô viết nên giữ độc quyền về ngoại thương, còn Stalin ủng hộ lập trường của [[Grigori Sokolnikov]] rằng làm vậy là chưa thiết thực ở thời điểm hiện tại.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Service|2y=2004|2p=193|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=483|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=69–70}} Một tranh cãi khác nảy sinh giữa hai người trong Sự vụ Gruzia, theo đó Lenin ủng hộ nguyện vọng thành lập [[Cộng hòa Xô viết Gruzia]] của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Gruzia, hơn là ý kiến của Stalin nhằm thành lập một Liên bang Ngoại Kavkaz.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=95|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=71–72}}

Lenin và Stalin cũng bất đồng với nhau về bản chất của nhà nước Xô viết. Lenin kêu gọi thành lập "Liên bang các Cộng hòa Xô viết của Châu Âu và Châu Á", phản ánh mong muốn của ông nhằm lan rộng tầm ảnh hưởng của Xô viết ra hai châu lục và khuyên Nga Xô nên tham gia liên bang này với tư cách bình đẳng như các Cộng hòa khác.{{sfn|Service|2004|p=195}} Stalin tin rằng điều này sẽ khiến các dân tộc phi-Nga muốn độc lập hơn, vậy nên ông đề nghị các dân tộc thiểu số gia nhập Nga Xô với tư cách "cộng hòa tự trị".{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=194|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=475–476|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=68–69}} Lenin phê phán Stalin vì "tư tưởng sô vanh Đại Nga", còn Stalin vu cáo Lenin có "tư tưởng tự do tư sản dân tộc".{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=98–99|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=477, 478|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=69}} Rốt cuộc hai người họ đi đến thỏa hiệp, đổi tên liên bang mới thành "Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết" (Liên Xô).{{sfn|Service|2004|p=195}} Sự khai sinh của Liên Xô được chính thức phê chuẩn vào tháng 12 năm 1922; tuy là một nhà nước liên bang trên danh nghĩa, tất cả các quyết định quan trọng đều phải được chuẩn y bởi [[Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô]] ở Moskva.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=74|2a1=Service|2y=2004|2p=206|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=485}}

Lenin và Stalin cũng nảy sinh xích mích trong đời tư; Lenin đã rất tức giận khi hay tin Stalin xỉ mắng Krupskaya qua một cuộc điện thoại.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=99–100, 103|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=72–74|3a1=Service|3y=2004|3pp=210–211|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=70–71}} Vào năm cuối đời của Lenin, Krupskaya đã trình bày cái gọi là "[[Di chúc Lenin]]" cho một số nhân vật cấp cao, trong đó có chỉ trích thái độ thô lỗ và chuyên quyền của Stalin, đồng thời khuyến nghị miễn nhiệm chức Tổng Bí thư của ông.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=100–101|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=53, 79–82|3a1=Service|3y=2004|3pp=208–209|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=71}} Nhà sử học Kotkin đã đặt nghi vấn về tính xác thực của tài liệu này, gợi ý rằng có lẽ Krupskaya đã thảo nó.{{sfn|Kotkin|2014|p=501}} Tuy nhiên phải chú ý rằng bản thân Stalin chưa bao giờ nghi vấn điều này.{{sfn|Kotkin|2014|p=528}}

== Thâu tóm quyền bính ==
=== 1924–1927: Kế tục Lenin ===
[[Tập tin:Stalin Rykov Kamenev Zinoviev 1925.jpg|thumb|right|Từ trái sang phải: Stalin, [[Aleksey Ivanovich Rykov|Rykov]], [[Lev Kamenev|Kamenev]], và [[Grigory Yevseyevich Zinovyev|Zinovyev]] vào năm 1925. Ba nhân vật trên về sau bị Stalin thất sủng, rồi mất mạng trong cuộc [[Đại thanh trừng]]]]

Lenin trút hơi thở cuối cùng vào tháng 1 năm 1924.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=104|2a1=Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=534|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}} Stalin cáng đáng tang sự cho vị lãnh tụ; tại tang lễ, ông là một trong những người đứng ra khiêng tiễn linh cữu của Lenin; trái với nguyện vọng của bà Krupskaya, Bộ Chính trị quyết định bảo quản và lưu giữ thi hài của Lenin trong [[Lăng Lenin|lăng]] [[Quảng trường Đỏ]] ở Moskva.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=110|2a1=Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=542–543}} Điều này dần trở thành một phần của tục [[sùng bái cá nhân]] Lenin ở Liên Xô; Petrograd được đổi tên thành "Leningrad" cùng năm.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=130|2a1=Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=221|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=540}} Nhằm xây dựng hình ảnh của mình như một người Leninist tận tụy, Stalin thuyết giảng chín bài giảng mang tên "[[Các nền tảng của chủ nghĩa Lenin]]" tại [[Đại học Sverdlov]], sau được xuất bản dưới dạng sách in.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=111–112|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=117–118|3a1=Service|3y=2004|3p=221|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=544}} Tại [[Đại hội Đảng Cộng sản Nga (Bolshevik) lần thứ 13|Đại hội XIII Đảng Cộng sản Nga]] vào tháng 5 năm 1924, "[[Di chúc Lenin]]" được đọc trước các đại biểu tỉnh ủy.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=222–224|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=79}} Hổ thẹn với những lời phê bình trong đó, Stalin xin từ chức Tổng Bí thư; hành động khiêm nhường này đã cứu vãn thể diện của ông, và Bộ Chính trị cho phép ông tiếp tục đảm đương chức nhiệm.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=111|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=93–94|3a1=Service|3y=2004|3pp=222–224|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=546–548|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}}

Trên cương vị Tổng Bí thư, Stalin gần như nắm toàn quyền bổ nhiệm cán bộ, cho phép ông đưa đồng minh lên giữ các chức vụ chủ chốt trong Đảng và chính phủ.{{sfn|Kotkin|2014|p=426}} Bên trong Đảng, ông thiên vị các đảng viên trẻ tuổi có xuất thân vô sản, hơn là nhóm "[[Bolshevik Già]]", những người mà xuất thân chủ yếu từ tầng lớp trung lưu đã tốt nghiệp đại học.{{sfn|Kotkin|2014|p=453}} Bên cạnh việc tiếp xúc thường xuyên với những viên chức non trẻ,{{sfn|Kotkin|2014|p=469}} Stalin cũng gây dựng mối quan hệ thân thiết với ba thủ trưởng cảnh sát mật (Cheka và cơ quan hậu thân, [[Tổng cục Chính trị Nhà nước]]): [[Felix Dzerzhinsky]], [[Genrikh Yagoda]], và [[Vyacheslav Menzhinsky]].{{sfn|Kotkin|2014|pp=495–496}} Tháng 2 năm 1926, vợ ông sinh bé gái [[Svetlana Alliluyeva|Svetlana]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=238}}

Với cái chết của Lenin, Stalin coi Trotsky là trở ngại chính đối với quyền lực của mình bên trong Đảng.{{sfn|Montefiore|2003|p=27}} Trên thực tế, trong những năm tháng Lenin ốm đau bệnh tật, Stalin đã xây dựng một bè phái chống Trotsky cùng Kamenev và Zinoviev.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=474|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Tuy Zinoviev quan ngại về uy thế manh nha của Stalin, ông vẫn đứng sau ủng hộ Stalin làm đối trọng với Trotsky ở Đại hội Đảng lần thứ XIII.{{sfn|Service|2004|pp=214–215, 217}} Phe Đối lập cánh Tả do Trotsky lập ra cho rằng NEP đang nhượng bộ quá nhiều cho chủ nghĩa tư bản; Stalin bị gán mác "hữu khuynh" vì ủng hộ chính sách này.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=87}} Đáp lại, Stalin bắt đầu gây dựng một nhóm ủy viên ủng hộ mình trong Ban Chấp hành Trung ương Đảng,{{sfn|Service|2004|p=225}} còn phe Đối lập cánh Tả dần bị gạt khỏi quyền lực.{{sfn|Service|2004|p=227}} Ông chiêu mộ được Bukharin về phe mình, người mà giống Stalin, cũng tin rằng các đề xuất của phe Đối lập cánh Tả sẽ khiến Liên Xô trở nên bất ổn.{{sfn|Service|2004|p=228}}

[[Tập tin:Ordzhonikidze, Stalin and Mikoyan, 1925.jpg|thumb|left|Stalin ngồi cùng [[Anastas Mikoyan]] và [[Sergo Ordzhonikidze]] ở [[Tbilisi]], 1925]]
Cuối năm 1924, Stalin chĩa mũi dùi vào Kamenev và Zinoviev, loại bỏ đồng minh của họ khỏi các vị trí chủ chốt.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=228|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=563}} Năm 1925, Kamenev và Zinoviev trả đũa chống lại Stalin và Bukharin.{{sfn|Service|2004|p=240}} Tại [[Đại hội Đảng Cộng sản toàn Liên minh (Bolshevik) lần thứ XIV|Đại hội Đảng lần thứ XIV]] vào tháng 12, hai người họ công kích bất thành bè cánh của Stalin.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Đáp lại, Stalin cáo buộc Kamenev và Zinoviev chia bè kết phái hòng làm rối loạn nội bộ Đảng.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Giữa năm 1926, hai người họ hợp lực cùng những người ủng hộ Trotsky để thành lập [[Phe Đối lập thống nhất|nhóm Đối lập thống nhất]] chống Stalin.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=126|2a1=Conquest|2y=2008|2p=11|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=614|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=83}} Tháng 10 cùng năm, phái này buộc phải giải tán do lo sợ bị khai trừ khỏi Đảng, về sau phải công khai rút lại phát ngôn dưới sức ép của Stalin.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=137, 138|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=614}} Các cuộc tranh luận bè phái tiếp diễn, khiến Stalin phải đe dọa từ chức vào tháng 10, tháng 12 năm 1926 và tháng 12 năm 1927.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=247|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=614, 618|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=91}} Tháng 10 năm 1927, Zinoviev và Trotsky bị loại khỏi Ban Chấp hành Trung ương;{{sfn|Khlevniuk|2015|p=85}} Trotsky bị phát lưu tới Kazakhstan, rồi ra hẳn ngoại quốc vào năm 1929.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=139, 151|2a1=Service|2y=2004|2pp=282–283|3a1=Conquest|3y=2008|3pp=11–12|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=676–677|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=85}} Một số ủy viên thuộc nhóm Đối lập thống nhất sau khi thừa nhận lỗi lầm, ăn năn hối cải, được khôi phục đảng tịch và chức vụ.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=164|2a1=Service|2y=2004|2p=282}}

Stalin lúc này đã trở thành lãnh tụ tối cao của Đảng;{{sfn|Service|2004|p=276}} chức [[Thủ tướng]] được ông giao phó cho người thân cận [[Vyacheslav Molotov]].{{sfn|Service|2004|pp=277–278}} Những người ủng hộ Stalin khác trong Bộ Chính trị là Voroshilov, [[Lazar Kaganovich]] và [[Sergo Ordzhonikidze]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=277, 280|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=12–13}} Theo Montefiore, tại thời điểm này "Stalin là thủ lĩnh của một băng đảng đầu sỏ nhưng chưa phải một nhà độc tài".{{sfn|Montefiore|2003|p=39}}

Năm 1926, Stalin viết bài luận ''Về vấn đề chủ nghĩa Lenin'', trong đó biện luận ủng hộ "[[chủ nghĩa xã hội trong một quốc gia]]" và coi đây như quan điểm Leninist chính thống. Tuy nhiên điều này trái ngược hoàn toàn với quan điểm [[quốc tế chủ nghĩa]] và [[cách mạng thế giới]] của những người Bolshevik.{{sfn|Service|2004|p=244}}

=== 1927–1931: Phi kulak hóa, tập thể hóa, và công nghiệp hóa ===
==== Chính sách kinh tế ====
{{Quote box|width=25em|align=right|quote=Ta đã tụt hậu so với các nước phát triển từ 50 đến 100 năm. Ta phải rút ngắn khoảng cách này trong vòng 10 năm. Hoặc là ta làm vậy, hoặc là ta bị họ đè bẹp.<br/> Đây là trách nhiệm mà công nhân và nông dân Liên Xô trông cậy ở chúng ta.|source=— Stalin tháng 2 năm 1931, tạm dịch theo {{harvcoltxt|Service|2004|p=273}} }}

Nền công nghiệp của Liên Xô lúc bấy giờ thua kém hoàn toàn so với phương Tây,{{sfn|Service|2004|p=256}} và thiếu hụt ngũ cốc cũng là một vấn đề nhức nhối; sản lượng ngũ cốc năm 1927 ở Liên Xô chỉ bằng 70% năm 1926.{{sfn|Service|2004|p=254}} Ngoài ra, Stalin cũng lo sợ mối đe dọa từ Nhật, Pháp, Anh, Ba Lan, và Romania.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=172–173|2a1=Service|2y=2004|2p=256|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=638–639}} Phần lớn các tổ chức của Đảng Cộng sản, trong đó có [[Komsomol]], [[Tổng cục Chính trị Liên bang|OGPU]], và Hồng quân, đã trở nên nóng lòng muốn dỡ bỏ chính sách NEP,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=144, 146|2a1=Service|2y=2004|2p=258}} vì lo ngại tầm ảnh hưởng của những kẻ hưởng lợi từ chính sách này; cụ thể là tầng lớp phú nông, hay "[[kulak]]", và các chủ doanh nghiệp nhỏ, hay "[[NEPmani]]".{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=256|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=571}} Vào thời điểm đó, Stalin cũng tỏ ý chống chính sách NEP, lập trường mà có thể coi là "thiên tả" hơn cả Trotsky hoặc Zinoviev.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=253|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=101}}

Đầu năm 1928, Stalin đi [[Novosibirsk]], nơi ông cáo buộc kulak địa phương tàng trữ ngũ cốc, bèn ra lệnh bắt giữ kulak và tịch thu mùa vụ của họ để đem về Moskva vào Tháng 2.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=147–148|2a1=Service|2y=2004|2pp=257–258|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=661, 668–669, 679–684|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=102–103}} Theo chỉ đạo của ông, các đội trưng thu ngũ cốc được lập ra ở khắp miền Tây Siberia và ở Dãy Ural, dẫn đến xung đột với tầng lớp nông dân.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=103}} Stalin ra thông cáo rằng cả phú nông lẫn trung nông đều phải miễn cưỡng giao nộp mùa vụ.{{sfn|Service|2004|p=258}} Bukharin cùng nhiều ủy viên Trung ương Đảng đã rất phẫn nộ do không được thông tin về chuyện này.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=105}} Tháng 1 năm 1930, Bộ Chính trị phê duyệt chính sách trừ khử tầng lớp phú nông; những kulak bị tố cáo sẽ phải lãnh án phát lưu tại các trại tập trung nơi xa xôi hẻo lánh.{{sfn|Service|2004|p=267}} Nhiều trong số họ bỏ mạng trên các chuyến đi.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=166}} Tới tháng 7 năm 1930, hơn 320.000 hộ gia đình đã bị ảnh hưởng bởi chính sách phi kulak hóa.{{sfn|Service|2004|p=267}} Theo [[Dmitri Volkogonov]], quá trình phi kulak hóa là "cuộc khủng bố hàng loạt đầu tiên được áp dụng bởi Stalin trong chính đất nước của ông ta."{{sfn|Volkogonov|1991|p=167}}

[[Tập tin:Stakhanov.JPG|thumb|left|Anh hùng lao động [[Aleksei Grigorievich Stakhanov|A. G. Stakhanov]] bên cạnh một thợ mỏ: Stalin từng khởi động [[phong trào Stakhanovite]] nhằm khuyến kích công nhân làm việc chăm chỉ hơn, góp phần nâng cao đáng kể năng suất đầu ra của Liên Xô vào những năm 1930.{{sfn|Sandle|1999|p=231}}]]
Năm 1929, Bộ Chính trị tiến hành tập thể hóa ruộng đất nông nghiệp trên diện rộng,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=265–266|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=110–111}} thiết lập hai kiểu nông trang là ''[[kolkhozy]]'' hợp tác xã và ''[[sovkhoz]]'' nhà nước.{{sfn|Sandle|1999|p=234}} Stalin cấm phú nông tham gia hợp tác xã.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=266|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=112}} Tuy trên danh nghĩa tự nguyện, nhiều nông dân thực chất tham gia hợp tác xã vì sợ phải chịu chung số phận với bọn phú nông; số khác thì bị đe dọa hoặc cưỡng ép tham gia bởi những người thân với Đảng.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=113}} Tới năm 1932, khoảng 62% hộ nông gia làm hợp tác xã, và tới năm 1936 thì đã đạt 90%.{{sfn|Service|2004|p=271}} Nhiều hợp tác xã viên uất ức vì mất ruộng đất tư hữu,{{sfn|Service|2004|p=270}} khiến năng suất sụt giảm.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} Nạn đói lan rộng khắp nơi{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=272|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} khiến Bộ Chính trị thường xuyên phải hạ lệnh tái phân phối lương thực để cứu đói nhiều vùng.{{sfn|Service|2004|p=272}}

Bạo loạn vũ trang chống chính sách phi kulak hóa và tập thể hóa bùng nổ ở Ukraina, bắc Kavkaz, nam Nga, và Trung Á, lên đến đỉnh điểm vào tháng 3 năm 1930; tất cả đều bị Hồng Quân dập tắt.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=113–114}} Stalin viết một bài báo phản biện rằng, việc tập thể hóa là hoàn toàn tự nguyện, đồng thời khiển trách thậm tệ các quan chức địa phương.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=114}} Tuy Bukharin và Stalin khá thân thiết nhau,{{sfn|Volkogonov|1991|p=174}} Bukharin lại rất ngờ vực chính sách của bằng hữu; sở dĩ vì Bukharin cho rằng đây là sự trở về với chính sách "[[cộng sản thời chiến]]" khi trước của Lenin và tin rằng nó sẽ thất bại. Dẫu vậy, tới giữa năm 1928, Bukharin không có đủ người ủng hộ bên trong Đảng để chống lại cải cách.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=172|2a1=Service|2y=2004|2p=260|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=708}} Tháng 11 năm 1929, Stalin nhanh chóng bãi nhiệm Bukharin khỏi Bộ Chính trị.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=158|2a1=Service|2y=2004|2p=266|3a1=Conquest|3y=2008|3p=18}}

==== Chính sách đối ngoại và văn hóa ====
Năm 1928, Stalin tuyên bố rằng cuộc chiến giữa giai cấp vô sản và kẻ thù sẽ tăng cường đồng thời với sự phát triển của chủ nghĩa xã hội.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–153|2a1=Sandle|2y=1999|2p=214|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=107–108}} Ông cảnh báo về một "mối hiểm nguy từ phía cánh hữu" trong nội bộ Đảng Cộng sản.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=108}} [[Phiên tòa Shakhty]], [[vụ án dàn dựng]] đầu tiên ở Liên Xô, được tổ chức vào năm 1928, theo đó hàng tá "chuyên viên công nghiệp" bị kết án phá hoại.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–155|2a1=Service|2y=2004|2p=259|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=687, 702–704, 709|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=107}} Từ năm 1929 tới năm 1930, các phiên tòa dàn dựng liên tiếp được tổ chức nhằm đe dọa phe đối lập, đáng kể như:{{sfn|Service|2004|p=268}} [[Phiên tòa Đảng Công nghiệp]], [[Phiên tòa Đảng Menshevik 1931|phiên tòa Menshevik]], và [[Vụ án Metro-Vickers|phiên tòa Metro-Vickers]].{{sfn|Conquest|1991|p=155}} Nhận thức rõ sự nghi ngại của dân Nga đa số đối với một lãnh tụ người dân tộc Gruzia,{{sfn|Service|2004|p=324}} Stalin đã cho thăng tiến nhiều quan chức Nga trong bộ máy chính phủ nhằm củng cố quyền lực, đồng thời ấn định tiếng Nga là ngôn ngữ bắt buộc ở các cấp giáo dục và nhiệm sở, sử dụng song song với các ngôn ngữ địa phương ở những nơi người Nga chiếm thiểu số.{{sfn|Service|2004|p=326}} Bên cạnh đó, thái độ dân tộc chủ nghĩa thiểu số bị kiềm chế.{{sfn|Service|2004|p=301}} Ngoài ra, [[Chủ nghĩa bảo thủ xã hội|các chính sách xã hội bảo thủ]] cũng được ban hành nhằm đẩy mạnh kỷ luật dân sự và thúc đẩy gia tăng dân số; chính phủ chủ trương xây dựng các đơn vị gia đình vững chắc, khuyến khích bổn phận làm mẹ của phụ nữ, [[Quyền LGBT ở Liên Xô|tái hình sự hóa đồng tính luyến ái]], hạn chế nạo phá thai và ly hôn, cũng như bãi bỏ Ban Phụ nữ ''[[Zhenotdel]]'' bên trong Đảng Cộng sản.{{sfn|Sandle|1999|pp=244, 246}}

[[Tập tin:Christ saviour explosion.jpg|thumb|left|Ảnh chụp năm 1931 cho thấy [[Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Độ, Moskva|Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Độ]] tại Moskva bị phá hủy để nhường chỗ cho dự án [[Cung điện Xô viết]].]]

=== 1932–1939: Những khủng hoảng lớn ===
==== Nạn đói ====
{{Xem thêm|Nạn đói ở Liên Xô 1932–1933|Holodomor|Nạn đói ở Kazakhstan 1932–33}}
[[Tập tin:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|right|Bản đồ thể hiện [[nạn đói ở Liên Xô 1932–1933]]. Những nơi bị ảnh hưởng nặng nhất được tô đen.]]
Bên trong Liên Xô, dân chúng bắt đầu nảy sinh phẫn uất với chính phủ Stalin.{{sfn|Service|2004|p=316}} Bất ổn dân sự, trước đó chỉ giới hạn ở nông thôn, giờ đây đã lan lên tận đô thị, khiến Stalin phải kiềm chế các chính sách kinh tế của mình vào năm 1932.{{sfn|Service|2004|p=310}} Tháng 5 năm 1932, ông cho mở các khu chợ kolkhoz nơi nông dân có thể mậu dịch nông sản thặng dư do họ sản xuất.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=310|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=627}} Song song với đó, các chế tài xử phạt trở nên mạnh tay hơn; tuân chỉ của Stalin, một sắc lệnh vào tháng 8 năm 1932 được ban hành, theo đó tội trộm cắp ngũ cốc có khả năng phải lĩnh án tử hình.{{sfnm|1a1=Davies|1a2=Wheatcroft|1y=2006|1p=628}} Như một phần của kế hoạch 5 năm lần thứ hai, chỉ tiêu đầu ra giảm mạnh so với lần thứ nhất và nhấn mạnh công tác cải thiện đời sống của nhân dân.{{sfn|Service|2004|p=310}} Lần này, chính phủ chủ trương mở rộng không gian nhà ở và sản xuất hàng hóa tiêu dùng.{{sfn|Service|2004|p=310}} Tuy nhiên giống như lần trước, kế hoạch lần hai cũng liên tiếp phải tu chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tiễn; chẳng hạn như việc chú trọng vào sản xuất quốc phòng theo sau sự kiện [[Adolf Hitler]] lên làm [[Thủ tướng Đức]] vào năm 1933.{{sfn|Service|2004|p=318}}

Liên Xô trải qua [[Nạn đói ở Liên Xô 1930–1933|nạn đói lớn giai đoạn 1932–33]],{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=312|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=19–20|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} gieo rắc cái chết cho 5-7 triệu người.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất là Ukraina và Bắc Kavkaz; song bên cạnh đó thì Kazakhstan và nhiều tỉnh thành của Nga cũng chịu ảnh hưởng đáng kể.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=119}} Giới sử học từ lâu đã tranh luận rằng chính phủ của Stalin có cố ý tạo ra nạn đói này hay không.{{sfn|Ellman|2005|p=823}} Trên thực tế, không tồn tại bất cứ tài liệu nào chứng minh Stalin hay nội các của ông kêu gọi bỏ đói nhân dân.{{sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=628, 631}} Vụ mùa những năm 1931 và 1932 vốn đã thất bát sẵn do nghịch cảnh thời tiết,{{sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1pp=823–824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=626|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} kèm theo đó là rất nhiều vụ mùa năng suất thấp khiến nông sản đầu ra giảm thiểu.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Các chính sách của chính phủ – chủ trương công nghiệp hóa nhanh chóng, xã hội hóa gia súc, và tập trung gieo trồng tại một khu vực thay vì [[luân canh]] – đã làm trầm trọng thêm vấn đề.{{sfn|Ellman|2005|p=834}} Nhà nước cũng thất bại trong việc dự trữ ngũ cốc để đề phòng trường hợp xấu.{{sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=626}} Stalin đổ trách nhiệm cho các thành phần không tốt và phá hoại bên trong giai cấp nông dân.{{sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=627–628|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=120}} Chính phủ của ông cung cấp một lượng nhỏ lương thực để cứu đói các vùng bị ảnh hưởng nhưng không ăn thua,{{sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=627}} bên cạnh đó thì lại ưu tiên hàng đầu cho lực lượng lao động thành thị.{{sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=833|2a1=Kuromiya|2y=2008|2p=665}} Đối với Stalin, công nghiệp hóa đất nước quan trọng hơn đời sống của nông dân.{{sfnm|1a1=Davies|1a2=Wheatcroft|1y=2006|1p=628|2a1=Ellman|2y=2007|2p=664}} Xuất khẩu ngũ cốc, bấy giờ là nguồn phí chính để chi trả cho máy móc nhập ngoại, sụt giảm mạnh.{{sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=627}} Stalin về sau không thừa nhận lỗi lầm của mình trong nạn đói{{sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=628}} mà sự tồn tại bị giấu khỏi các quan sát viên ngoại quốc.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=724}}

==== Chính sách đối ngoại và ý hệ ====
{{xem thêm|Trưng cầu dân ý Landtag Phổ 1931|Vụ án Moskva|Sùng bái cá nhân Stalin}}
Trong năm 1935–36, Stalin giám sát công tác phác thảo hiến pháp mới; các điều khoản tự do của nó được thiết kế chỉ nhằm mục đích tuyên truyền vì quyền lực thực tế nằm hết trong tay Stalin và Bộ Chính trị.{{sfn|Service|2004|p=319}} Ông hùng hồn tuyến bố: "Chủ nghĩa xã hội, giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản, về cơ bản đã đạt được ở đất nước này".{{sfn|Service|2004|p=319}} Năm 1938, cuốn ''[[Lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô (Bolshevik)]]'', còn được biết đến với cái tên thông tục là ''Loạt bài giảng ngắn'', được ấn hành.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=212|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=552–443|3a1=Service|3y=2004|3p=361}} Một loạt các tiểu sử về Stalin cũng ra mắt trong thời kỳ này,{{sfn|Service|2004|p=361}} mặc dù Stalin muốn được thể hiện như một hiện thân của Đảng Cộng sản hơn là con người thật của mình.{{sfn|Service|2004|p=362}} Tới năm 1938, nội các của Stalin đã ổn định, bao gồm những nhân vật thân tín mà sẽ tiếp tục gắn bó với ông cho tới cuối đời.{{sfn|Conquest|1991|p=216}}

[[Tập tin:Soviet armor in the spanish civil war.png|thumb|Xe thiết giáp Xô viết được duyệt trước khi chuyển cho [[Quân đội Nhân dân Cộng hòa]] trong [[Nội chiến Tây Ban Nha]]]]
Mong muốn cải thiện quan hệ quốc tế, Liên Xô gia nhập [[Hội Quốc Liên]] vào năm 1934.{{sfn|Service|2004|p=386}} Từ tháng 10 năm 1933, Stalin bắt đầu trao đổi bí mật với Hitler.{{sfn|Conquest|1991|p=217}} Stalin thán phục Hitler vì đã có thể kiểm soát [[Đảng Quốc xã]] sau khi trừ khử các đối thủ chính trị trong [[Đêm của những con dao dài]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=176|2a1=Montefiore|2y=2003|2p=116|3a1=Service|3y=2004|3p=340}} Tuy nhiên, Stalin nhận thức rõ mối hiểm họa manh nha của chủ nghĩa phát-xít và tìm cách liên kết với các nền [[tự do dân chủ]] Tây Âu.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=218|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=123, 135}} Tháng 5 năm 1935, Liên Xô ký kết [[Hiệp ước tương trợ Pháp – Xô|một hiệp ước tương trợ]] với Pháp và Tiệp Khắc.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=135}} Tại [[Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản|Đại hội VII]] Quốc tế Cộng sản vào tháng 7 và tháng 8 năm 1935, Liên Xô khuyến nghị các đảng Marx-Lenin quốc tế liên kết với các nhóm tả khác để tạo lập [[mặt trận nhân dân]] chống phát-xít.{{sfnm|1a1=Haslam|1y=1979|1pp=682–683|2a1=Conquest|2y=1991|2p=218|3a1=Service|3y=2004|3p=385|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=135}} Đáp lại, các chính phủ chống cộng của [[Đức Quốc xã]], [[Vương quốc Ý|Ý phát-xít]] và [[Đế quốc Nhật]] ký kết [[Hiệp ước chống Quốc tế Cộng sản]] vào năm 1936.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=392|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=154}}

==== Đại thanh trừng====
{{chính|Đại thanh trừng}}
[[Tập tin:Vinnycia16.jpg|thumb|right|Khai quật khu mộ tập thể chôn xác nạn nhân của [[thảm sát Vinnitsia]].]]
Stalin thường ra nhiều mệnh lệnh bất nhất về áp bức nhà nước.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=126}} Tháng 5 năm 1933, ông cho phóng thích nhiều phạm nhân phạm tội vặt vãnh, đồng thời chỉ đạo các cơ quan an ninh ngừng phát lệnh truy nã và trục xuất hàng loạt.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=125}} Tháng 9 năm 1934, ông lập ra các ủy ban điều tra về tội tống giam người vô cớ nhưng cùng tháng đó lại hạ lệnh tử hình các công nhân tại Nhà máy Luyện kim Stalin bị buộc tội làm gián điệp cho Nhật.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=126}} Các hành vi lẫn lộn này chấm dứt vào tháng 12 năm 1934 sau khi ủy viên cao cấp [[Sergei Mironovich Kirov|Sergei M. Kirov]] bị giết hại.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=179|2a1=Montefiore|2y=2003|2pp=126–127|3a1=Service|3y=2004|3p=314|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=128–129}} Lo sợ bị ám sát, Stalin tăng cường an ninh cá nhân và hiếm khi ra ngoài gặp mặt công chúng.{{sfn|Overy|2004|p=327}} Đồng thời, các vụ bắt bớ tăng mạnh trở lại sau cái chết của Kirov.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=128, 137}} Tiếp theo, Stalin ban hành sắc lệnh thành lập [[Bộ ba Dân ủy Nội vụ|bộ ba NKVD]] và trao cho họ quyền phán quyết nằm trên tòa án.{{sfn|Service|2004|p=315}} Năm 1935, ông lệnh cho NKVD trục xuất các thành phần phản cách mạng khỏi các đô thị lớn;{{sfn|Service|2004|p=318}} đầu năm 1935, hơn 11.000 người đã bị trục xuất khỏi Leningrad.{{sfn|Service|2004|p=318}} Năm 1936, [[Nikolai Yezhov|Nikolai I. Yezhov]] được bổ nhiệm lên vị trị thủ trưởng NKVD.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=139}}

Stalin đứng sau chủ mưu các vụ bắt bớ cựu đảng viên và [[Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô khóa XVII|ủy viên trung ương tại nhiệm]]; bị vu vạ tội thông đồng với phương Tây, nhiều người trong số họ đã bị tống giam hoặc phát lưu nội quốc.{{sfn|Service|2004|pp=314–317}} [[Vụ án Moskva|Phiên tòa Moskva]] đầu tiên được tổ chức vào tháng 8 năm 1936; Kamenev và Zinoviev bị khép tội mưu sát và kết án tử hình.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1pp=139, 154–155, 164–172, 175–176|2a1=Service|2y=2004|2p=320|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=139}} Phiên toà Moskva thứ hai bắt đầu từ tháng 1 năm 1937,{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=139–140}} và phiên thứ ba từ tháng 3 năm 1938; Bukharin và Rykov bị cáo buộc liên can đến mưu đồ khủng bố của khối Trotskyite-Zinovievite và đều bị tử hình.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1pp=192–193|2a1=Service|2y=2004|2p=346|3a1=Conquest|3y=2008|3p=24 |4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=140}} Cuối năm 1937, hầu hết tập thể lãnh đạo cũ đã bị thanh trừng và Bộ Chính trị giờ đây nằm gọn trong tay Stalin.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=176–177}} Bên cạnh đó, ông cũng thúc giục các đảng cộng sản khác loại trừ các thành phần không theo đường lối Stalinist.{{sfn|Service|2004|p=391}}

[[Tập tin:RIAN archive 910794 Memorial events in Bykovnya Graves reserve.jpg|thumb|left|Nạn nhân của [[Đại thanh trừng]] tại [[nghĩa trang Bykivnia|khu mộ tập thể Bykivnia]].]]
Làn sóng áp bức tăng mạnh trở lại vào tháng 12 năm 1936 và duy trì ở mức cao cho tới tháng 11 năm 1938, thời kỳ mà còn được gọi là [[Đại thanh trừng]].{{sfn|Service|2004|p=347}} Tháng 5 năm 1937, phần lớn ủy viên bên trong Bộ Tư lệnh Tối cao và nhiều tướng tá quân sự bị [[Vụ án Tổ chức quân sự chống Liên Xô Trotskyis|bắt giữ]] dựa trên các cáo buộc bịa đặt.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1p=201|2a1=Service|2y=2004|2p=349|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=140}} Tới cuối những năm 1937, quá trình thanh trừng đã lan ra ngoài Đảng và ảnh hưởng đến xã hội dân sự.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=141, 150}} Tháng 7 năm 1937, Bộ Chính trị ra lệnh thanh lọc "các phần tử chống Liên Xô" trong xã hội, nhắm vào các đảng viên Bolshevik chống đối Stalin, các cựu đảng viên Menshevik và Xã hội chủ nghĩa cách mạng, giới tăng lữ, cựu binh Bạch Vệ, và phạm nhân phổ thông.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=350|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=150–151}} Cùng tháng, Stalin và Yezhov ký duyệt [[Lệnh NKVD số 00447|Lệnh số 00447]], liệt kê 268.950 cá nhân nằm trong diện truy nã và 75.950 trong đó về sau bị tử hình.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1pp=203–204|2a1=Service|2y=2004|2pp=350–351|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=150}} Stalin tiếp tục phát động "các chiến dịch dân tộc" nhằm [[thanh lọc sắc tộc|thanh lọc]] các sắc tộc thiểu số bao gồm Ba Lan, Đức, Latvia, Phần Lan, Hy Lạp, Triều Tiên và Hán.{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1p=204|2a1=Service|2y=2004|2pp=351, 390|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=151}} Tổng kết lại, khoảng 1,6&nbsp;triệu người đã bị bắt, 700.000 người bị xử bắn, và một số lượng không rõ người chết do bị NKVD tra tấn.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=151}}

== Thế chiến thứ hai ==
{{chính|Liên Xô trong Thế chiến II|Chiến tranh Mùa Đông|Hội đàm Trục Đức – Xô|Thanh trừng Hồng quân 1941|Thảm sát Katyn|Hội nghị Gestapo–NKVD}}

=== 1939–1941: Hiệp thương với Đức ===
Trên danh nghĩa một người Marxist–Leninist, Stalin cho rằng xung đột giữa các cường quốc tư bản là không thể tránh khỏi; sau khi Đức Quốc xã [[Anschluss|sáp nhập Áo]] và [[Đức chiếm đóng Tiệp Khắc|một phần Tiệp Khắc]] vào năm 1938, ông nhận thấy một cuộc chiến đang kề cận.{{sfn|Montefiore|2003|p=308}} Ông muốn Liên Xô phải đứng trung lập trong trường hợp đó, hy vọng một cuộc chiến giữa Đức và liên minh Anh-Pháp sẽ tạo điều kiện cho Liên Xô bứt lên vị thế hàng đầu ở châu Âu.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=220–221|2a1=Service|2y=2004|2pp=380–381}} Về mặt quân sự, Liên Xô cũng từng phải đối mặt với mối họa Đông phương, biểu hiện bởi [[Chiến tranh biên giới Xô-Nhật|các cuộc đụng độ với Nhật Bản]] vào cuối thập kỷ 1930.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=392–393|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=163, 168–169}} Với tình hình này, Stalin chủ động chuẩn bị vũ trang, mở rộng gấp đôi quy mô lục quân giữa tháng 1 năm 1939 và tháng 6 năm 1941, nhưng vì quá nóng vội nên làm sa đà chất lượng quân sĩ.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=185–186}} Giữa năm 1940 và 1941, ông hạ lệnh thanh trừng hàng ngũ quân sĩ, khiến quân đội lâm vào cảnh thiếu thốn sĩ quan được huấn luyện bài bản khi chiến tranh nổ ra.{{sfn|Conquest|1991|pp=232–233, 236}}

[[Tập tin:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|upright=0.8|left|Stalin bắt tay Ngoại trưởng Đức [[Joachim von Ribbentrop]] tại Điện Kremli, 1939]]
Vì Anh và Pháp không muốn đặt cược vào một liên minh với Liên Xô, Stalin đã phải tìm kiếm điều này ở Đức.{{sfn|Service|2004|pp=399–400}} Ngày 3 tháng 5 năm 1939, Stalin thay thế Ngoại trưởng [[Maxim Litvinov]], một người có tư tưởng thân phương Tây, bằng [[Vyacheslav Molotov]].{{sfn|Nekrich|1997|p=109}} Đức bắt đầu ngồi vào bàn đàm phán với Liên Xô, đề xuất chia cắt Đông Âu thành hai mảnh.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=220|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=166}} Stalin thấy đây là cơ hội để mở rộng lãnh thổ và để đạt được hòa bình tạm thời với Đức.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=220|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=168, 169}} Tháng 8 năm 1939, hai bên ký kết [[Hiệp ước Molotov–Ribbentrop]], một hiệp ước không xâm phạm đã được bàn bạc từ trước bởi Molotov và Ngoại trưởng Đức [[Joachim von Ribbentrop]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=221|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Service|3y=2004|3p=399|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=166}} Một tuần sau, [[Cuộc xâm lược Ba Lan (1939)|Đức xâm lược Ba Lan]], khiến Anh và Pháp phải tuyên chiến với Đức.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=169}} Ngày 17 tháng 9, [[Liên Xô tấn công Ba Lan|Hồng quân tiến vào Đông Ba Lan]], lấy danh nghĩa là lặp lại hòa bình sau khi chính phủ nước này sụp đổ.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=2006|2p=43}} Vào ngày 28 tháng 9, Đức và Liên Xô trao đổi một vài khu vực họ chiếm được; Đức lấy những khu vực có nhiều người nói tiếng Ba Lan gồm Tỉnh Lublin và một phần Tỉnh Warszawa, còn Liên Xô lấy Litva.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=223|2a1=Service|2y=2004|2pp=402–403|3a1=Wettig|3y=2008|3p=20}} [[Hiệp ước Ranh giới Hữu nghị Đức-Xô]] được ký kết ít lâu sau, với sự có mặt của Stalin.{{sfn|Conquest|1991|p=224}} Hai nhà nước [[Quan hệ kinh tế Đức–Xô (1934–41)|tiếp tục trao đổi thương mại]] như bình thường, làm phá sản kế hoạch [[Phong tỏa Đức (1939–1945)|phong tỏa Đức của Anh]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=224|2a1=Service|2y=2004|2p=405}}

Liên Xô tiếp tục yêu sách Phần Lan nhượng bộ lãnh thổ, nhưng bị từ chối. [[Chiến tranh Mùa Đông|Liên Xô bèn xâm lược Phần Lan]] vào tháng 11 năm 1939; tuy có lợi thế về quân số, Hồng quân bị kìm chân bởi Phần Lan bé nhỏ.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=228|2a1=Service|2y=2004|2p=403|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=172–173}} Quốc tế ủng hộ cuộc kháng chiến của Phần Lan, khiến cho Liên Xô bị khai trừ khỏi Hội Quốc Liên.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Liên Xô rốt cuộc phải kết thúc chiến tranh với [[Hòa ước Moskva]]; Phần Lan tuy vậy vẫn phải nhượng bộ một phần lãnh thổ của họ.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=403|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Vào tháng 6 năm 1940, Hồng quân chiếm đóng các nước Baltic, [[Chiếm đóng các nước Baltic|sáp nhập với Liên Xô]] vào tháng 8.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=227|2a1=Service|2y=2004|2pp=404–405|3a1=Wettig|3y=2008|3pp=20–21|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=173}} Hồng quân cũng thực hiện các cuộc xâm lược [[Liên Xô chiếm Bessarabia và Bắc Bukovina|Bessarabia và miền bắc Bukovina]], Rumani.{{sfnm|1a1=Brackman|1y=2001|1p=341|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Liên Xô đập tắt các phong trào chống đối ở những nơi mới chiếm được bằng các chiến dịch truy bức.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=170}} Một trong những ví dụ khét tiếng là [[thảm sát Katyn]] vào tháng 4 và tháng 5 năm 1940, trong đó khoảng 22.000 thành viên của lực lượng vũ trang, cảnh sát và trí thức Ba Lan bị hành quyết.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=170}}

Tốc độ chiến thắng Pháp của Đức giữa năm 1940 đã khiến Stalin rất ngạc nhiên.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} Ông chú trọng chính sách nhân nhượng Đức để trì hoãn xung đột với họ.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=406}} Sau khi [[Hiệp ước Ba bên]] được ký kết giữa [[Phe Trục|các nước phe Trục]] gồm Đức, Nhật và Ý vào tháng 10 năm 1940, Stalin đề xuất [[Hội đàm Trục Đức-Xô|Liên Xô cũng nên gia nhập khối này]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=231|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=341, 343|3a1=Roberts|3y=2006|3p=58}} Để tỏ thiện ý với Đức, vào tháng 4 năm 1941, Liên Xô đi đến [[Hiệp ước Xô-Nhật|một thỏa luận trung lập]] với Nhật.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=233|2a1=Roberts|2y=2006|2p=63}} Tuy đã đứng ở cương vị thủ tướng ''de facto'' hơn một thập kỷ rưỡi, Stalin kết luận rằng mối quan hệ của Liên Xô với Đức đã tan nát đến nỗi, ông phải đích thân đảm đương chức vụ này ''de jure'': vào ngày 6 tháng 5, Stalin thay thế Molotov làm [[Thủ tướng Liên Xô]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=234|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=180}}

=== 1941–1942: Đức tấn công ===
[[Tập tin:Battle of Moscow.jpg|thumb|Phụ nữ đào [[hào chống tăng]] quanh Moskva; ảnh chụp năm 1941.]]
Tháng 6 năm 1941, Đức [[chiến dịch Barbarossa|tiến hành xâm lược Liên Xô]], mở màn chiến sự ở [[Chiến tranh Xô-Đức|Mặt trận Đông]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=410–411|2a1=Roberts|2y=2006|2p=82|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=198}} Mặc dù các cơ quan tình báo đã liên tục cảnh báo về nguy cơ xâm lược, Stalin rốt cuộc vẫn bị bất ngờ bởi nước đi của Đức.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=408–409, 411–412|2a1=Roberts|2y=2006|2p=67|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=199–200, 202}} Ông bèn thành lập Ủy ban Quốc phòng, giữ chức Chỉ huy Tối cao của nó,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=414–415|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=206–207}} và chức Tổng Tư lệnh Tối cao của lực lượng vũ trang Xô viết (Stavka).{{Sfn|Service|2004}} Bên cạnh đó, [[Georgy Zhukov]] được bổ nhiệm làm Tổng tham mưu Trưởng.{{sfn|Service|2004|p=420}} Chiến thuật [[Blitzkrieg]] của Đức đã phát huy hiệu quả trong giai đoạn đầu của cuộc chiến; lực lượng không quân Xô viết nhanh chóng bị vô hiệu hóa trong vòng hai ngày.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=417|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=201–202}} [[Wehrmacht]] ngày càng được nước lấn sâu vào lãnh thổ của Liên Xô.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=235|2a1=Service|2y=2004|2p=416}} Chẳng bấy lâu, [[Ukraina]], [[Belorussia]] và vùng Baltic đã lần lượt thất thủ trước bước tiến của quân Đức; [[Cuộc vây hãm Leningrad|Leningrad bị bao vây tứ phía]].{{sfn|Service|2004|p=418}} Làn sóng [[người tị nạn]] đổ xô về [[Moskva]] và các thành phố lân cận.{{sfn|Service|2004|p=417}} Tới tháng 7, lực lượng không quân [[Luftwaffe]] mở chiến dịch oanh tạc [[Moskva]].{{sfn|Service|2004|p=418}} Tới tháng 10, Wehrmacht đã chuẩn bị mở một cuộc tổng tiến công vào Moskva.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=248|2a1=Service|2y=2004|2p=420|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=214}} Chính phủ Liên Xô tính sơ tán đến [[Samara|Kuibyshev]] nhưng Stalin nhất quyết ở lại để cổ vũ tinh thần binh sĩ.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=248–249|2a1=Service|2y=2004|2p=420|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=214–215}} Rốt cuộc, kế hoạch chinh phục Moskva của quân Đức bị phá sản hoàn toàn sau [[Trận Moskva|hai tháng chiến đấu]] trong điều kiện thời tiết mùa đông khắc nghiệt ở ngoại vi thành phố.{{sfn|Glantz|2001|p=26}}

Bỏ qua những lời tham mưu của [[Zhukov]] và các vị tướng lĩnh khác, Stalin vẫn chủ trương tấn công quân Đức chứ không phòng thủ.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=421, 424|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=220}} Vào tháng 6 năm 1941, ông hạ lệnh tiến hành một cuộc [[tiêu thổ]], phá hủy cơ sở hạ tầng và không để lọt nguồn cung lương thực vào tay Đức.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Roberts|2y=2006|2p=90}} Ngoài ra ông cũng tiến hành thanh lọc bộ máy chỉ huy quân sự, một số chỉ huy cấp cao đã bị giáng chức trong khi một số khác đã bị bắt và xử bắn vì đã để thua trận.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=239–240|2a1=Roberts|2y=2006|2p=98|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=209}} Với [[Lệnh 270|Lệnh Số 270]], Stalin đề ra mệnh lệnh rằng, bất cứ binh sỹ Hồng quân nào có hành vi đào ngũ hoặc đầu hàng địch thì đồng đội có quyền xử bắn tại chỗ và gia đình của họ sẽ bị bắt giữ.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=241–242|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Suốt cuộc chiến, cả hai bên Đức vầ Xô đều phớt lờ các nguyên tắc kiềm chế được đưa ra trong C[[Công ước Genève|ông uớc Geneva]].{{Sfn|Service|2004}} Liên Xô lên án mạnh mẽ hành động thảm sát những người cộng sản, Do Thái và [[Di-gan]] của quân phát xít.{{Sfn|Service|2004}} Stalin cũng khai thác triệt để tinh thần chống Quốc xã của người Do Thái; vào tháng 4 năm 1942, ông quyết định tài trợ Ủy ban Do Thái chống phát xít (JAC) nhằm thu hút sự ủng hộ của nhân dân Do Thái và quan sát viên quốc tế.{{Sfn|Overy|2004}}

[[Tập tin:RIAN_archive_602161_Center_of_Stalingrad_after_liberation.jpg|trái|nhỏ|Stalingrad tan hoang sau khi được giải phóng, 2 tháng 2 năm 1943]]
Liên Xô quyết định liên minh với hai cường quốc của phe Đồng minh là [[Vương Quốc Anh]] và [[Hoa Kỳ]].{{Sfn|Khlevniuk|2015}} Để phục vụ cho công cuộc kháng chiến, Liên Xô tăng cường phát triển công nghiệp ở miền trung nước Nga, tập trung gần như hoàn toàn sản xuất cho quân đội.{{Sfn|Service|2004}} Họ đã đạt được năng suất công nghiệp rất cao, vượt xa Đức.{{Sfn|Service|2004}} Trong thời gian diễn ra chiến tranh, Stalin đã tỏ ra khoan dung hơn đối với [[Giáo hội Chính thống Nga]], ông cho phép Giáo hội tiếp tục hoạt động và đích thân ông đã có cuộc gặp gỡ với Đức Thượng Phụ Sergius vào tháng 9 năm 1943.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=442–443|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=242−243}} Bài hát [[Quốc tế ca]], vốn là quốc ca của Liên Xô từ ngày đầu thành lập, đã được Stalin thay thế bằng [[Quốc ca Liên bang Xô Viết|một bài hát khác mang tính yêu nước]] hơn.{{Sfn|Service|2004}} [[Quốc tế Cộng sản]] bị giải thể vào năm 1943.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=444}} Theo đó, Stalin khuyến nghị các đảng Marx-Lenin ngoại quốc tập trung vào [[chủ nghĩa dân tộc]] thay vì [[chủ nghĩa quốc tế]] để mở rộng cơ sở ủng hộ của quần chúng.{{Sfn|Service|2004}}

Vào tháng 4 năm 1942, Stalin ra lệnh cho Hồng quân tổ chức một cuộc phản công ở miền đông Ukraine nhằm chiếm lại [[Kharkiv|Kharlov]] từ tay quân Đức nhưng bất thành.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=254|2a1=Service|2y=2004|2p=424|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=221–222}} Đến tháng 6 năm 1942, Đức mở cuộc tấn công vào thành phố [[Stalingrad]]; Stalin lệnh cho các chiến sĩ Hồng quân phải giữ thành phố bằng mọi giá.{{Sfn|Service|2004}} [[Trận Stalingrad]] giữa [[Hồng quân Liên Xô]] và [[Đức Quốc xã]] đã diễn ra vô cùng khốc liệt. Đến tháng 2 năm 1943, sau đợt phản công quyết định của Hồng quân, quân Đức tại Stalingrad đầu hàng. Chiến thắng của Liên Xô trong trận Stalingrad đánh dấu bước ngoặt lớn của cuộc thế chiến.{{Sfn|Khlevniuk|2015}}

=== 1942–1945: Liên Xô phản công ===
[[Tập tin:Teheran conference-1943.jpg|thumb|225px|Tam hùng: Stalin, [[Tổng thống Hoa Kỳ]] [[Franklin D. Roosevelt]], và [[Thủ tướng Vương quốc Anh]] [[Winston Churchill]] tham dự [[Hội nghị Tehran]], tháng 11 năm 1943]]
Tới tháng 11 năm 1942, Liên Xô đã bắt đầu đẩy lùi quân Đức ở chiến trường miền Nam trong [[chiến dịch Blau]] và, tuy mất mát 2.5 triệu binh lính trong nỗ lực đó, Liên Xô giờ đây chiếm thế thượng phong trong phần còn lại của cuộc chiến ở mặt trận phía Đông.{{Sfn|Roberts|2006}} Đức [[Trận Vòng cung Kursk|đã nỗ lực tổ chức một trận vây bọc tại Kursk]] nhằm giành lại thế chủ động trên toàn mặt trận nhưng rốt cuộc bất thành.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=255|2a1=Roberts|2y=2006|2p=156|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=227}} Cuối năm 1943, Liên Xô đã chiếm lại được một nửa phần lãnh thổ từng bị Đức thôn tính từ năm 1941 đến năm 1942.{{Sfn|Roberts|2006}} Sản lượng công nghiệp quân sự đầu ra của Liên Xô cũng gia tăng đáng kể từ cuối năm 1941 cho đến đầu năm 1943 sau khi Stalin cho di dời các nhà máy về phía Đông để tránh cuộc tiến công và không kích của Đức.{{Sfn|Roberts|2006}}

Ở các nước Đồng minh phương Tây, Stalin ngày càng được nhìn nhận một cách tích cực.{{Sfn|Service|2004}} Năm 1941, dàn giao hưởng London đã tổ chức một buổi hòa nhạc để chúc tụng sinh nhật Stalin.{{Sfn|Service|2004}} Thậm chí vào năm 1942, tạp chí Times đã bình chọn ông là "[[Nhân vật của năm]]".{{Sfn|Service|2004}} Khi Stalin biết việc nhân dân Tây Âu gọi mình bằng cái tên trìu mến là "Chú Joe", ban đầu ông đã tỏ ra bị xúc phạm vì nghĩ đó là cách gọi không đàng hoàng.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Service|2y=2004|2p=466}} Thủ tướng Anh [[Churchill]] từng bay đến [[Moskva]] hai lần để gặp gỡ Stalin, lần đầu vào tháng 8 năm 1942 và lần hai vào tháng 10 năm 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=252|2a1=Service|2y=2004|2p=460|2pp=224, 244|3a1=Khlevniuk|3y=2015}} Trái lại, Stalin hiếm khi rời Moskva trong suốt cuộc chiến,{{Sfn|Service|2004}} khiến Roosevelt và Churchill rất thất vọng.{{Sfn|Service|2004}}

Trong tháng 11 năm 1943, Stalin đã có cuộc gặp với Churchill và Roosevelt tại [[Hội nghị Tehran|Tehran]], địa điểm mà Stalin đích thân lựa chọn.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=262|2a1=Service|2y=2004|2p=460|3a1=Roberts|3y=2006|3p=180|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=229–230}} Tại Tehran, ba vị nguyên thủ đồng ý rằng, để ngăn chặn Đức gây hấn trong tương lai, quốc gia này cần phải bị chia cắt một lần nữa.{{Sfn|Service|2004}} Stalin tỏ ra thiếu kiên nhẫn và liên tục kêu gọi Mỹ và Anh phải nhanh chóng mở một [[Mặt trận phía Tây (Thế chiến thứ hai)|mặt trận phía Tây]] để giảm bớt áp lực bên phía Đông; cuối cùng, phe Đồng minh cũng đáp ứng yêu cầu của Stalin vào giữa năm 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=244, 251|2a1=Service|2y=2004|2p=461, 469|3a1=Roberts|3y=2006|3p=185|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=223, 229}} Stalin cũng thỉnh nguyện rằng, sau khi chiến tranh kết thúc, Liên Xô sẽ sáp nhập các vùng lãnh thổ mà họ chiếm của Ba Lan như theo [[Hiệp ước Molotov–Ribbentrop]] với Đức; điều này bị Churchill phản đối.{{Sfn|Roberts|2006}} Về số phận của vùng Balkan, [[Churchill]] vào năm 1944 đã chấp thuận kiến nghị của Stalin rằng, [[Bulgaria]], [[Romania]], [[Hungary]] và [[Nam Tư]] sau chiến tranh sẽ nằm dưới tầm ảnh hưởng của Liên Xô còn [[Hy Lạp]] sẽ nằm dưới tầm ảnh hưởng của [[phương Tây]].{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=464–465|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}}

[[Tập tin:Soviet soldiers in Polozk (Belarus), passing by propaganda poster celebrating the reconquest of the city and urging the liberation of the Baltic from Nazi German occupation. July 4, 1944.jpg|thumb|left|Quân Liên Xô giải phóng [[Polotsk]], ngày 4 tháng 7 năm 1944]]
Năm 1944, Liên Xô đã đánh bật quân Đức ra khỏi lãnh thổ và chuẩn bị tiến công nhằm giải phóng Đông Âu.{{Sfn|Roberts|2006}} Hồng quân mở [[Chiến dịch Bagration]] chống lại Tập đoàn quân Trung tâm của Đức.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=469|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=199–201}} Vùng [[Baltic]] vắng bóng quân Đức sau đó được tái sáp nhập vào Liên Xô.{{Sfn|Service|2004}} Họ tiếp tục đánh [[Kavkaz]] và [[Crimea]]; một số nhóm sắc tộc thiểu số tại đây – [[người Kalmyk]], [[Người Chechnya|Chechen]], Ingushi, Karachai, Balka, và [[người Tatar Krym|Tatar Krym]] – bị cáo buộc thông đồng với phát xít Đức. Chính quyền Stalin sau đó đã giải tán những nước cộng hòa tự trị của họ và từ cuối năm 1943 đến đầu năm 1944, phần lớn người dân của những khu vực này đã bị trục xuất đến [[Trung Á]] và [[Siberia]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=258|2a1=Service|2y=2004|2p=492|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=232–233}} Ước tính có hơn một triệu người đã bị trục xuất.{{Sfn|Khlevniuk|2015}}

Tháng 2 năm 1945, ba nguyên thủ Đồng minh bắt đầu đàm phán tại [[Hội nghị Yalta]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=264|2a1=Service|2y=2004|2p=465|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=244}} Roosevelt và Churchill chấp thuận yêu sách của Stalin rằng Đức sẽ phải trả Liên Xô 20&nbsp;tỷ đô để bồi thường thiệt hại, đồng thời [[Sakhalin]] và [[Quần đảo Kurile]] sẽ về tay nước này như là phần đãi ngộ cho công lao đánh Nhật.{{sfn|Service|2004|pp=465–466}} Họ cũng đi tới thỏa hiệp về việc tạo lập một chính phủ Ba Lan hiệp thương hậu chiến giữa phe cộng sản và bảo thủ.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=465–466|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=241–244}} Tuy vậy, Stalin âm thầm muốn Ba Lan nằm dưới sự kiểm soát của mình.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=471|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=245}} Hồng quân cố tình hạn chế viện trợ cho Ba Lan trong cuộc [[Khởi nghĩa Warszawa]] vì Stalin cho rằng một phong trào vũ trang thành công của nhân dân nước này sẽ cản trở sự thành lập của một chính phủ cộng sản do ông kiểm soát.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=471–472|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}} Stalin nhấn mạnh rằng Hồng quân phải đánh chiếm bằng được Berlin để có thể kiểm soát nhiều lãnh thổ châu Âu nhất có thể. Churchill ngờ vực ý đồ của Stalin và đã thúc giục, tuy không thành công, người Mỹ rằng các đồng minh phương Tây cũng nên theo đuổi mục tiêu tương tự.{{sfn|Service|2004|p=473}}

=== 1945: Đại thắng ===
[[Tập tin:Potsdam conference 1945-8.jpg|right|thumb|Stalin cùng [[Thủ tướng Vương quốc Anh]] [[Clement Attlee]] và [[Tổng thống Hoa Kỳ]] [[Harry S. Truman]] tham dự [[Hội nghị Potsdam]], tháng 7 năm 1945]]
Tháng 4 năm 1945, Hồng quân [[Trận Berlin|chinh phục Berlin]], [[Cái chết của Adolf Hitler|Hitler tự tử]], và Đức đầu hàng vào tháng 5.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=474|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} Stalin đã có ý định bắt sống Hitler; trên thực tế, thi thể của Hitler được đưa về Moskva để tránh trường hợp những kẻ cuồng tín Quốc xã sẽ lấy đó làm thánh tích.{{sfn|Service|2004|pp=479–480}} Trên đường tiến vào lãnh thổ Đức, Hồng quân đã phát hiện nhiều [[trại tử thần]] của Đức Quốc xã.{{sfn|Service|2004|p=473}} Các binh sĩ Liên Xô kiệt quệ cướp bóc và cưỡng bức phụ nữ ở Đông Đức và nhiều khu vực giải phóng khác.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=265|2a1=Service|2y=2004|2p=473|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=234}} Stalin không cho kỷ luật những kẻ phạm tội.{{sfn|Service|2004|p=473}} Sau khi nghe lời phàn nàn của đồng chí công sản người Nam Tư [[Milovan Djilas]], Stalin bèn hỏi lại rằng: sau tất cả những điều đã trải qua, làm sao các binh sĩ có thể "phản ứng bình thường? Có gì quá tồi tệ khi vui vẻ với một người phụ nữ, sau tất cả những điều khủng khiếp ấy?"{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=265–266|2a1=Service|2y=2004|2p=473|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=235}}

Với chiến bại của Đức, Stalin chuyển sự chú ý sang [[Chiến tranh Xô–Nhật|cuộc chiến với Nhật]] và gửi nửa triệu lính sang vùng Viễn Đông.{{sfn|Service|2004|p=474}} Stalin bị các đồng minh thúc ép tham chiến và ông cũng muốn củng cố các vị trí chiến lược của Liên Xô ở châu Á.{{sfnm|Glantz|1983|p=xvii}} Vào ngày 8 tháng 8, giữa hai [[vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki]], quân Liên Xô [[Chiến dịch Mãn Châu|đã mở cuộc càn quét Mãn Châu thuộc Nhật]] và đánh tan [[Đạo quân Quan Đông]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=476|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=248–249}} Những sự biến ấy đã buộc [[Nhật Bản đầu hàng]] và khép lại Thế chiến II.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=268|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=248}} Lực lượng Vũ trang Liên Xô tiếp tục bành trướng cho tới khi chiếm được toàn bộ các lãnh thổ nhượng bộ, song Hoa Kỳ khước từ và không cho phép Liên Xô tham gia vào cuộc [[chiếm đóng Nhật Bản]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=267|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=249}}

Stalin dự [[Hội nghị Potsdam]] vào tháng 7 và tháng 8 năm 1945, bên cạnh những người đồng cấp Anh và Mỹ, lần lượt là Thủ tướng [[Clement Attlee]] và Tổng thống [[Harry Truman]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=267|2a1=Service|2y=2004|2p=475}} Tại hội nghị, Stalin nhắc lại những lời hứa trước đó của mình với Churchill, rằng ông sẽ không bắt các nước Đông Âu phải "Xô-viết hóa".{{sfn|Roberts|2006|pp=274–275}} Stalin bắt Đức phải bồi thường mà không cần quan tâm đến mức tiếp tế tối thiểu để bảo đảm sự sống còn của nhân dân Đức, khiến Truman và Churchill lo lắng rằng Đức sẽ trở thành gánh nặng tài chính đối với các cường quốc phương Tây.{{sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Ngoài ra, Stalin cũng thúc đẩy chính sách "chiến lợi phẩm", cho phép Liên Xô tịch thu tài nguyên của các nước bị chiếm đóng mà không hạn định về số lượng hay chất lượng; một điều khoản đã được thông qua nhằm công nhận chính sách này nhưng chỉ ở chừng mực nhất định.{{sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Đức bị chia làm bốn khu vực chiếm đóng: của Liên Xô, của Hoa Kỳ, của Anh, và của Pháp; thủ đô Berlin – vốn nằm trong vùng kiểm soát của Liên Xô – cũng bị chia làm bốn theo đó.{{sfn|Service|2004|p=506}}

== Thời kỳ hậu chiến ==
=== 1945–1947: Công cuộc tái thiết và nạn đói ===
Với sự khép lại của cuộc chiến, Stalin đã đạt đến – theo cách nói của Service – "đỉnh cao của sự nghiệp".{{sfn|Service|2004|p=481}} Ông được dân chúng Liên Xô nhìn nhận như hiện thân của chiến thắng và chủ nghĩa ái quốc.{{sfn|Service|2004|p=484}} Hồng quân dưới trướng Stalin hiện đã kiểm soát toàn bộ khu vực [[Trung và Đông Âu]], vươn tới tận giới tuyến [[sông Elbe]].{{sfn|Service|2004|p=481}} Tháng 6 năm 1945, Stalin lấy danh hiệu [[Đại nguyên soái Liên Xô]],{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} đứng trên lễ đài Lăng Lenin để chiêm ngưỡng [[Diễu hành Chiến thắng ở Moskva năm 1945|cuộc diễu hành mừng chiến thắng phát-xít]] do Zhukov dẫn đầu ở Hồng trường Moskva.{{sfn|Service|2004|pp=480–481}} Tại yến tiệc thiết đãi các sĩ quan chỉ huy quân đội, ông đã ngợi ca người Nga là "dân tộc vượt trội" và là "lực lượng mũi nhọn" của Liên Xô; đây cũng là lần đầu tiên ông thể hiện niềm tự hào với duy nhất nhân dân Nga thay vì khối đại đoàn kết dân tộc Xô viết.{{sfn|Service|2004|p=479}}

[[Tập tin:Bundesarchiv Bild 183-R78376, Budapest, II. Weltfestspiele, Festumzug, Komsomolzen.jpg|thumb|upright=0.8|left|Chân dung Stalin ở [[Budapest]] vào năm 1949]]
Mặc dù vị thế quốc tế của Liên Xô đã được củng cố, Stalin vẫn tỏ ra rất cẩn trọng đối với những biểu hiện bất tuân trong quần chúng nhân dân.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=485|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=262}} Ông cũng lo lắng trước sự trở về của các binh lính từ tiền tuyến, cụ thể là những thành phần đã tiếp xúc với hàng tiêu dùng của Đức, cướp bóc và mang chúng trở về Nga. Điều này khiến Stalin liên tưởng tới cuộc [[khởi nghĩa tháng Chạp]] năm 1825 bởi quân sĩ Nga từ Pháp trở về sau [[Chiến tranh Napoleon]].{{sfn|Service|2004|p=485}} Stalin buộc các tù bình Liên Xô hồi hương phải thông qua các trại "thanh lọc", theo đó khoảng 2.775.700 binh lính đã bị tra vấn lòng trung thành tại các trại này và nửa số đó đã bị bắt tới các trại lao động khổ sai.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Roberts|2y=2006|2p=202}} Ở các nước vùng Baltic vốn ngoan cố chống đối Liên Xô, chính quyền đã tiến hành chương trình phi kulak hóa và trừ khử tăng lữ, trục xuất khoảng 142.000 người giữa các năm 1945 và 1949.{{sfn|Service|2004|p=492}} Hệ thống trại lao động Gulag được mở rộng đáng kể; tới tháng 1 năm 1953, khoảng 3% dân số Liên Xô đã bị bắt vào các trại tập trung hoặc bị phát lưu tới các vùng hẻo lánh thuộc nội quốc, trong đó 2,8&nbsp;triệu người bị chuyển tới các "khu cư dân đặc biệt" ở những vùng cô lập về mặt địa lý và 2,5&nbsp;triệu người khác trong các trại giam, thuộc địa lưu đày hoặc nhà tù.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=268}}

Theo điều tra thiệt hại của NKVD, 1.710 thị trấn và 70.000 làng mạc trên khắp lãnh thổ Liên Xô đã bị hủy diệt.{{sfn|Service|2004|pp=482–483}} NKVD ước tính [[Thương vong của Liên Xô trong chiến tranh thế giới 2|26-27 triệu thường dân Liên Xô đã thiệt mạng trong cuộc chiến]], cùng hàng triệu người khác bị thương, bị suy dinh dưỡng hoặc bị mồ côi cha mẹ.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} Do hậu quả của cuộc chiến, các đồng nghiệp của Stalin đã kiến nghị thay đổi chính sách nhà nước.{{sfn|Service|2004|p=500}} Xã hội Liên Xô thời hậu chiến được thả lỏng hơn so với thời tiền chiến ở nhiều bình diện. Stalin cho phép Giáo hội Chính thống giáo Nga quản lý các thánh đường được thành lập trước thời chiến.{{sfn|Service|2004|p=496}} Giới hàn lâm và nghệ thuật được tự do biểu đạt hơn thời kỳ trước năm 1941.{{sfn|Service|2004|p=497}} Nhận ra rằng cần có những biện pháp táo bạo hơn trong công tác phòng chống lạm phát và tái thiết kinh tế, chính phủ Liên Xô đã tiến hành làm mất giá [[Rúp Nga|đồng Rúp]] và bãi bỏ [[sổ lương thực]] vào tháng 12 năm 1947.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=497|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=274–278}} Án tử hình cũng được bãi bỏ vào năm 1947, nhưng được áp dụng lại vào năm 1950.{{sfn|Conquest|1991|p=289}}

=== 1947–1950: Sách lược Chiến tranh Lạnh ===
[[Tập tin:Mao, Bulganin, Stalin, Ulbricht Tsedenbal.jpeg|thumb|right|225px|Lễ mừng sinh nhật thứ 71 của Stalin (trái sáng phải) với sự có mặt của [[Mao Trạch Đông]], [[Nikolai Bulganin]], [[Walter Ulbricht]] và [[Yumjaagiin Tsedenbal]].]]

Sau Thế chiến II, căng thẳng giữa các nước Đồng minh bắt đầu biểu hiện, mở ra thời kỳ mới gọi là [[Chiến tranh Lạnh]].{{sfn|Service|2004|p=484, 503}} Tuy Stalin công khai vu cáo Anh và Mỹ như những kẻ gây hấn, ông cho rằng một cuộc chiến kề cận với họ khó có thể xảy ra và tin tưởng là sẽ có nhiều thập kỷ hòa bình trước mắt.{{sfn|Service|2004|p=487}} Dù vậy, Stalin vẫn bí mật tài trợ nghiên cứu [[bom hạt nhân]].{{sfn|Service|2004|p=481}}

=== 1950–1953: Những năm cuối đời ===
{{xem thêm|Âm mưu bác sĩ}}
Sức khỏe Stalin suy kiệt trong những năm tháng cuối đời.{{sfn|Service|2004|p=571}} Ông dành nhiều thời gian hơn để nghỉ dưỡng; ví dụ như trong hai năm 1950 và 1951, ông dành hẳn năm tháng tại dacha ở Abkhazia.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=572|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=195}} Tuy vậy, Stalin không tin tưởng các bác sĩ của mình và vào tháng 1 năm 1952 đã hạ lệnh bắt giữ một viên bác sĩ sau khi vị này khuyên ông từ nhiệm để chăm nom sức khỏe.{{sfn|Service|2004|p=571}} Vào tháng 9 năm 1952, nhiều bác sĩ ở Kremli (phần lớn gốc Do Thái) bị bắt giữ dựa trên cáo buộc định mưu sát các nhà lãnh đạo cao cấp, vụ việc mà còn được gọi là [[âm mưu bác sĩ]].{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=309|2a1=Etinger|2y=1995|2p=104|3a1=Service|3y=2004|3p=576|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=307}} Vào tháng 11, [[phiên tòa Slánský]] bắt đầu ở Tiệp Khắc, theo đó 13 đảng viên cộng sản cao cấp (11 trong đó gốc Do Thái) bị đấu tố và khép tội liên can đến âm mưu Zion chủ nghĩa Mỹ hòng lật đổ các chính phủ của Khối Đông Âu.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=308|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=307}} Cùng tháng, phiên tòa xét xử các công nhân phá hoại gốc Do Thái ở Ukraina cũng diễn ra.{{sfn|Conquest|1991|p=308}} Năm 1951, Stalin khởi động [[vụ Margalepi]] nhằm thanh trừng chi bộ Gruzia trong Đảng Cộng sản Liên Xô, hệ quả là sự trục xuất của hơn 11.000 người.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=304–305}}

Kể từ năm 1946 cho đến lúc mất, Stalin chỉ đọc ba bài diễn thuyết, hai bài trong đó chỉ kéo dài vài phút, đồng thời ông cũng ít viết lách hơn trước.{{sfn|Service|2004|p=560}} Năm 1950, Stalin cho ra đời tác phẩm "[[Chủ nghĩa Marx và vấn đề ngôn ngữ]]", phản ánh mối quan tâm của ông đối với vị thế dân tộc của nhân dân Nga.{{sfn|Service|2004|pp=564–565}}
Năm 1952, cuốn sách cuối cùng của Stalin, ''[[Vấn đề kinh tế của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô]]'', được xuất bản.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=307|2a1=Service|2y=2004|2pp=566–567}} Tháng 10 năm 1952, Stalin làm một bài phát biểu kéo dài một tiếng rưỡi ở phiên họp toàn thể Ban Chấp hành Trung ương Đảng.{{sfn|Service|2004|p=578}} Tại đây, ông nhấn mạnh những phẩm chất mà ông coi là cần thiết đối với các thế hệ lãnh đạo tương lai và nêu bật nhiều nhược điểm của một số người kế nhiệm tiềm năng, nhất là Molotov và Mikoyan.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=579|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=306}} Năm 1952, ông cho bãi bỏ cơ cấu Bộ Chính trị và thay thế nó bằng tổ chức lớn hơn gọi là Đoàn Chủ tịch.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=305–306}}

== Ý thức hệ chính trị ==
{{xem thêm|Chủ nghĩa Marx-Lenin|Chủ nghĩa Stalin}}
[[Tập tin:Bundesarchiv Bild 183-18684-0002, Dresden, Tod Stalin, Parade KVP.jpg|thumb|upright=0.8|right|Diễu hành tưởng niệm Stalin tại [[Dresden]], [[Đông Đức]], vào năm 1953]]
Stalin tự nhận là đã nắm chắc [[chủ nghĩa Marx]] từ khi mới 15 tuổi,{{sfn|Rieber|2005|p=32}} coi nó như kim chỉ nam triết học cho cuộc đời của mình.{{sfn|Service|2004|p=9}} Theo Kotkin, Stalin khắc ghi "sự tin tưởng Marxist nồng nhiệt",{{sfn|Kotkin|2014|p=xi}} trong khi Montefiore cho rằng chủ nghĩa Marx giữ một vai trò "bán tôn giáo" trong tâm khảm của Stalin.{{sfn|Montefiore|2007|p=336}} Tuy chưa bao giờ bị thuyết phục bởi [[chủ nghĩa dân tộc Gruzia]],{{sfn|Rieber|2005|p=43}} quan điểm Marxist thiếu thời của ông vẫn bị trộn lẫn với các yếu tố dân tộc chủ nghĩa nhất định.{{sfn|Montefiore|2007|p=67}} Nhà sử học Alfred J. Rieber bình chú rằng Stalin được nuôi dưỡng trong "một xã hội mà các cuộc khởi nghĩa được lưu truyền qua chuyện dân gian và nghi lễ dân tộc".{{sfn|Rieber|2005|p=43}} Ông tin rằng việc thay đổi chủ nghĩa Marx là cần thiết để thích ứng với thực tiễn; năm 1917, ông tuyên bố rằng "có chủ nghĩa Marx giáo điều và có chủ nghĩa Marx sáng tạo. Tôi ủng hộ cái sau."{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=136|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=205|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=47}} Volkogonov tin rằng chủ nghĩa Marx của Stalin được định hình bởi "bước ngoặt tinh thần giáo điều", bắt nguồn từ nền giáo dục tôn giáo thời ông còn học ở chủng viện.{{sfn|Volkogonov|1991|p=7}} Service đánh giá rằng "các sáng kiến ý hệ mới [của Stalin] chỉ là những phát triển mang tính thô thiển, hàm hồ về chủ nghĩa Marx".{{sfn|Service|2004|p=9}} Theo đó, nhiều trong số chúng xuất phát từ mưu chước chính trị của ông chứ không phải từ sự tận tâm tri thức chân thật.{{sfn|Service|2004|p=9}} Stalin thường sử dụng ý hệ ''post hoc'' để biện minh cho các hành động của mình.{{sfn|McDermott|2006|p=7}} Ông tự xưng là ''praktik'', tức một nhà cách mạng thiên về thực hành hơn lý thuyết.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=92|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=462}}

== Đời tư, ngoại hình và tính cách ==
Vốn là người dân tộc Gruzia,{{sfn|Conquest|1991|p=1}} Stalin nói tiếng mẹ đẻ Gruzia từ nhỏ,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=97}} chỉ bắt đầu học [[tiếng Nga]] khi lên tám hoặc chín tuổi.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=97}} Có nghiên cứu cho rằng Stalin thực chất là người [[người Ossetia|dân tộc Ossetia]] vì sở hữu [[kiểu đơn bội]] di truyền G2a-Z6653, tuy nhiên ông chưa bao giờ nhận mình mang dòng máu này.{{sfn|Foltz|2021|pp=94–97}} Ông rất tự hào về danh tính Gruzia của mình,{{sfn|Montefiore|2007|pp=66–67}} khi nói tiếng Nga thì lộ rõ chất giọng Gruzia.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Montefiore|2y=2003|2p=2|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=42|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=97}} Theo Montefiore, mặc cho sự gần gũi của Stalin với văn hóa Nga, ông vẫn luôn giữ nguyên cái chất Gruzia trong tính cách và sinh hoạt hằng ngày.{{sfn|Montefiore|2003|p=579}} Một số đồng sự của Stalin miêu tả ông chứa "chất Á châu"; theo một lời kể, ông có lần từng nói với một ký giả người Nhật rằng: "Tôi không phải người Âu, mà là người Á, một người Gruzia bị Nga hóa".{{sfn|Rieber|2005|p=18}} Service cũng ghi nhận rằng, Stalin "sẽ không trở thành người Nga", không thể được coi là người Nga và bản thân ông cũng chẳng giấu giếm gì chuyện ấy.{{sfn|Service|2004|p=85}} Montefiore thì cho rằng, "sau năm 1917, [Stalin] trở thành người có bốn tộc tính: người Gruzia theo sắc tộc, người Nga theo sự trung thành, người quốc tế chủ nghĩa theo ý thức hệ, người Liên Xô theo quyền công dân."{{sfn|Montefiore|2007|p=268}}

Stalin có chất giọng nhỏ nhẹ,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=183|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Kotkin|3y=2017|3p=5}} khi nói tiếng Nga thì chậm rãi và hết sức thận trọng trong phát biểu.{{sfn|Conquest|1991|p=1}} Những lúc trò chuyện riêng, Stalin sử dụng ngôn từ thô tục, điều mà ông tránh khi xuất hiện trước công chúng.{{sfn|Conquest|1991|p=37}} Được miêu tả là một diễn giả tệ,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=149|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=49|3a1=Service|3y=2004|3p=334|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=52}} theo Volkogonov, phong cách nói chuyện của Stalin "đơn giản và thông suốt, không quá viển vông xa vời, [không dùng] từ ngữ lôi cuốn hay phô trương kịch tính thái quá".{{sfn|Volkogonov|1991|pp=xx–xxi}} Ông hiếm khi thuyết giảng trước đồng đảo khán giả, ưa thích bộc lộ ý tứ bằng văn viết.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=329}} Phong cách viết của ông cũng chẳng khác phong cách nói là mấy, đặc trưng bởi sự đơn sơ, rõ ràng và súc tích.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=21|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=97}} Ông dùng rất nhiều bí danh và bút danh lúc bình sinh, bao gồm "Koba", "Soselo", "Ivanov".{{sfn|Montefiore|2007|p=395}} Riêng cái tên "Stalin" thì được ông lựa chọn và sử dụng chính thức từ năm 1912 trở đi; vốn bắt nguồn từ từ "thép" trong tiếng Nga, vậy nên cái tên này thường được dịch giải là "Người đàn ông thép".{{sfn|Himmer|1986|p=269}}

[[Tập tin:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|thumb|left|225px|Con gái Stalin, Svetlana, ngồi trong lòng [[Lavrenti Beria]]. Stalin, vừa làm việc vừa hút thuốc, và [[Nestor Lakoba]] ngồi đằng sau. Bức ảnh được chụp ở [[dacha]] của Stalin gần [[Sochi]] vào giữa những năm 1930.]]
Stalin cao {{convert|5|ft|7|in|m|abbr=in|order=flip}} khi trưởng thành.{{sfn|Kotkin|2017|p=40|ps=. "He stood five feet seven inches, or about 1.7 meters, roughly the same as Napoleon and one inch [2.5 cm] shorter than Hitler, who was 1.73 meters." [Ông cao 1,7 mét, ngang bằng Napoleon và 2,5 cm thấp hơn Hitler, người cao 1,73 mét.]}}{{sfn|Volkogonov|1991|p=65}} Khuôn mặt của ông có nhiều vết sẹo do hồi nhỏ mắc phải [[đậu mùa]], đặc điểm mà thường bị xóa khỏi các ảnh chân dung.{{sfn|Kotkin|2017|p=4}} Ông sinh ra với dị tật [[dính ngón]] ở bàn chân trái. Ngoài ra, cánh tay trái của ông bị thương tích nên ngắn hơn cánh tay phải và thiếu linh động hơn.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=25|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=13–14}} Đây có lẽ là hậu quả do ông từng bị đâm bởi một cỗ xe ngựa hồi nhỏ.{{sfn|Montefiore|2007|pp=21, 29, 33–34}}

Thiếu thời, Stalin thường ăn mặc một cách lôi thôi lếch thếch, tương phản với các giá trị thẩm mỹ của tầng lớp trung lưu thời bấy giờ.{{sfn|Service|2004|p=44}} Tới năm 1907, ông nuôi tóc dài và thường để râu, bận bộ trang phục ''[[chokha]]'' truyền thống của Gruzia hoặc một chiếc áo sa-tanh đỏ kèm theo chiếc áo choàng màu xám bên ngoài và chiếc mũ phớt đen trên đầu.{{sfn|Montefiore|2007|pp=9–10}} Kể từ giữa năm 1918 trở đi, ông trở nên ưa thích phong cách quân đội, theo đó thường đeo đôi ủng dài màu đen, mặc chiếc áo tunic không cổ sáng màu và cầm theo một khẩu súng.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=167|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=1}} Ông là người nghiện hút thuốc bằng điếu tẩu hoặc xì-gà.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=282|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=146 |3a1=Service|3y=2004|3pp=435, 438, 574|4a1=Kotkin|4y=2017|4p=1}} Ít nhất về mặt công khai, Stalin là người biết kiềm chế và sống rất đơn sơ, không sở hữu gì quá sang trọng hoặc đắt đỏ.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=311 |2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=102|3a1=Montefiore|3y=2003|3pp=36–37|4a1=Service|4y=2004|4pp=497–498}} Mối bận tâm lớn nhất của ông là sự tích lũy quyền lực về tay mình.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=102|2a1=Service|2y=2004|2p=498}}

Stalin thường thức dậy vào khoảng 11{{nbsp}}giờ sáng,{{sfn|Montefiore|2003|p=60}} ăn trưa vào khoảng 3-5{{nbsp}}giờ chiều và ăn tối không sớm hơn 9{{nbsp}}giờ đêm,{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1p=60|2a1=Service|2y=2004|2p=525}} sau đó tiếp tục làm việc tới tận khuya.{{sfn|Service|2004|p=525}} Ông thường xuyên dùng bữa với các ủy viên trong Bộ Chính trị và gia đình họ.{{sfn|Montefiore|2003|pp=35, 60}} Với bổn phận lãnh tụ của một đất nước, ông hiếm khi rời Moskva trừ phi đi dacha vào những ngày nghỉ.{{sfn|Service|2004|p=331}} Ông ghét đi du lịch{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=102, 227}} và từ chối lấy máy bay làm phương tiện di chuyển.{{sfnm|1a1=Khlevniuk|1y=2015|1p=195|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=3}}

=== Tính cách ===
[[Tập tin:Stalin birthday2.jpg|thumb|Những người cộng sản Trung Quốc chào mừng sinh nhật lần thứ 70 của Stalin vào năm 1949.]]

Trotsky và nhiều nhân vật Xô viết đối lập khác thường bôi nhọ Stalin như một người tầm thường, không có tài cán;{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvi|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxiii|3a1=Service|3y=2004|3p=4|4a1=Montefiore|4y=2007|4p=xxiv}} những lời kể thất thiệt này đã lan ra ngoài Liên Xô khi Stalin còn sống.{{sfn|Montefiore|2007|p=xxiv}} Theo nhà nghiên cứu tiểu sử [[Simon Sebag-Montefiore|Montefiore]], "khá rõ ràng từ những nhân chứng có ác cảm lẫn thiện cảm rằng, Stalin là một nhân vật thực sự phi thường, ngay từ lúc còn nhỏ".{{sfn|Montefiore|2007|p=xxiv}} Stalin có một đầu óc phức tạp,{{sfn|Service|2004|p=343}} một sự tự chủ rất lớn,{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=337}} và một trí nhớ tuyệt vời.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=193, 274|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=63|3a1=Service|3y=2004|3p=115|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=425|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=148}} Ông làm việc rất chăm chỉ,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=42|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=353|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=424, 465, 597}} thể hiện tinh thần ham học hỏi mãnh liệt.{{sfn|Service|2004|p=115}} Khi lên nắm quyền, ông quan tâm rất kĩ lưỡng đến mọi mặt đời sống xã hội Xô viết, từ việc xem xét kịch bản phim cho đến sơ đồ kiến trúc và vũ khí quân dụng hạng nặng.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=4–5}} Theo Volkogonov, "đời tư và công việc của Stalin là một"; ông không bao giờ nghỉ làm chính trị.{{sfn|Volkogonov|1991|p=145}}

Stalin đánh giá người khác dựa trên sức mạnh nội tâm và sự thông minh của họ.{{Sfn|Service|2004|p=342}} Ông có kỹ năng trình diễn nhiều điệu bộ khác nhau tùy thuộc vào đối tượng khán giả,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxvi|3a1=McDermott|3y=2006|3p=13}} Stalin hiếm khi nói lớn tiếng;{{Sfn|Service|2004|p=337}} Tuy nhiên, khi sức khỏe suy yếu do tuổi tác, ông dần trở nên khó đoán và nóng tính.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=145}} Có những lúc ông lại rất thân thiện và thích kể chuyện cười khi thư giãn.{{Sfn|Service|2004|p=115}} Tại các sự kiện xã hội, Stalin khuyến khích ca hát và uống rượu, có khi là vì mong rằng những người say xỉn sẽ tiết lộ bí mật cho ông.{{Sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=90|2a1=Service|2y=2004|2pp=437, 522–523|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=5}}

Stalin rất quan tâm đến nghệ thuật.{{Sfn|Kotkin|2014|p=620}} Ông đã bảo vệ một số nhà văn Liên Xô, chẳng hạn như [[Mikhail Bulgakov]], ngay cả khi tác phẩm của họ bị dư luận chỉ trích là có hại cho chế độ.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=96}} Stalin thích nghe nhạc cổ điển, ông sở hữu khoảng 2.700 đĩa nhạc{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=6}} và thường xuyên đến [[Nhà hát Bolshoi]] vào những năm 1930 và 1940{{Sfn|Volkogonov|1991|pp=127, 148}}

Là một người thích tự tìm tòi nghiên cứu, Stalin rất ham mê đọc sách, thư viện của ông đã lưu giữ tới hơn 20.000 cuốn sách, trong đó có một vài tiểu thuyết.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=93}} Môn học yêu thích của ông là lịch sử, và ông đặc biệt quan tâm đến triều đại của các nhà lãnh đạo Nga nổi bật như [[Ivan IV]], [[Peter Đại đế]] và [[Catherine Đại đế]].{{Sfn|Roberts|2022|p=2}} Lenin là tác giả yêu thích của ông, nhưng ông cũng đọc và đánh giá cao các tác phẩm của Trotsky và những đối thủ khác nếu những tác phẩm đó có ghi lại ý tưởng hay.{{Sfn|Roberts|2022|p=2}}

=== Gia đình và các mối quan hệ ===
[[Tập tin:Joseph Stalin with daughter Svetlana, 1935.jpg|thumb|left|Stalin bế bồng con gái [[Svetlana Alliluyeva|Svetlana]]]]

Stalin là người rất trọng tình bằng hữu;{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2007|1p=49|2a1=Fitzpatrick|2y=2015|2p=65}} ông vận dụng nó để gia tăng và bảo vệ vị thế quyền lực của chính mình.{{sfn|Montefiore|2007|p=49}} Kotkin quan sát rằng, Stalin "thường bị thu hút bởi những người giống ông: nhất là những trí thức mới nổi có xuất thân hèn mọn".{{sfn|Kotkin|2014|p=9}} Stalin đặt biệt danh cho những người mà ông quý mến, gọi Yezhov là "mâm xôi đen" chẳng hạn.{{sfn|Montefiore|2003|p=151}} Stalin rất dễ gần và thích nghe những câu đùa vui.{{sfn|Service|2004|p=112}} Theo Montefiore, tình bạn của Stalin "vơ vẩn giữa sự yêu thương, sự ngưỡng mộ, và sự đố kị chua cay".{{sfn|Montefiore|2003|p=135}} Trên thực tế, khi Stalin còn điều hành Liên Xô, ông vẫn giữ liên hệ với nhiều cố hữu ở Gruzia, gửi thư và tặng tiền họ.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=522|2a1=Montefiore|2y=2003|2p=135|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=368}}

Stalin không phải kiểu người trăng hoa.{{sfn|Montefiore|2003|p=13}} Theo [[Boris Bazhanov]], thư ký một thời của Stalin, "Phụ nữ không phải mối quan tâm của ông. Người phụ nữ của riêng ông [Alliluyeva] đã là quá đủ, và ông thậm chí cũng chẳng mấy quan tâm đến bà."{{sfn|Bazhanov|Doyle|1990|p=106}} Tuy nhiên, Montefiore cho rằng Stalin hồi trẻ "hiếm khi nào không có bạn gái."{{sfn|Montefiore|2007|p=73}} Montefiore miêu tả mẫu hình phụ nữ lý tưởng của Stalin là "những thiếu nữ trẻ, dễ bảo hoặc những thôn nữ đẫy đà,"{{sfn|Montefiore|2007|p=209}} tựu trung là kiểu phụ nữ thông cảm và không quá khắt khe với ông.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=80|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=209}} Theo Service, Stalin "coi phụ nữ như một phương tiện để đạt khoái cảm tình dục và tiện nghi ở nhà."{{sfn|Service|2004|p=80}} Stalin từng kết hôn hai lần và có nhiều con cái.{{sfn|McCauley|2003|p=90}}

Stalin cưới người vợ đầu, [[Kato Svanidze|Ekaterina Svanidze]], vào năm 1906. Theo Montefiore, hôn nhân của họ "là tình yêu đích thực".{{sfn|Montefiore|2007|p=5}} Volkogonov cũng cho rằng, Svanidze "có lẽ là người đàn bà duy nhất ông thực sự yêu".{{sfn|Volkogonov|1991|p=4}} Khi bà mất, Stalin được cho là đã nói: "Sinh vật này đã khiến trái tim sỏi đá của tôi phải mềm dịu."{{sfn|Montefiore|2007|p=202}} Họ có với nhau một đứa con trai tên là [[Yakov Iosifovich Dzhugashvili|Yakov]].{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=149|2a1=Service|2y=2004|2p=64|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=167|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Yakov sau này sinh một cô con gái, [[Galina Dzhugashvili|Galina]], trước khi gia nhập Hồng quân trong Thế chiến thứ hai. Anh bị bắt giữ bởi quân Đức và rồi bỏ mạng trong trại giam.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=150–151|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=364}}

Năm 1914, khi trạc 35 tuổi, Stalin từng có mối tình với Lidia Pereprygina, khi đó mới 14 tuổi, người sau đó có thai với Stalin.{{sfnm|1a1=Suny|1y=2020|1p=559|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=30}} Khoảng tháng 12 năm 1914, Pereprygia sinh hạ đứa bé song nó bị chết non.{{sfn|Montefiore|2007|pp=292–293}} Năm 1916, Lidia lại có thai lần nữa. Bà sinh hạ một đứa con trai, đặt tên là Alexander, vào khoảng tháng 4 năm 1917. Stalin, khi đó vắng mặt, sau mới biết về đứa con ngoài giá thú của mình song ông không mấy quan tâm đến điều đó.{{sfn|Montefiore|2007|pp=298, 300}}

Người vợ thứ hai của Stalin là bà [[Nadezhda Alliluyeva-Stalina|Nadezhda Alliluyeva]]; hai người họ có mối quan hệ không mấy suôn sẻ và thường xuyên cãi vã.{{sfn|Montefiore|2003|p=8}} Họ có với nhau hai đứa con ruột – con trai [[Vasily Dzhugashvili|Vasily]] và con gái [[Svetlana Alliluyeva|Svetlana]], cùng một người con nuôi kể từ năm 1921, [[Artyom Sergeyev (tướng quân)|Artyom Sergeev]].{{sfn|Montefiore|2003|p=9}} Không rõ trong thời gian này Stalin có ngoại tình hay không,{{sfnm|1a1=Montefiore|1y=2003|1p=13|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=255}} song Alliluyeva lúc ấy phẫn uất cho rằng Stalin không chung thủy,{{sfn|Montefiore|2003|p=12}} và bà tự tự vào năm 1932.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=154|2a1=Montefiore|2y=2003|2p=16|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=255}} Stalin hay chê trách Vasily vì thói hư hỏng của cậu; tuy nhiên, với tư cách là con trai của Stalin, Vasily thăng tiến rất nhanh chóng trong hàng ngũ Hồng quân và có một phong cách sống rất hoang tàng.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=257, 259–260}} Trái lại, Stalin rất yếu quý cô con gái Svetlana bé bỏng,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=215|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=153|3a1=Montefiore|3y=2003|3pp=9, 227|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=256}} và cũng rất có cảm tình với Artyom.{{sfn|Montefiore|2003|p=9}} Về sau, ông không đồng thuận với nhiều hôn phu và chồng của Svetlana, khiến quan hệ giữa hai cha con trở nên căng thẳng.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Sau Thế chiến thứ hai, Stalin dành rất ít thời gian cho con cái và gia đình không còn quan trọng đối với ông nữa.{{sfn|Khlevniuk|2015|pp=250, 259}} Sau khi Stalin qua đời, Svetlana đổi tên họ của bà thành Alliluyeva,{{sfn|Service|2004|p=593}} rồi chạy trốn sang Hoa Kỳ.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=260}}

Sau khi Nadezhda qua đời, Stalin trở nên thân thiết với chị dâu Zhenya Alliluyeva;{{sfn|Montefiore|2003|pp=142–144}} sử gia Montefiore tin rằng hai người là tình nhân.{{sfn|Montefiore|2003|p=144}} Ngoài ra cũng có một số tin đồn sau năm 1934 cho rằng Stalin từng có mối tình với bà quản gia Valentina Istomina.{{sfn|Service|2004|p=521}} Montefiore cũng khẳng định rằng Stalin có ít nhất hai đứa con ngoài giá thú,{{sfn|Montefiore|2007|p=365}} tuy nhiên bản thân Stalin chưa từng thú nhận điều này.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=252}} Một trong số những người con đó là [[Konstantin Kuzakov]], từng dạy triết ở [[Đại học Kỹ thuật Quốc gia Baltic|Viện Cơ học Quân sự Leningrad]], nhưng chưa từng gặp mặt Stalin.{{sfn|Montefiore|2007|pp=365–366}} Đứa con kia chính là Alexander, con trai của Lidia Pereprygina; cậu được nuôi nấng bởi một người nông dân chài lưới và bị chính quyền Liên Xô gượng ép không được khai nhận mình là con ruột của Stalin.{{sfn|Montefiore|2007|p=366}}

== Di sản ==
[[Tập tin:Fotothek df roe-neg 0006153 004 Blick auf die Ehrentribüne bei der Sportlerparad.jpg|thumb|[[Bích chương]] Stalin tại [[Liên hoan Thanh niên và Sinh viên Thế giới lần thứ 3]] ở [[Đông Berlin]], [[Đông Đức]], 1951]]
Nhà sử học [[Robert Conquest]] khẳng định rằng, Stalin có lẽ "định hình dòng chảy của thế kỷ thứ 20" hơn bất cứ một cá nhân nào.{{sfn|Conquest|1991|p=xi}} Các nhà viết tiểu sử như Service và Volkogonov công nhận Stalin là một chính khách nổi bật và phi thường;{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=108|2a1=Service|2y=2004|2p=5}} Montefiore coi Stalin như một "sự kết hợp hiếm hoi giữa 'trí thức' và kẻ giết người", vừa là "chính khách tột bậc", vừa là "người khổng lồ khó tả và thú vị của thế kỷ thứ 20".{{sfn|Montefiore|2007|p=xxii}} Theo nhà sử học Kevin McDermott, các lối diễn giải về Stalin có thể dao động từ "sự ninh nọt bợ đỡ tới sự châm chọc buộc tội."{{sfn|McDermott|2006|p=1}} Đối với phần lớn phương Tây và một bộ phận dân Nga [[chống cộng]], Stalin bị đánh giá tiêu cực là kẻ [[giết người hàng loạt]].{{sfn|McDermott|2006|p=1}} Trái lại, đối với phần lớn dân Nga và Gruzia, ông được coi là một chính khách và người kiến quốc vĩ đại.{{sfn|McDermott|2006|p=1}}

Service cho rằng Stalin đã có công kiến thiết và ổn định hóa Liên Xô, đồng thời nhận xét rằng nếu không có Stalin thì Liên Xô chắc hẳn sẽ sụp đổ trước năm 1991.{{sfn|Service|2004|p=3}} Chỉ trong vòng ba thập kỷ, ông đã biến chuyển Liên Xô thành một cường quốc công nghiệp,{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=546|2a1=Service|2y=2004|2p=3}} giúp đất nước "đạt được những thành tựu hùng vĩ" trong các lĩnh vực như đô thị hóa, quân sự, giáo dục và niềm tự hào Xô viết.{{sfn|Service|2004|p=602}} Dưới sự lãnh đạo của ông, tuổi thọ trung bình của nhân dân Xô viết tăng mạnh vì điều kiện sống, dinh dưỡng và trình độ y tế được cải thiện đáng kể,{{sfn|Wheatcroft|1999}} đồng thời giảm thiểu tỷ lệ tử vong.{{sfn|Ellman|2002|p=1164}} Tuy vậy cũng phải chú ý rằng, đóng góp của Stalin đối với sự phát triển của nền kinh tế Liên Xô vẫn đang bị đặt nghi vấn; một số nhà nghiên cứu cho rằng các chính sách của Stalin từ năm 1928 trở đi chỉ là những nhân tố hạn chế cho sự thành công về mặt kinh tế.{{sfnm|1a1=Cheremukhin|1a2=Golosov|1a3=Guriev|1a4=Tsyvinski|1y=2013|2a1=Dower|2a2=Markevich|2y=2018|2p=246}}

[[Tập tin:GULag 2 Museum Moscow Russia.jpg|thumb|Bên trong Bảo tàng [[Gulag]] tại Moskva.]]
Liên Xô dưới thời Stalin thường bị phán xét là một nhà nước [[toàn trị]],{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=602|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=190}} với Stalin nắm giữ vị trí thủ lĩnh [[chuyên chế]].{{sfn|Kotkin|2014|p=732}} Nhiều học giả cáo buộc Stalin là một kẻ [[độc tài]],{{sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Montefiore|3y=2007|3p=9|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=xii|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=12}} một [[Chế độ chuyên quyền|kẻ chuyên quyền]],{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=194|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=31|3a1=Service|3y=2004|3p=370}} một kẻ [[Ceaser chủ nghĩa]],{{sfn|Volkogonov|1991|p=77}} hoặc một tên "[[phát xít đỏ]]".<ref>{{chú thích web |title=Red Fascism, by Voline |trans-title=Phát xít Đỏ, bởi Voline |url=https://www.marxists.org/subject/anarchism/voline/1934/red-fascism.html |access-date=12 tháng 6 năm 2022 |website=www.marxists.org |ngày lưu trữ=2023-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713033337/https://www.marxists.org/subject/anarchism/voline/1934/red-fascism.html |url-status=live }}</ref> Montefiore nhận định rằng, Stalin vốn đồng trị vì trong một [[chế độ quyền lực tập trung]] do Đảng Cộng sản lãnh đạo, song nó đã dần biến tướng thành một chế độ độc tài cá nhân vào năm 1934.{{sfn|Montefiore|2003|p=124}} Theo đó, Stalin chỉ mới trở thành "độc tài tuyệt đối" giữa tháng 3 và tháng 6 năm 1937, khi các nhân vật NKVD và quân đội cao cấp lần lượt bị trừ khử.{{sfn|Montefiore|2003|p=215}} Theo Kotkin, Stalin đã "xây dựng chế độ độc tài cá nhân bên trong chuyên chính Bolshevik."{{sfn|Kotkin|2014|p=4}} Ở cả Liên Xô và nhiều nơi khác, ông được nhìn nhận như một "[[chế độ chuyên quyền|kẻ chuyên quyền]] Đông phương".{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvii|2a1=McDermott|2y=2006|2p=5}} [[Dmitri Volkogonov]] đánh giá Stalin là "một trong những nhân vật quyền lực nhất trong [[lịch sử loài người]]."{{sfn|Volkogonov|1991|p=xviii}} McDermott khẳng định rằng Stalin đã "thâu tóm quyền lực chính trị vô tiền khoáng hậu vào tay mình."{{sfn|McDermott|2006|p=2}} Service thì cho rằng Stalin "đã gần đạt được chế độ chuyên quyền cá nhân hơn bất cứ một quân vương nào" vào cuối thập kỷ 1930.{{sfn|Service|2004|p=370}}

[[Tập tin:May Day in London.jpg|thumb|Đoàn diễu hành của [[Đảng Cộng sản Đại Anh (Marx–Lenin)]] giơ cao chân dung của Stalin ở [[London]], [[ngày 1 tháng 5]] năm 2008]]
Tuy nhiên, McDermott khuyên rằng ta không nên bám vào cái "khuôn mẫu đơn giản hóa quá mức" – được truyền bá qua các tác phẩm hư cấu của [[Aleksandr Solzhenitsyn]], [[Vasily Grossman]] và [[Anatoly Rybakov]] – để mà tả Stalin như một bạo chúa toàn năng và toàn hiện, kiểm soát mọi mặt đời sống Xô-viết thông qua truy bức và chủ nghĩa toàn trị.{{sfn|McDermott|2006|pp=5–6}} Service cũng không mấy ủng hộ bức tranh về Stalin như một "kẻ chuyên quyền không thể bị ngăn cản", bình chú rằng "tuy đúng là ông rất quyền lực, thẩm quyền của ông vẫn có hạn", và sự trị vì của Stalin cũng phải bảo toàn cấu trúc Xô-viết mà ông kế thừa.{{sfn|Service|2004|pp=8, 9}} Kotkin quan sát rằng, khả năng Stalin bám trụ quyền lực dựa rất nhiều vào đa số ủy viên chống lưng trong Bộ Chính trị.{{sfn|Kotkin|2014|p=596}} Khlevniuk cũng nhận thấy, tại nhiều thời điểm, nhất là khi Stalin đã già yếu, xuất hiện "những cuộc biểu tình định kỳ" ở chóp bu đảng, điều mà thường đe dọa đến quyền lực độc tôn của Stalin.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=145}} Với giới báo chí ngoại quốc, Stalin luôn chối bỏ các cáo buộc mình là một độc tài, khẳng định những kẻ phát ngôn như vậy không có kiến thức về cơ cấu chính phủ Liên Xô.{{sfn|Conquest|1991|p=182}}

Một kho tàng văn học đồ sộ đã ra đời để vinh danh Stalin.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}} Sinh thời, các tiểu sử được duyệt về Stalin thường có nội dung mang tính thần thánh hóa.{{sfn|Service|2004|p=4}} Stalin đảm bảo tất cả những tác phẩm này nhắc ít nhất có thể về thuở thiếu thời của ông, cụ thể vì ông không muốn hé lộ mình là người Gruzia trong một đất nước chủ yếu là người Nga.{{sfn|Service|2004|p=13}} Kể từ khi Stalin qua đời, nhiều tác phẩm tiểu sử mới đã được xuất bản,{{sfn|Service|2004|p=6}} song phải tới tận những năm 1980 thì sử liệu đầu tay mới trở nên phong phú hơn.{{sfn|Service|2004|p=6}} Dưới thời [[Mikhail Gorbachev]], các hồ sơ lưu trữ về Stalin được giải mật và khai mở cho các nhà sử học;{{sfn|Service|2004|p=6}} Stalin khi đó trở thành "một trong những vấn đề cấp bách và quan trọng nhất đối với nghị sự công cộng" ở Liên Xô.{{sfn|Conquest|1991|p=xiii}} Sau khi Liên Xô sụp đổ vào năm 1991, phần còn lại của các kho lưu trữ trở nên có sẵn cho các sử gia, phô ra ánh sáng những thông tin mới về Stalin,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=6|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=xxi}} và kích thích việc xuất bản vô số các bài nghiên cứu học thuật.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}}

Những người Leninist tới nay vẫn còn rất chia rẽ về di sản của Stalin; một số coi Stalin như là người kế tục xứng đáng của Lenin, số khác lại cho rằng ông đã phản bội lý tưởng của Lenin.{{sfn|Service|2004|p=5}} Bản chất kinh tế-xã hội của Liên Xô dưới thời Stalin cũng là một chủ đề bị tranh cãi gay gắt, với nhiều luồng diễn giải cho rằng nó là [[chủ nghĩa xã hội nhà nước]], hay [[chủ nghĩa tư bản nhà nước]], hay [[chủ nghĩa công hữu quan liêu]], hay thậm chí là một phương thức sản xuất mới hoàn toàn.{{sfn|Sandle|1999|pp=265–266}} Các cây bút xã hội chủ nghĩa như Volkogonov thú nhận rằng, các hành động của Stalin đã gây tổn hại đến "sức quyến rũ lớn lao của chủ nghĩa xã hội được sinh ra bởi Cách mạng Tháng Mười".{{sfn|Volkogonov|1991|p=173}}

=== Số người chết dưới thời Stalin ===
Trước khi [[Liên Xô tan rã]] và tài liệu lưu trữ của Liên Xô được giải mật, một số nhà sử học phương Tây từng ước tính rằng số người chết dưới thời Stalin lên tới 20 triệu hoặc cao hơn.<ref>[[Robert Conquest]]. ''The Great Terror.'' NY Macmillan, 1968 p. 533 (20 million)</ref><ref>[[Anton Antonov-Ovseyenko]], ''The Time of Stalin,'' NY Harper & Row 1981. p. 126 (30–40 million)</ref><ref>Elliot, Gill. ''Twentieth Century Book of the Dead.'' Penguin Press 1972. pp. 223–24 (20 million)</ref> [[Sự đồng thuận của giới học giả]] khẳng định rằng: các tài liệu lưu trữ của Liên Xô được giải mật vào năm 1991 chứa dữ liệu không thể chối cãi cho thấy con số người chết thấp hơn rất nhiều so với các nguồn mà phương Tây sử dụng trước năm 1991, chẳng hạn như các tuyên bố từ những [[người đào tẩu]] hoặc những ngưồn tin khác.<ref>{{harvnb|Healey|2018}}: "New studies using declassified Gulag archives have provisionally established a consensus on mortality and "inhumanity.""</ref>

[[Tập tin:Exponáty v Muzeu.jpg|thumb|left|[[Bảo tàng Stalin, Gori|Bảo tàng Stalin]] ở [[Gori]], [[Gruzia]]]]
Dựa trên những tài liệu giải mật, tổng cộng từ năm 1921 đến năm 1953, kho lưu trữ của Liên Xô chứa các hồ sơ chính thức về 799.455 vụ xử bắn{{Sfn|Getty|Rittersporn|Zemskov|1993|p=1022}} khoảng 1,5 đến 1,7 triệu người chết vì bệnh tật, tai nạn trong các trại cải tạo lao động (trong tổng số khoảng 18 triệu người đã từng vào trại),{{Sfn|Healey|2018|p=1049|ps=: "New studies using declassified Gulag archives have provisionally established a consensus on mortality and 'inhumanity."}} khoảng 390.000 người chết<ref name="The Stalinist Penal System">{{cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=58}}</ref> vì nhiều nguyên nhân trong quá trình tái định cư giới địa chủ, và khoảng 400.000 người chết trong quá trình trục xuất những năm 1940,<ref>{{cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=148}} Pohl cites Russian archival sources for the death toll in the special settlements from 1941–49</ref> Như vậy có khoảng 3,3 triệu người chết được ghi nhận trong các tài liệu này. Theo nhà sử học [[Stephen G. Wheatcroft]], khoảng gần 1 triệu trong số những cái chết này là có chủ đích, trong khi phần còn lại (chết vì bệnh tật, kiệt sức trong các nhà tù, khi di cư hoặc lính Đức chết trong trại giam) thì không phải chủ đích mà là do sự sao nhãng và vô trách nhiệm của những người thi hành.<ref name="Wheatcroft1996">{{Cite journal|last=Wheatcroft|first=Stephen|author-link=Stephen G. Wheatcroft|year=1996|title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45|url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf|journal=Europe-Asia Studies|volume=48|issue=8|pages=1334, 1348|doi=10.1080/09668139608412415|jstor=152781|quote=The Stalinist regime was consequently responsible for about a million purposive killings, and through its criminal neglect and irresponsibility it was indirectly responsible for the premature deaths of about another two million more victims amongst the repressed population, i.e. disease, exhausted in the camps, colonies, prisons, exile, in transit and in the POW camps for Germans. These are clearly much lower figures than those for whom Hitler's regime was responsible.|archive-date=17 July 2011|access-date=12 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf|url-status=live}}</ref>

Khoảng 3,5 tới 6,5 triệu người<ref>{{cite book |author1=R. Davies |author2=S. Wheatcroft |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933|url=https://books.google.com/books?id=4s1lCwAAQBAJ&pg=PA401|date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-23855-8 |page=401 }}</ref> đã chết trong các nạn đói diễn ra trong thời kỳ Stalin, đôi khi, mặc dù không phải luôn luôn, được đưa vào danh sách mà Stalin bị cáo buộc phải chịu trách nhiệm.<ref name="Wheatcroft1996"/> Tuy nhiên, nhà sử học người Anh [[Michael Ellman]] lập luận rằng số người chết do nạn đói nên được xếp vào một danh sách khác chứ không thể quy kết cho Stalin. Ông đề cập rằng trong suốt [[Lịch sử Nga]], nạn đói và hạn hán là [[Hạn hán và nạn đói ở Nga và Liên Xô|vấn đề xảy ra thường xuyên]] qua nhiều triều đại. {{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} Nạn đói đã lan rộng khắp thế giới vào thế kỷ 19 và 20 ở các quốc gia như [[Trung Quốc]], [[Ấn Độ]], [[Ireland]] và [[Nga]].{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} Ellman đã so sánh hành vi của chế độ Stalin với hành vi của [[chính phủ Anh]] (đối với [[Nạn đói lớn (Ireland)|nạn đói Ireland]] và [[Nạn đói Bengal năm 1943|nạn đói Ấn Độ]]) và các nước [[G8]] trong thời hiện đại, và ông kết luận "hành vi của Stalin không tệ hơn hành vi của nhiều nhà cầm quyền trong thế kỷ 19 và 20".{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}}

=== Tại Liên Xô và các quốc gia hậu Xô viết ===
{{xem thêm|Chủ nghĩa Stalin mới|Hoài niệm Liên Xô}}
Ít lâu sau khi Stalin qua đời, Liên Xô trải qua thời kỳ [[phi Stalin hóa]]. Malenkov tố cáo sự sùng bái cá nhân đối với Stalin,{{sfn|Conquest|1991|p=314}} rồi tới lượt báo ''Sự thật'' cũng ra tay chỉ trích.{{sfn|Service|2004|p=592}} Vào năm 1956, Khrushchev đọc "diễn văn bí mật" với nhan đề "[[Về tệ sùng bái cá nhân và những hậu quả của nó]]" tại phiên họp kín của [[Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ XX|Đại hội Đảng lần thứ XX]]. Tại đây, Khrushchev lên án sự áp bức chính trị và sùng bái cá nhân dưới thời Stalin.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=314|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=577–579|3a1=Service|3y=2004|3p=594}} Ông nhắc lại những lời này tại [[Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ XXII|Đại hội Đảng lần thứ XXII]] vào tháng 10 năm 1962.{{sfn|Service|2004|p=594}} Vào tháng 10 năm 1961, thi hài Stalin bị đưa ra khỏi Lăng Lenin và chôn cất tại [[Nghĩa trang tường Điện Kremli]], nơi hiện có một bức tượng bán thân của ông.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=576|2a1=Service|2y=2004|2p=594}} Theo đó, Stalingrad bị đổi tên thành Volgograd.{{sfn|Service|2004|p=595}}

Quá trình phi Stalin hóa dưới thời Khruschev chấm dứt sau khi [[Brezhnev|Leonid I. Brezhnev]] lên nắm quyền vào năm 1964; nhà lãnh đạo mới đã phần nào tái thiết hình tượng Stalin ở Liên Xô.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=315|2a1=Service|2y=2004|2p=595}} Vào năm 1969 và một lần nữa vào năm 1979, các kế hoạch đã được vạch ra nhằm khôi phục danh tiếng cho di sản của Stalin, song chúng đều bị trì hoãn vì lo sợ làm tổn hại hình ảnh công chúng của Liên Xô.{{sfn|Conquest|1991|p=315}} Gorbachev cảm thấy việc tố cáo Stalin là cần thiết đẻ chữa lành xã hội Liên Xô.{{sfn|Service|2004|p=596}} Sau khi Liên Xô sụp đổ vào năm 1991, tổng thống đầu tiên của Liên bang Nga, [[Boris Yeltsin|Boris N. Yeltsin]], tiếp tục bôi đen Stalin như thời kỳ Gorbachev nhưng thêm vào đó là cả Lenin.{{sfn|Service|2004|p=596}} Tổng thống kế vị [[Putin|Vladimir V. Putin]] không bào chữa cho Stalin, mà chú trọng vào việc tôn vinh công lao của Stalin.{{sfn|Service|2004|pp=596–597}} Vào tháng 10 năm 2017, Putin cho khánh thành đài tưởng niệm [[Bức tường Sầu bi]] tại Moskva, phát biểu rằng "quá khứ tồi tệ" sẽ không thể "được bao biện bởi bất cứ thứ gì" hay "bị tẩy trắng khỏi ký ức dân tộc."{{sfn|BBC, 5 tháng 6 năm 2018}} Trong một cuộc phỏng vấn vào năm 2017, Putin bày tỏ rằng "chúng ta không nên quên đi sự khủng khiếp của chủ nghĩa Stalin", song lại lên án sự bôi nhọ thái quá đối với Stalin "như một công cụ để tấn công Liên Xô và Nga".{{sfn|Rutland, 13 tháng 6 năm 2019}} Trong những năm gần đây, chính phủ và dư luận Nga đã bị cáo buộc là có ý đồ khôi phục hình tượng Stalin.{{sfnm|1a1=Nemtsova, 17 tháng 5 năm 2021|2a1=Lentine, 25 tháng 6 năm 2022}}

[[Tập tin:RIAN archive 535278 Laying flowers and wreaths to Iosif Stalin's grave at Kremlin wall.jpg|thumb|left|Các nhà hoạt động [[chủ nghĩa Marx-Lenin|Marxist–Leninist]] của [[Đảng Cộng sản Liên bang Nga]] đặt vòng hoa tại bia mộ của Stalin vào năm 2009]]
Giữa triền miên những biến cố xã hội và kinh tế thời kỳ hậu Xô viết, phần đông dân Nga coi Stalin như một biểu tượng của trật tự kỷ cương, của sự nhìn xa trông rộng và niềm tự hào kiêu hãnh.{{sfn|Service|2004|p=598}} Ông là nhân vật vẫn được tôn sùng bởi những người dân tộc chủ nghĩa Nga, những người hoài niệm về [[Chiến tranh Xô–Đức|sự chiến thắng của Liên Xô trước Đức Quốc xã trong Thế chiến II]].{{sfn|Service|2004|p=7}} Hơn thế, cả hai phe chính trị cực tả và cực hữu ở Nga đều lấy ông làm hình mẫu cho ý thức hệ của mình.{{sfn|Service|2004|p=599}}

Thăm dò ý kiến công chúng của [[Trung tâm Levada]] cho thấy danh tiếng của Stalin đã lớn mạnh kể từ năm 2015, với 46% người dân Nga bày tỏ thái độ tích cực đối với Stalin vào năm 2017, và 51% vào năm 2019.{{sfnm|1a1=Taylor, 15 tháng 2 năm 2017|2a1=Luhn, 16 tháng 4 năm 2019|3a1=BBC, 18 tháng 4 năm 2019}} Trong một cuộc thăm dò dư luận vào năm 2021, tận 70% người dân Nga thể hiện thái độ tích cực đối với Stalin.<ref>{{chú thích báo |last=Arkhipov |first=Ilya |date=16 April 2019 |title=Russian Support for Stalin Surges to Record High, Poll Says |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-16/russian-support-for-soviet-tyrant-stalin-hits-record-poll-shows |work=Bloomberg |access-date=8 October 2020 |archive-date=3 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003223316/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-16/russian-support-for-soviet-tyrant-stalin-hits-record-poll-shows |url-status=live }}</ref> Cùng năm, một khảo sát của Trung tâm cho thấy Stalin được 39% dân chúng Nga chấp thuận như một "hình tượng quốc gia dân tộc kiệt xuất nhất của mọi thời đại" và, tuy rằng không nhân vật lịch sử nào chiếm đa số, Stalin rõ ràng vẫn đứng đầu, theo sau bởi [[Vladimir Lenin]] với 30% và thi sĩ [[Alexander Pushkin]] với 23%.<ref>{{chú thích web|url=https://www.levada.ru/2021/06/21/samye-vydayushhiesya-lichnosti-v-istorii/|title=САМЫЕ ВЫДАЮЩИЕСЯ ЛИЧНОСТИ В ИСТОРИИ|date=21 June 2021|website=levada.ru|ngày lưu trữ=2021-06-30|ngày truy cập=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630032506/https://www.levada.ru/2021/06/21/samye-vydayushhiesya-lichnosti-v-istorii/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Coynash, 22 tháng 6 năm 2021|ps=. "Trung tâm Levada uy tín đã đề ra một khảo sát để xem những người Nga nào sẽ được vinh danh là "hình tượng quốc gia dân tộc kiệt xuất nhất của mọi thời đại". Tuy không ai chiếm đa số tuyệt đối, nhà độc tài Liên Xô Joseph Stalin rõ ràng đứng đầu, theo 39% người hồi đáp."}} Văn học Nga thời kỳ này cũng chứng kiến sự đi lên của các tác phẩm ca ngợi Stalin, thường dựa trên sự không trung thực trong việc dẫn nguồn đầu tay.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=x}} Trong đó, các cuộc truy bức của Stalin thường được xem như biện pháp cần thiết nhằm tiêu diệt "[[Kẻ thù của nhân dân]]", hoặc thậm chí đổ thừa trách nhiệm cho các quan chức địa phương.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=x}}

Khu vực hậu Xô-viết cuối cùng ngoài Nga còn ngưỡng mộ Stalin rộng rãi đó là [[Gruzia]], tuy thái độ chung của dân nước này vẫn khá lẫn lộn.{{sfn|Service|2004|p=597}} Một bộ phận người Gruzia rất không bằng lòng với các chỉ trích về Stalin, nhân vật lịch sử nổi tiếng nhất trong lịch sử hiện đại của đất nước họ.{{sfn|Service|2004|p=7}} Một khảo sát năm 2013 của [[Đại học Nhà nước Tbilisi]] cho thấy, 45% người dân Gruzia có "một thái độ tích cực" đối với Stalin.{{sfn|Bell, 5 tháng 3 năm 2013}} Một khảo sát năm 2017 của [[Trung tâm Nghiên cứu Pew]] khẳng định, 57% người dân Gruzia cảm thấy Stalin đã có những đóng góp tích cực cho quốc gia của mình, so với 18% những người cảm thấy thế đối với [[Gorbachev]].{{sfn|Masci, 29 tháng 6 năm 2017}}

Ngoài hai nơi đó ra cũng có một số người bày tỏ thiện cảm đối với Stalin. Một khảo sát năm 2012 của [[Quỹ Carnegie vì hòa bình quốc tế|Quỹ Carnegie]] tìm thấy 38% người dân Armenia đồng tình với ý kiến cho rằng, họ "luôn cần một nhà lãnh đạo như Stalin."{{sfn|Bakradze|Gudjov|Lipman|Wall|2013}}{{sfn|''The Moscow Times'', 2 tháng 3 năm 2013}} Đầu năm 2010, một tượng đài Stalin mới đã được dựng lên ở [[Zaporizhzhia]], Ukraina.{{sfn|Snyder, 26 tháng 5 năm 2010}} Vào tháng 12 năm 2010, một nhóm người không xác định đã chém đầu nó và vào năm 2011 thì bức tượng bị trúng đạn pháo.<ref>{{chú thích web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/01/1/5740807/ |title=У Запоріжжі підірвали пам'ятник Сталіну |trans-title=Tượng đài Stalin bị thổi bay ở Zaporizhzhia |access-date=1 January 2011 |archive-date=14 December 2018 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214115447/https://www.pravda.com.ua/news/2011/01/1/5740807/}}</ref> Trong một cuộc thăm dò dư luận của [[Viện Xã hội học Quốc tế Kyiv]] vào năm 2016, 38% người tham gia bày tỏ thái độ tiêu cực đối với Stalin, 26% có ý kiến trung lập và 17% có thái độ tích cực, 19% còn lại từ chối trả lời.{{sfn|''Ukrayinska Pravda'', 4 tháng 3 năm 2015}}
<!--==Báo chí Việt Nam và Stalin==

''Tràng An báo'' ngày 7 Tháng Ba 1939 bình luận:

{{cquote|''Cây cao thì gió càng lay - Càng cao danh vọng càng dày gian nan''

Câu "''cách ngôn''" ấy thật đã giãi tỏ được cái hoàn cảnh Stalin hiện tại. Ngồi trên một dân tộc, Staline áy náy lo nghĩ đến địa vị của mình. Ông chỉ sợ một ngày kia nó sẽ bị lung lay bởi trận gió đảo chính tự phương trời "''bất tín nhiệm''" trong cõi dân chúng đùng đùng nổi dậy. Ông đã phòng bị cẩn mật sẵn sàng. Ngay bây giờ, ông đã đối phó một cách quyết liệt... Nhưng sự đối phó với các phần tử thù địch của ông đều có tính cách mờ ám vì chỉ thực hành trong cõi âm thầm của bí mật. Nhưng "''kim trong đãy cũng lòi''", những hành vi bí mật của ông lại là những ngọn đèn soi rạng miền dự định âm u trong thâm tâm ông, mà ông chỉ tự đốt đuốc lên cho một mình ông bày đặt... Muốn làm trọn bổn phận của một đồ đệ trung thành với chủ nghĩa Mác xít, ông phải dùng đến sự khủng bố là xử tử những đãng viên đệ Tứ cũng cùng theo chủ nghĩa của Các mác, Lê ninh...

Staline sinh năm 1879 tại Gori trong xứ Geórgie. Cha ông là một người thợ đóng dày và mẹ ông là một người nhà quê. Từ lúc nhỏ dại, ông phải sống rách rưới trong cảnh cơ hàn. Người ta thường gọi ông là một đứa trẻ tinh ranh, không học hành, rồi ông rất ương ngạnh... Năm mười sáu tuổi, ông đã khoác áo bào của một chiến sĩ cách mạng muốn thay đổi đất nước. Ông rất tận tụy, rất trung thành với chủ nghĩa mà ông phụng sự nên ông có một nghị lực già giặng và một chí khí kiên cường. Biết bao phen bị bắt bớ giam cầm, biết bao lần bị đau đớn trước ngọn roi quất, ông cũng vẫn kiên tâm, trì chí đợi một ngày mai sáng sủa... Ông đã từng sống trong cảnh hiểm nguy và hao hơi cổ động ngày nay ông muốn sống những phút êm đềm để trầm tỉnh mơ màng lại quãng đời lao lung quá khứ, nhưng nào có được! Địa vị của ông gây cho ông nhiều trách nhiệm. Quyền chức to tát của ông bắt ông phải hành động luôn luôn. Người ta thường đồn rằng hiện nay Staline sống giữa chốn trang hoàng lịch sự, vì ông ở trong điện Kremlin. Kremlin không phải là chốn cung điện như người ta tưởng, mà lại chính là một hoàng thành, một hoàn dinh tối cổ của các vị vương ngày trước...<ref>Tràng An báo ngày 7 Tháng Ba 1939</ref>}}

Tờ báo Tràng An ngày 3 Tháng Ba 1939 (xu hướng bảo hoàng) bình phẩm xã hội Nga dưới thời Stalin: "''Xã hội chủ nghĩa đã thành lập, giai cấp đã huỷ trừ, mà dân Nga vẫn còn sống trong vòng bất bình đẳng. Người thì lương bổng mỗi tháng 100 rúp, người lại đến 1000 rúp... Đời sống của ông quản lý với tên thợ quèn, ông tướng soái với một nông phu cách nhau một trời một vực thế mà dám nói xã hội chủ nghĩa đã thành lập, giai cấp đã hủy trừ... Tinh thần quốc tế phai lạt. Người ta trở lại phụng sự cho chủ nghĩa quốc gia, người ta hồi phục lại chế độ phẩm hàm huy chương chức tước. Trong quân sự người ta bài trí các đẳng cấp võ quan và tướng soái...''" và báo kết luận ở Liên Xô lúc đó "''xã hội chủ nghĩa vẫn chưa thành lập''"<ref>Tràng An báo ngày 3 Tháng Ba 1939</ref>

Đăng trên các báo Cứu quốc, Nhân dân, Quân đội nhân dân, Sự Thật (các năm 1952-1954):

{{cquote|Mỗi một người dân Âu, Á, Phi, Mỹ, từ thành thị đến thôn quê, làm việc ở phòng giấy, xưởng thợ hay học đường, tất cả những người thợ giản dị ấy đã nhìn thấy ở tên bậc vĩ nhân Xíttalin ánh sáng ở tương lai họ.<ref>Sự Thật ngày 6 Tháng Một 1950 (báo của Hội nghiên cứu Chủ nghĩa Mác ở Đông Dương)</ref>}}

{{cquote|Calinin biết cách nói với nhân dân như Lênin và Xíttalin. Lời nói giản dị, ai cũng hiểu. Ông thường nói: "''Các đồng chí ạ, tôi cho cứ theo con đường của Xíttalin là tranh đấu thắng lợi cho chủ nghĩa cộng sản đấy''".<ref>Sự Thật 15 Tháng Sáu 1946</ref>}}

{{cquote|Những tác phẩm của đồng chí Stalin vạch cho nhân dân Liên Xô con đường để đi đến chủ nghĩa cộng sản, nó gây niềm tin tưởng cho nhân dân lao động các nước dân chủ nhân dân lập thành tích rực rỡ trong công cuộc kiến thiết xã hội chủ nghĩa; nó thúc đẩy nhân dân lao động toàn thế giới đấu tranh bảo vệ hòa bình, dân chủ và xã hội chủ nghĩa<ref>Báo Cứu Quốc ngày 15 Tháng Mười 1952 dẫn lại báo Sự thật ở Liên Xô</ref>}}

{{cquote|Nhân dân Việt Nam sẽ nỗ lực học tập những kinh nghiệm mà Đảng Cộng sản Liên Xô đã tổng kết, học tập Chỉ thị của Đại nguyên soái Stalin để áp dụng vào hoàn cảnh Việt Nam, cụ thể là để đẩy mạnh kháng chiến tiêu diệt thực dân Pháp, can thiệp Mỹ và bù nhìn tay sai<ref>Cứu quốc 21 Tháng Mười 1952</ref>}}

{{cquote|Chúng tôi rất cảm động khi nghe một em 7 tuổi nói "''Chúng em rất sung sướng nhờ công ơn đồng chí Stalin. Chúng em rất căm giận thực dân Pháp và đế quốc Mỹ đang giết hại thiếu nhi Việt Nam và Triều Tiên''".<ref>Cứu Quốc 3 Tháng Mười 1952</ref>}}.

{{cquote|Ngày hôm nay (5-3) năm ngoái, một tin đột ngột như trời long đất lở, một tin đau xót đã truyền khắp năm châu: Đồng chí Stalin mất rồi! Khắp thế giới, nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức đều vô cùng thương tiếc người thầy học, vị lãnh đạo, người bạn tốt của mình, là đồng chí Stalin... Đồng chí Stalin đến đâu thì thắng lợi đến đó... Trong lúc các nước tư bản đang lâm vào khủng hoảng kinh tế, thì Liên Xô tiến mạnh từ chủ nghĩa xã hội đến chủ nghĩa cộng sản, và trở nên một nước giàu nhất, mạnh nhất, sung sướng nhất trên thế giới. Đó là công trạng của Stalin... Đồng chí Stalin đã thực hiện và phát triển chủ nghĩa Mác - Ăngghen - Lênin. Đồng chí đã chỉ đường lối cho chúng ta làm cách mạng thắng lợi... Chúng ta phải học và hành chủ nghĩa Mác - Ăngghen - Lênin - Stalin<ref name="Nhân dân ngày 1 Tháng Ba 1954">Nhân dân ngày 1 Tháng Ba 1954</ref>}}.

{{cquote|Sự nghiệp và công đức của đồng chí Stalin vô cùng to lớn kể không sao xiết được... Những tác phẩm của đồng chí Stalin đã phát triển thêm nhiều kho tàng chủ nghĩa Mác-Lênin và đều là những sách gối đầu giường của những người cách mạng trên thế giới... Công đức của đồng chí Stalin thật như trời bể. Đồng chí mất đi là một sự thiệt thòi vô cùng to lớn, vô cùng đau đớn của loài người. Nhất là đối với những chiến sĩ quân đội cách mạng chúng ta là những người đã được rèn luyện và chiến đấu dưới lá cờ chủ nghĩa của Người. Dưới lá cờ chủ nghĩa của Người chúng ta tin tưởng chiến thắng bất cứ kẻ thù giai cấp hung hãn nào.<ref>Quân đội Nhân dân ngày 3 Tháng Ba 1954</ref>}}

{{cquote|Ở Bình Trị Thiên có một nông dân già nghe tin Stalin mất, lập bàn thờ cúng trong nhà...Người nông dân nói:"''Ruộng đất của chúng ta mất đi còn có thể lấy lại được. Đồng chí Stalin bỏ chúng ta mà đi, biết khi nào còn trở về được nữa''". Một nông dân ở Phú Thọ, đã làm bốn câu thơ viếng Người:

''Đại nguyên soái Stalin đã mất''

''Dẫu người không còn sống thật ở đời''

''Muôn năm đồng lúa xanh tươi''

''Muôn năm vẫn thấy bóng Người rạng soi''<ref name="Nhân dân ngày 1 Tháng Ba 1954"/>}}

{{cquote|Chị Chiên trong chuyến đi, đã được mắt thấy tất cả thế giới mới cực kỳ thắm tươi, phồn thịnh do tay đồng chí Stalin xây dựng. Về đến nước nhà thì chị nghe tin đồng chí Stalin mất. Chị khóc, hai mắt đỏ hoe:"''Đồng chí Stalin mất đi, tôi khổ hơn thương cha, khóc mẹ. Cha mẹ tôi mất đi bỏ lại có mình tôi. Đồng chí Stalin mất đi, thiệt chung cho cả nhân loại...Tôi muốn về sau lưng địch, chiến đấu với quân thù''."<ref name="Nhân dân ngày 1 Tháng Ba 1954"/>}}

{{cquote|"''Đại nguyên soái chết thật rồi ư?''" Tin đồng chí Stalin mất về đến xưởng thì nhiều đồng chí công nhân còn không muốn tin ngay là thật. Trên bích báo viền tang của xưởng, một đoàn viên thanh niên cứu quốc viết: "''Các anh các chị ơi, cha đã mất rồi, chúng ta là con, phải cố gắng hơn lên...''"<ref name="Nhân dân ngày 1 Tháng Ba 1954"/>}}

{{cquote|Nhờ ánh sáng của Cách mạng tháng Mười, nhờ có lý luận của Lênin, Stalin và Đảng Cộng sản Liên Xô mà giai cấp công nhân Việt Nam và bộ tham mưu của nó là Đảng Cộng sản Đông Dương do Hồ Chủ tịch sáng lập đã lãnh đạo cách mạng Việt Nam đến những thắng lợi to lớn như ngày nay... Công ơn của Đại nguyên soái Stalin và nhân dân Liên Xô với toàn thể nhân loại cũng như đối với riêng nhân dân Việt Nam thật là trời bể.<ref>Diễn văn Tôn Đức Thắng trên báo Cứu Quốc ngày 22 Tháng Một 1954</ref>}}

{{cquote|Anh công nhân Nguyễn Văn Chức, công đoàn "Hoàng Quốc Việt", bắt đầu bức thư gửi bạn ở Mạc Tư Khoa bằng câu:"''Trước hết tôi xin tỏ lòng biết ơn thống chế Xíttalin vĩ đại đang dìu dắt chúng tôi tiến về thế giới mới huy hoàng''". Và một kế toán viên, sau khi kể nỗi lo lắng công tác của mình, đã kết luận: "''Hàng tháng, số tiền thanh toán không phải nhỏ, nếu không cẩn thận, nhỡ xảy ra mất mát thì thật không xứng đáng là cháu Bác Hồ, Bác Mao và Bác Kim''"<ref>Báo Cứu Quốc ngày 18 Tháng Một 1952</ref>}}

{{cquote|Chỉ đi vào con đường do Thống chế Xíttalin vạch ra, những dân tộc thuộc địa và bán thuộc địa dưới ách bọn đế quốc mới có thể tiến lên con đường tự do<ref>Mao Thuẫn, Sự Thật 6 Tháng Một 1950</ref>}}

{{cquote|Kính yêu và tin tưởng vào Đại nguyên soái Stalin và Mao Chủ tịch, nhân dân thế giới học tập và quyết tâm thực hiện mỗi lời nói của hai vị lãnh tụ.<ref>Cứu Quốc 23 Tháng Mười Hai 1952</ref>}}

{{cquote|Sự nghiệp và công ơn của Stalin đã thấm sâu vào đầu óc chúng ta. Đó là thắng lợi của Cách mạng tháng Mười, là thắng lợi của chủ nghĩa xã hội đang tiến lên chủ nghĩa cộng sản, thắng lợi đó đã chỉ rõ con đường đi của nhân loại, con đường giải phóng và ngày mai tươi sáng của nhân dân Việt Nam... Kho tàng lý luận vô cùng quý báu của đồng chí Stalin là vũ khí đấu tranh sắc bén của nhân dân toàn thế giới. Stalin là người thầy và người bạn vĩ đại của các dân tộc bị áp bức, bao nhiêu năm đã ân cần săn sóc đến sự nghiệp và lợi ích giải phóng của các dân tộc. Đảng ta và Hồ Chủ tịch nhờ có lý luận Mác- Ăngghen - Lênin - Stalin, kết hợp với tình hình cụ thể ở Việt Nam đã lãnh đạo Cách mạng tháng Tám thành công, và đang lãnh đạo toàn dân kháng chiến ngày càng thu nhiều thắng lợi lớn<ref>Nhân dân 1 Tháng Ba 1954</ref>}}.

{{cquote|Từ trong nước ra đi, anh chị em trong đoàn đại biểu chúng tôi luôn luôn mong ước được đi viếng mộ Lênin và Stalin ở Mạc tư khoa...Thi hài của mỗi đồng chí đặt trong hòm pha-lê. Đồng chí Lênin gối đầu trên lá cờ Công xã Pari, mình phủ màu cờ cách mạng. Đồng chí Stalin ngực mang những huân chương cao nhất của Tổ quốc Liên Xô. Trước cửa mộ có hai đồng chí Hồng quân đứng nghiêm bồng súng. Hàng ngày hàng vạn người từ khắp Liên Xô và từ khắp thế giới sắp hàng trước mộ, đi vào thăm mộ...Dưới hầm trang nghiêm này là nơi kính cẩn gìn giữ cho loài người thi hài của hai lãnh tụ vĩ đại. Tôi đi sau một đồng chí công nhân Trung Quốc. Chúng tôi đều ứa nước mắt. Tôi có cảm tưởng mình như một người con ở xa về đi thăm mộ cha.

Trước khi tôi vào Đảng, các đồng chí công nhân lớn tuổi hơn tôi đã dạy tôi: "''Đồng chí Stalin là lãnh tụ của giai cấp vô sản và nhân dân toàn thế giới''". Đảng đã chỉ cho tôi con đường chiến đấu, làm sáng sủa cả một cuộc đời tôi. Không có đảng, ta có thể nào sống được? Tôi hiểu rằng chính nhờ có chủ nghĩa Mác - Lênin, nhờ có đồng chí Stalin vĩ đại mới có Đảng chúng ta ngày nay. Năm 1948, một đồng chí giao thông ở vùng tự do vẫn thường vào vùng mỏ, cho tôi hai tấm ảnh nhỏ: ảnh Stalin và ảnh Hồ Chủ tịch...

Mỗi lần nẩy ra tư tưởng cầu an, tôi giở ảnh ra xem, lại tích cực công tác. Đôi lúc, bị vây cùng đường bí thế, tôi sinh liều mạng, chực xông ra đương đầu với giặc, tù thì tù, rồi chết thì chết. Hình ảnh các lãnh tụ lại nhắc nhở tôi nhiệm vụ khó khăn, lâu dài của người cách mạng, phải kiên nhẫn chiến đấu.

Tôi được dự lễ truy điệu đồng chí Stalin ở một lớp chỉnh huấn. Nghĩ đến đồng chí là nghĩ đến chủ nghĩa của Đảng, tôi thành khẩn bộc lộ, kiểm thảo sai lầm và quyết tâm sửa chữa khuyết điểm của mình. Hôm đứng trong hầm mộ, tôi càng thấm thía công ơn của hai đồng chí đối với nhân loại, đối với nước nhà, đối với mỗi người lao động. Tôi dâng lên hai đồng chí tấm lòng thành kính biết ơn không những của riêng tôi, mà của tất cả các đồng bào và đồng chí của tôi, còn sống hay đã hy sinh trên đất mỏ.

Trước mộ hai đồng chí, chúng tôi đã được dự lễ kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười lần thứ 36. Chúng tôi lén đến gần khán đài ở trên cửa mộ hai đồng chí, cố nhìn đồng chí Malencốp, người kế tục sự nghiệp vĩ đại của đồng chí Stalin...

Trên trời, máy bay các kiểu ào ạt bay qua. Quân đội Xô viết đủ các binh chủng, đội ngũ chỉnh tề, muôn người như một hùng dũng diễu qua rồi đến nhân dân Liên Xô đi theo những nếp cờ nhấp nhô như sóng. Chúng tôi kính chào đoàn biểu tình của những người đang xây dựng chủ nghĩa cộng sản. Nhân dân biểu tình, đoàn thì hát, đoàn thì nhẩy, khẩu hiệu hòa bình vang lên không dứt, đàm nào cũng mang trên những tấm gương, trên những bức trướng bằng nhung, bằng gấm, trên những khung kết bằng hoa tươi thắm cùng với hình Mác, Ăngghen, Lênin, Stalin, những hình của đồng chí Malencốp, của Mao Chủ tịch, của Hồ Chủ tịch, của tất cả các lãnh tụ yêu kính của giai cấp công nhân và nhân dân toàn thế giới, những người kế tục sự nghiệp vĩ đại của đồng chí Stalin. Tôi cảm thấy một cách sâu xa: đồng chí Stalin mất đi cũng như đồng chí Lênin mất đi nhưng tinh thần của Người bất diệt và sự nghiệp của Người nhất định toàn thắng.<ref name="Nhân dân ngày 1 Tháng Ba 1954"/>}}

{{cquote|Với lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần quốc tế trong sáng, chúng ta một lần nữa nguyện với Stalin, quyết dương cao hơn nữa trên đất nước yêu dấu của chúng ta ngọn cờ độc lập và dân chủ chói lọi tên tuổi vĩ đại của Người.<ref name="Nhân dân ngày 1 Tháng Ba 1954"/>}}

{{cquote|Để thiết thực tỏ lòng biết ơn Liên Xô, nước anh cả của các dân tộc, để thành kính tỏ lòng biết ơn Đại nguyên soái Xíttalin vị lãnh tụ tối cao của nhân dân toàn thế giới, nhân dịp kỷ niệm ngày 22 tháng 6, quân dân ta hãy ra sức học tập tinh thần kháng chiến nhất định thắng lợi nhưng phải trường kỳ gian khổ, tự lực cánh sinh của nhân dân Liên Xô,...<ref>Báo Cứu Quốc 21 Tháng Sáu 1952</ref>}}

{{cquote|Cuộc hội đàm giữa Thống chế Xíttalin và Chủ tịch Mao Trạch Đông còn có một ý nghĩa rất trọng yếu đối với công cuộc bảo vệ hòa bình và dân chủ thế giới. Như lời Thống chế Xíttalin đoán trước, Cách mạng Trung Hoa thắng lợi, đã làm rung chuyển cả nền móng chủ nghĩa đế quốc, làm cho thế lực của chủ nghĩa xã hội lan tràn từ Trung Âu đến mỏm Cà Mâu, bao gồm gần nửa phần nhân loại...Điều này không những làm cho hai nước Trung Hoa và Liên Xô hết sức vui mừng mà cả nhân loại yêu chuộng hòa bình và dân chủ cũng vô cùng phấn khởi...26 năm sau khi Lênin mất, Thống chế Xíttalin và Đảng Cộng sản Bônsêvích Liên Xô đã đưa Liên Xô đến chỗ vinh quang và hùng cường hơn bao giờ hết, đã đoàn kết chung quanh ông tất cả giai cấp công nhân và các lực lượng dân chủ toàn thế giới cũng như đã làm cho chủ nghĩa cộng sản thắng lợi từ Thái Bình Dương đến sông Đanuyp<ref>Sự Thật 25 Tháng Một 1950</ref>}}

{{cquote|Đại nguyên soái Xíttalin chỉ dẫn cho nhân dân thế giới con đường đi tới quang vinh...Tin tưởng ở Người Chiến sĩ Bảo vệ Hòa bình Số 1 của thế giới là Đại nguyên soái Xíttalin, và siết chặt hàng ngũ dưới lá cờ chỉ đạo của Liên Xô, nhân dân thế giới quyết tâm đấu tranh đến cùng để bảo vệ độc lập quốc gia, bảo vệ tự do, bảo vệ hòa bình...Nhân dân Việt Nam, một bộ phận xung trận của Mặt trận Dân chủ, Hòa bình thế giới, phấn khởi về lời tuyên bố của Đại nguyên soái Xíttalin, và tin tưởng ở người anh cả là Liên Xô, quyết ra sức thực hiện Kế hoạch sản xuất và tiết kiệm năm 1952, phá kế hoạch địch "''lấy chiến tranh nuôi chiến tranh, dùng người Việt đánh người Việt''"<ref>Cứu Quốc 8 Tháng Tư 1952</ref>}}
-->

== Chú thích ==
{{tham khảo|group=lower-alpha}}

== Tham khảo ==
{{tham khảo|20em}}

== Thư mục ==
{{xem thêm|Thư mục về chủ nghĩa Stalin và Liên Xô}}

=== Sách và tập san học thuật ===
{{refbegin|30em|indent=yes}}
* {{chú thích sách |last1=Bazhanov |first1=Boris |last2=Doyle |first2=David W. |year=1990 |title=Bazhanov and the Damnation of Stalin |trans-title=Bazhanov và sự đọa đày của Stalin |url=https://archive.org/details/bazhanovdamnatio0000bazh |place=Athens, OH |publisher=Nhà xuất bản Đại học Ohio |isbn=978-0585076706 |oclc=42855956}}
* {{chú thích sách |last=Bochenski |first=Joseph M. |year=2012 |translator=Nicolas Sollohub |title=Soviet Russian Dialectical Materialism |trans-title=Chủ nghĩa duy vật biện chứng Nga Xô viết |url=https://www.google.com.vn/books/edition/Soviet_Russian_Dialectical_Materialism_D/3GV-BgAAQBAJ |location=Hà Lan |publisher=Springer Netherlands |isbn=9789401036290}}
* {{chú thích sách |last=Boer |first=Roland |year=2017 |title=Stalin: From Theology to the Philosophy of Socialism in Power |trans-title=Stalin: Từ thần học đến triết học của chủ nghĩa xã hội cầm quyền |url=https://www.google.com.vn/books/edition/Stalin_From_Theology_to_the_Philosophy_o/aIE6DwAAQBAJ |location=Singapore |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=9789811063671}}
* {{chú thích sách |last=Brackman |first=Roman |year=2004 |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |trans-title=Tệp bí mật về Iosif Stalin: Một cuộc đời ẩn khuất |url=https://www.google.com.vn/books/edition/The_Secret_File_of_Joseph_Stalin/PY2RAgAAQBAJ |location=Anh |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-1357-5839-4}}
* {{chú thích sách |last1=Brent |first1=Jonathan |last2=Naumov |first2=Vladimir |title=Stalin's Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953 |trans-title=Tội ác cuối cùng của Stalin: Âm mưu chống các bác sĩ Do Thái, 1948–1953 |url=https://archive.org/details/stalinslastcrime0000bren |publisher=HarperCollins |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-06-201367-5}}
* {{chú thích tạp chí |last1=Chang |first1=Jon K. |title=Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History |trans-title=Thanh lọc sắc tộc và lịch sử Nga và Xô viết xét lại |journal=Academic Questions |date=8 tháng 4 năm 2019 |volume=32 |issue=2 |page=270 |s2cid=150711796 |doi=10.1007/s12129-019-09791-8}}
* {{cite conference |last1=Cheremukhin |first1=Anton |last2=Golosov |first2=Mikhail |last3=Guriev |first3=Sergei |last4=Tsyvinski |first4=Aleh |date=2013 |title=Was Stalin Necessary for Russia's Economic Development? |trans-title=Stalin có cần thiết cho sự phát triển của nền kinh tế Nga hay không? |series=w19425 |publisher=National Bureau of Economic Research |url=https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |access-date=14 tháng 5 năm 2020 |archive-date=22 tháng 8 năm 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822004606/https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |url-status=live}}
* {{chú thích sách |last=Conquest |first=Robert |author-link=Robert Conquest |title=[[Stalin: Breaker of Nations]] |trans-title=Stalin: Kẻ phá vỡ các dân tộc |year=1991 |publisher=Penguin |location=New York và London |isbn=978-0-14-016953-9}}
* {{chú thích sách |last=Conquest |first=Robert |title=The Great Terror: A Reassessment |trans-title=Đại Khủng bố: Một đánh giá lại |year=2008 |edition=kỷ niệm lần thứ 40 |location=Oxford và New York |publisher=Nhà xuất bản Đại học Oxford |isbn=978-0-19-531699-5}}
* {{chú thích sách |last=Davies |first=Norman |year=2003 |orig-year=1972 |title=White Eagle, Red Star: The Polish-Soviet War 1919-20 and 'the Miracle on the Vistula' |trans-title=Bạch ưng, Hồng tinh tú: Chiến tranh Ba Lan – Xô viết 1919-20 và 'Phép mầu trên sông Vistula' |url=https://archive.org/details/whiteeagleredsta00unse |publisher=Pimlico |location=London |isbn=978-0-7126-0694-3}}
* {{chú thích sách |last1=Davies |first1=Robert |author-link1=R. W. Davies |last2=Wheatcroft |first2=Stephen G. |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931-1933 |trans-title=Quá trình công nghiệp hóa Nga Xô viết, Tập 5: Những năm đói kém: Nông nghiệp Xô viết 1931-1933 |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke và New York |isbn=978-0-230-23855-8}}
* {{chú thích tạp chí |last1=Davies |first1=Robert |last2=Wheatcroft |first2=Stephen G. |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932-33: A Reply to Ellman |trans-title=Stalin và nạn đói ở Liên Xô 1932-33: Hồi đáp Ellman |journal=Europe-Asia Studies |volume=58 |number=4 |year=2006 |pages=625–633 |jstor=20451229 |doi=10.1080/09668130600652217 |s2cid=145729808 |url=https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |access-date=7 tháng 10 năm 2018 |archive-date=30 tháng 6 năm 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630071851/https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |url-status=live}}
* {{chú thích sách |last=Deutscher |first=Isaac |author-link=Isaac Deutscher |year=1966 |title=Stalin |url=https://archive.org/details/stalinpoliticalb0000deut_b6x7 |edition=tái duyệt |location=Harmondsworth |publisher=Penguin}}
* {{chú thích sách |editor-last1=Dović |editor-first1=Marijan |editor-last2=Helgason |editor-first2=Jón Karl |year=2019 |title=Great Immortality: Studies on European Cultural Sainthood |trans-title=Đại bất tử: Nghiên cứu về cương vị thánh giả trong văn hóa châu Âu |series=National Cultivation of Culture |volume=18 |isbn=9789004395138 |url=https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ |access-date=29 tháng 4 năm 2022}}
* {{chú thích tạp chí |last1=Dower |first1=Paul Castañeda |last2=Markevich |first2=Andrei |title=Labor Misallocation and Mass Mobilization: Russian Agriculture during the Great War |trans-title=Phân bổ sai lầm lao động và dân vận: Nền nông nghiệp Nga trong Đại chiến |journal=The Review of Economics and Statistics |date=tháng 5 năm 2018 |volume=100 |issue=2 |pages=245–259 |doi=10.1162/REST_a_00726 |s2cid=57571290 |url=https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |access-date=11 tháng 9 năm 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618062322/https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |archive-date=18 tháng 6 năm 2021 |url-status=live}}
* {{chú thích tạp chí |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |year=2000 |title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines |trans-title=Nạn đói 1947 ở Liên Xô và hướng nghiên cứu đầy đủ tư cách đối với các nạn đói |journal=Cambridge Journal of Economics |trans-journal=Tập san Kinh tế học Cambridge|volume=24 |issue=5 |pages=603–630 |doi=10.1093/cje/24.5.603}}
* {{chú thích tạp chí |last=Ellman |first=Michael |year=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |trans-title=Thống kê về tệ áp bức Xô viết: Một vài bình chú |url=http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |s2cid=43510161 |access-date=22 tháng 9 năm 2018 |archive-date=25 tháng 5 năm 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525134942/http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |url-status=live}}
* {{chú thích tạp chí |last=Ellman |first=Michael |year=2005 |title=The Role of Leadership Perceptions and of Intent in the Soviet Famine of 1931–1934 |trans-title=Vai trò của sự đón nhận giới lãnh đạo và của ý đồ trong nạn đói ở Liên Xô giai đoạn 1931–1934 |url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=57 |issue=6 |pages=823–841 |doi=10.1080/09668130500199392 |s2cid=13880089 |access-date=17 tháng 1 năm 2010|url-status=live |archive-date=27 tháng 2 năm 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090227181110/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf}}
* {{chú thích tạp chí |last=Ellman |first=Michael |year=2007 |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited |trans-title=Xem lại Stalin và nạn đói ở Liên Xô 1932–33 |url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2007-06_59_4/page/663 |journal=Europe-Asia Studies |volume=59 |issue=4 |pages=663–693 |doi=10.1080/09668130701291899 |s2cid=53655536}}
* {{cite contribution |last=Etinger |first=Iakov |contribution=The Doctors' Plot: Stalin's Solution to the Jewish Question |trans-contribution=Mưu đồ bác sĩ: Lời giải của Stalin đối với vấn đề Do Thái |pages=103–124 |title=Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union |trans-title=Người Do Thái và đời sống Do Thái ở Nga và Liên Xô |editor-first=Yaacov |editor-last=Ro'i |series=The Cummings Center Series |location=Ilford |publisher=Frank Cass |year=1995 |isbn=0-7146-4619-9}}
* {{chú thích sách |last=Fitzpatrick |first=Sheila |author-link=Sheila Fitzpatrick |title=On Stalin's Team: The Years of Living Dangerously in Soviet Politics |trans-title=Trong đội của Stalin: Những năm sống nguy hiểm trong chính trị Liên Xô |url=https://archive.org/details/onstalinsteamyea0000fitz |publisher=Nhà xuất bản Đại học Melbourne |location=Carlton |year=2015 |isbn=978-1-4008-7421-7}}
* {{chú thích sách |last=Foltz|first=Richard|title=The Ossetes: Modern-Day Scythians of the Caucasus |trans-title=Dân tộc Ossetia: Người Scythia hiện đại của Kavkaz |url=https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |year=2021 |location=London |publisher=Bloomsbury |isbn=9780755618453 |author-link=Richard Foltz}}
* {{chú thích sách |last=Gaddis |first=John L. |year=2005 |title=The Cold War: A New History |trans-title=Chiến tranh Lạnh: Một lịch sử mới |url=https://archive.org/details/coldwarnewhistor00gadd |location=New York |publisher=Penguin Press |isbn=978-0-14-303827-6}}
* {{chú thích tạp chí |last1=Getty |first1=J. Arch |author-link1=J. Arch Getty |last2=Rittersporn |first2=Gábor |last3=Zemskov |first3=Viktor |title=Victims of the Soviet penal system in the pre-war years: a first approach on the basis of archival evidence |trans-title=Nạn nhân của hệ thống chế tài Xô viết trong những năm tiền chiến: Một tiếp cận đầu tiên dựa trên chứng liệu lưu trữ |journal=[[American Historical Review]] |date=1993 |volume=98 |issue=4 |pages=1017–1049 |doi=10.2307/2166597 |jstor=2166597 |url=http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf |access-date=21 tháng 9 năm 2018 |url-status=live |archive-date=6 tháng 12 năm 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042327/http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf}}
* {{chú thích web |last=Glantz |first=David |author-link=David M. Glantz |year=1983 |title=August Storm: The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria |trans-title=Bão Tháng Tám: Cuộc tiến công chiến lược năm 1945 của Liên Xô vào Mãn Châu |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |access-date=1 tháng 12 năm 2018 |archive-date=9 tháng 9 năm 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233900/http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |url-status=live}}
* {{chú thích web |last1=Glantz |first=David |year=2001 |title=The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay |trans-title=Chiến tranh Đức–Xô 1941–45 huyền thoại và sự thật: Một khảo luận |url=http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709141048/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-date=9 tháng 7 năm 2011}}
* {{chú thích sách |last=Harris |first=James |year=2017 |title=The Great Fear: Stalin's Terror of the 1930s |trans-title=Nỗi sợ lớn: Khủng bố của Stalin những năm 1930 |publisher=Nhà xuất bản Đại học Oxford |isbn=978-0-19-879786-9}}
* {{chú thích tạp chí |last=Haslam |first=Jonathan |year=1979 |title=The Comintern and the Origins of the Popular Front 1934–1935 |trans-title=Quốc tế Cộng sản và nguồn gốc của Mặt trận bình dân 1934–1935 |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1979-09_22_3/page/673 |journal=The Historical Journal |volume=22 |number=3 |pages=673–691 |doi=10.1017/s0018246x00017039 |s2cid=159573290}}
* {{chú thích tạp chí |last1=Healey |first1=Dan |author-link=Dan Healey |date=1 tháng 6 năm 2018 |title=GOLFO ALEXOPOULOS. Illness and Inhumanity in Stalin's Gulag |trans-title=GOLFO ALEXOPOULOS. Dịch bệnh và sự vô nhân tính trong các trại Gulag của Stalin |url=https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |journal=[[The American Historical Review]] |volume=123 |issue=3 |pages=1049–1051 |doi=10.1093/ahr/123.3.1049 |access-date=23 tháng 9 năm 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708105319/https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |archive-date=8 tháng 7 năm 2018 |url-status=live}}
* {{chú thích tạp chí |last=Himmer |first=Robert |year=1986 |title=On the Origin and Significance of the Name "Stalin" |trans-title=Về nguồn gốc và tầm quan trọng của cái tên "Stalin" |url=https://archive.org/details/sim_russian-review_1986-07_45_3/page/269 |journal=The Russian Review |volume=45 |issue=3 |pages=269–286 |doi=10.2307/130111 |jstor=130111}}
* {{chú thích sách |last=Khlevniuk |first=Oleg V. |author-link=Oleg Vitalyevich Khlevniuk |year=2015 |title=Stalin: New Biography of a Dictator |trans-title=Stalin: Tiểu sử mới về một nhà độc tài |url=https://www.google.com.vn/books/edition/Stalin/Dy7CCAAAQBAJ |translator=Nora Seligman Favorov |publisher=Nhà xuất bản Đại học Yale |location=New Haven và London |isbn=978-0-300-16388-9}}
* {{chú thích sách |last=Kotkin |first=Stephen |author-link=Stephen Kotkin |year=2014 |title=[[Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928]] |trans-title=Stalin: Nghịch lý quyền lực, 1878–1928 |location=London |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9944-0}}
* {{chú thích sách |last=Kotkin |first=Stephen |year=2017 |title=Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941 |trans-title=Stalin: Đợi chờ Hitler, 1929–1941|url=https://archive.org/details/stalinvoliiwaiti0000kotk |location=London |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9945-7}}
* {{chú thích sách |last=Kun |first=Miklós |author-link=Kun Miklós (sử gia) |translator-last=Bodóczky |translator-first=Miklós |translator2-last=Hideg |translator2-first=Rachel |translator3-last=Higed |translator3-first=János |translator4-last=Vörös |translator4-first=Miklós |year=2003 |title=Stalin: An Unknown Portrait |trans-title=Stalin: Một chân dung chưa biết |url=https://www.google.com.vn/books/edition/Stalin/cnGQl1fWE-wC |publisher=Nhà xuất bản Đại học Trung Âu |location=Budapest |isbn=963-9241-19-9}}
* {{chú thích tạp chí |last=Kuromiya |first=Hiroaki |year=2008 |title=The Soviet Famine of 1932–1933 Reconsidered |trans-title=Xem lại nạn đói ở Liên Xô 1932–1933 |url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2008-06_60_4/page/663 |journal=Europe-Asia Studies |volume=60 |issue=4 |pages=663–675|jstor=20451530|doi=10.1080/09668130801999912 |s2cid=143876370}}
* {{chú thích tạp chí |last1=Li |first1=Hua-yu |title=Reactions of Chinese Citizens to the Death of Stalin: Internal Communist Party Reports |trans-title=Phản ứng của công chúng Trung Quốc về cái chết của Stalin: Báo cáo nội bộ Đảng Cộng sản |journal=Journal of Cold War Studies |year=2009 |volume=11 |issue=2 |pages=70–88 |doi=10.1162/jcws.2009.11.2.70 |s2cid=57561115 |url=https://muse.jhu.edu/article/265885 |access-date=29 tháng 4 năm 2016 |archive-date=24 tháng 6 năm 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624003711/https://muse.jhu.edu/article/265885 |url-status=live }}
* {{chú thích sách |last=McCauley |first=Martin |author-link=Martin McCauley (sử gia) |title=Stalin and Stalinism |trans-title=Stalin và chủ nghĩa Stalin |url=https://archive.org/details/stalinstalinism0000mcca_y8j4 |edition=3 |year=2003 |location=Harlow và London |publisher=Pearson |isbn=978-0-582-50587-2}}
* {{chú thích tạp chí |last=McDermott |first=Kevin |title=Stalin and the Comintern during the 'Third Period', 1928-33 |url=https://archive.org/details/european-history-quarterly_1995-07_25_3/page/409 |trans-title=Stalin và Quốc tế Cộng sản trong 'Thời kỳ thứ ba', 1928-33 |journal=European History Quarterly |volume=25 |issue=3 |year=1995 |doi=10.1177/026569149502500304 |pages=409–429 |s2cid=144922280}}
* {{chú thích sách |last=McDermott |first=Kevin |title=Stalin: Revolutionary in an Era of War |trans-title=Stalin: Nhà cách mạng trong kỷ nguyên chiến tranh |url=https://archive.org/details/stalinrevolution00mcde |url-access=registration |year=2006 |location=Basingstoke và New York |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-71122-4 }}
* {{chú thích sách |last=Montefiore |first=Simon Sebag |author-link=Simon Sebag Montefiore |title=Young Stalin |trans-title=Stalin trẻ |url=https://archive.org/details/youngstalin0000seba_z6t5 |location=London |publisher=Weidenfeld & Nicolson |year=2007 |isbn=978-0-297-85068-7}}
* {{chú thích sách |last=Montefiore |first=Simon Sebag |year=2003 |title=Stalin: The Court of the Red Tsar |trans-title=Stalin: Triều đình của Sa hoàng Đỏ |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_e9a2 |location=London |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=978-1-84212-726-1}}
* {{chú thích tạp chí |last=Moore |first=Rebekah |title='A Crime Against Humanity Arguably Without Parallel in European History': Genocide and the "Politics" of Victimhood in Western Narratives of the Ukrainian Holodomor |trans-title='Tội ác chống lại nhân loại có thể nói là không thể sánh bằng trong lịch sử châu Âu': Diệt chủng và "chính trị" của vị thế nạn nhân trong trình thuật của phương Tây về Holodomor ở Ukraina |journal=Australian Journal of Politics & History |volume=58 |number=3 |year=2012 |pages=367–379 |doi=10.1111/j.1467-8497.2012.01641.x}}
* {{chú thích sách |last=Nekrich |first=Aleksandr M. |author-link=Aleksandr Moiseyevich Nekrich |title=Pariahs, Partners, Predators: German-Soviet Relations, 1922–1941 |url=https://archive.org/details/pariahspartnersp0000nekr |trans-title=Pariah, đồng nghiệp, kẻ lợi dụng: Quan hệ Đức – Nga, 1922–1941 |location=New York |publisher=Nhà xuất bản Đại học Columbia |year=1997 |isbn=0231106769}}
* {{chú thích sách |last=Overy |first=Richard J. |title=The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia |trans-title=Những nhà độc tài: Đức của Hitler và Nga của Stalin|publisher=Allen Lane |location=London |year=2004 |isbn=978-0-393-02030-4 |url=https://archive.org/details/dictators00rich }}
* {{chú thích sách|last=Pinkus |first=Benjamin |year=1984 |title=The Soviet Government and the Jews 1948–1967: A Documented Study |trans-title=Chính phủ Xô viết và dân Do Thái 1948–1967: Một nghiên cứu tư liệu|publisher=Nhà xuất bản Đại học Cambridge |location=Cambridge |isbn=978-0-521-24713-9}}
* {{chú thích sách |last=Rappaport |first=Helen |author-link=Helen Rappaport |title=Joseph Stalin: A Biographical Companion |trans-title=Iosif Stalin: Một cẩm nang tiểu sử |year=1999 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |isbn=978-1-57607-084-0}}
* {{cite contribution |last=Rieber |first=Alfred J. |editor1=Sarah Davies |editor2=James Harris |contribution=Stalin as Georgian: The Formative Years |trans-contribution=Stalin trong vai trò người Gruzia: Những năm hình thành |title=Stalin: A New History |trans-title=Stalin: Một lịch sử mới |pages=18–44 |year=2005 |publisher=Nhà xuất bản Đại học Cambridge |location=Cambridge |isbn=978-1-139-44663-1}}
* {{chú thích tạp chí |last=Roberts |first=Geoffrey |title=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |trans-title=Quyết định hiệp đồng với Đức Quốc xã của Liên Xô |journal=Soviet Studies |year=1992 |volume=55 |issue=2 |pages=57–78 |jstor=152247 |doi=10.1080/09668139208411994}}
* {{chú thích tạp chí |last=Roberts |first=Geoffrey |title=Stalin, the Pact with Nazi Germany, and the Origins of Postwar Soviet Diplomatic Historiography |trans-title=Stalin, Hiệp thương với Đức Quốc xã, và nguồn gốc của nghiên cứu sử học ngoại giao Liên Xô thời kỳ hậu chiến |year=2002 |volume=4 |issue=4 |pages=93–103 |doi=10.1162/15203970260209527 |journal=Journal of Cold War Studies |s2cid=57563511 |url=https://www.semanticscholar.org/paper/5b2e93d0cff0d3bc0ec4f4cbbaf31d2491fa9682 |access-date=4 tháng 2 năm 2020 |archive-date=18 tháng 6 năm 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618062332/https://www.semanticscholar.org/paper/Stalin%2C-the-Pact-with-Nazi-Germany%2C-and-the-Origins-Roberts/5b2e93d0cff0d3bc0ec4f4cbbaf31d2491fa9682 |url-status=live }}
* {{chú thích sách |last=Roberts |first=Geoffrey |title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |trans-title=Các cuộc chiến của Stalin: Từ Thế chiến đến Chiến tranh Lạnh, 1939–1953 |url=https://archive.org/details/stalinswarsfromw0000robe |publisher=Nhà xuất bản Đại học Yale |location=New Haven |year=2006 |isbn=978-0-300-15040-7}}
* {{chú thích sách|last=Roberts|first=Geoffrey|title=Stalin's Library: A Dictator and His Books|trans-title=Thư viện của Stalin: Nhà độc tài và sách của ông |year=2022 |publisher=Nhà xuất bản Đại học Yale|isbn=978-0-300-17904-0 |url=https://books.google.com/books?id=yjNZEAAAQBAJ}}
* {{chú thích tạp chí|last1=Rosefielde |first1=Steven |title=Stalinism in Post-Communist Perspective: New Evidence on Killings, Forced Labour and Economic Growth in the 1930s |trans-title=Chủ nghĩa Stalin theo quan điểm hậu cộng sản: Bằng chứng mới về các vụ giết người, cưỡng bức lao động và phát triển kinh tế những năm 1930 |url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_1996-09_48_6/page/959 |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=6 |date=tháng 9 năm 1996 |pages=959–987|doi=10.1080/09668139608412393}}
* {{chú thích sách |last=Sandle |first=Mark |title=A Short History of Soviet Socialism |trans-title=Lược sử chủ nghĩa xã hội Xô viết |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000sand |year=1999 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-355-6 |doi=10.4324/9780203500279}}
* {{chú thích sách |last=Service |first=Robert |author-link=Robert Service (sử gia) |year=2004 |title=Stalin: A Biography |trans-title=Stalin: Một tiểu sử |location=London |publisher=Macmillan |isbn=978-0-333-72627-3}}
* {{chú thích sách |last=Snyder |first=Timothy |author-link=Timothy Snyder |year=2010 |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000timo |trans-title=Đất máu: Châu Âu giữa Hitler và Stalin |location=New York |publisher=Vintage Books |isbn=978-1-4070-7550-1}}
* {{chú thích sách |last=Suny |first= R. G. |author-link=Ronald Grigor Suny |title=Stalin: Passage to Revolution |trans-title=Stalin: Đường tới cách mạng |location=Princeton, NJ |publisher=Nhà xuất bản Đại học Princeton |year=2020}} 
* {{chú thích sách |last=Thrower |first=James |year=1983 |title=Marxist-Leninist "scientific Atheism" and the Study of Religion and Atheism in the USSR |trans-title="Chủ nghĩa vô thần khoa học" Marxist-Leninist và nghiên cứu tôn giáo và vô thần ở Liên Xô |url=https://www.google.com.vn/books/edition/Marxist_Leninist_scientific_Atheism_and/BGJtDwJ7aPwC |location=Berlin và New York |publisher=Mouton Publisher}}
* {{chú thích sách |last=Volkogonov |first=Dimtry A. |author-link=Dmitry Antonovich Volkogonov |title=Stalin: Triumph and Tragedy |trans-title=Stalin: Thắng lợi và bi kịch |year=1991 |translator=Harold Shukman |location=London |publisher=Weidenfeld and Nicolson |isbn=978-0-297-81080-3}}
* {{chú thích sách |last=Wettig |first=Gerhard |title=Stalin and the Cold War in Europe |trans-title=Stalin và Chiến tranh Lạnh ở châu Âu |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham |year=2008 |isbn=978-0-7425-5542-6}}
* {{chú thích tạp chí |last=Wheatcroft |first=Stephen G. |author-link=Stephen G. Wheatcroft |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |trans-title=Quy mô và bản chất của các cuộc áp bức và giết người hàng loạt ở Đức và Liên Xô |year=1996 |volume=48 |issue=8 |pages=1319–1353 |journal=Europe-Asia Studies |jstor=152781 |doi=10.1080/09668139608412415 |access-date=12 tháng 6 năm 2006 |archive-date=17 tháng 7 năm 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=live}}
* {{chú thích tạp chí |last1=Wheatcroft |first1=Stephen G. |date=1999 |title=The Great Leap Upwards: Anthropometric Data and Indicators of Crises and Secular Change in Soviet Welfare Levels, 1880–1960 |trans-title=Cuộc đại nhảy vọt tiến lên: Dữ liệu nhân trắc và các tín hiệu về khủng hoảng và thay đổi thế tục trong mức an sinh xã hội Xô viết, 1880–1960 |url=https://archive.org/details/sim_slavic-review_spring-1999_58_1/page/27 |journal=[[Slavic Review]] |volume=58 |issue=1 |pages=27–60 |doi=10.2307/2672986 |jstor=2672986 |pmid=22368819 |s2cid=43228133}}
* {{chú thích sách |last1=White |first1=James D. |date=2018 |title=Marx and Russia: The Fate of a Doctrine |trans-title=Marx và Nga: Số phận của một học thuyết |url=https://www.google.com.vn/books/edition/Marx_and_Russia/lQ5kDwAAQBAJ |location=Ấn Độ |publisher=Bloomsbury Publishing |pages=27–60 |isbn=9781474224086}}
{{refend}}

=== Tạp chí, báo chí và trang web ===
{{refbegin|30em|indent=yes}}
* {{chú thích báo|title=Joseph Stalin: An Address Given by the Rev. Stanley Evans, M.A., at a Memorial Service for Joseph Stalin at the Church of St. George, Queen Square, London, on March 13th, 1953|trans-title=Iosif Stalin: Điếu văn được đọc bởi Rev. Stanley Evans, M.A., tại Lễ truy điệu Iosif Stalin tại Nhà thờ Thánh George, Quảng trường Nữ hoàng, London, ngày 13 tháng 3 năm 1953|ref={{harvid|Evans|1953}}}}<br/>{{*}} {{chú thích web |title=[trực tuyến] |place=London |publisher=Society of Socialist Clergy and Ministers |year=1953 |via=anglicanhistory.org, được chép lại bởi Richard Mammana 2019 |url=http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |ngày lưu trữ=2022-08-11 |ngày truy cập=2023-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811115527/http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |url-status=live }}<br/>{{*}} {{chú thích web |title=[trực tuyến] |url=https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |access-date=21 tháng 11 năm 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121071928/https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |archive-date=21 tháng 11 năm 2022 |url-status=live }}
* {{chú thích web |last=Achmatova |first=Nina |date=22 tháng 10 năm 2010 |title=Controversy in Moscow: Stalin icon revered |trans-title=Tranh cãi tại Moskva: Linh ảnh Stalin được tôn thờ |website=AsiaNews |url=https://www.asianews.it/news-en/Controversy-in-Moscow:-Stalin-icon-revered-19792.html |access-date=27 tháng 5 năm 2022 |ref={{harvid|Achmatova, 22 tháng 10 năm 2010}} |ngày lưu trữ=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307000931/https://www.asianews.it/news-en/Controversy-in-Moscow:-Stalin-icon-revered-19792.html |url-status=live }}
* {{chú thích web|last1=Bakradze|first1=Lasha|last2=Gudjov|first2=Lev|last3=Lipman|first3=Maria|last4=Wall|first4=Thomas|date=1 March 2013|url=http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075|title=The Stalin Puzzle: Deciphering Post-Soviet Public Opinion|trans-title=Mảnh ghép Stalin: Giải mã dư luận công chúng hậu Xô viết|publisher=Quỹ Carnegie vì hòa bình quốc tế|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402134541/http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075|archive-date=2 tháng 4 năm 2017|access-date=2 tháng 4 năm 2017}}
* {{chú thích báo|last=Bell|first=Bethany|date=5 tháng 3 năm 2013|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615|title=Georgia Divided Over Stalin 'Local Hero' Status in Gori|trans-title=Gruzia bị chia rẽ vì vị thế 'Anh hùng địa phương' của Stalin tại Gori|agency=BBC|access-date=21 tháng 6 năm 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719183921/https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615|archive-date=19 tháng 7 năm 2018|url-status=live|ref={{harvid|Bell, 5 tháng 3 năm 2013}}}}
* {{chú thích tạp chí |last=Bolton |first=Kerry R. |date=5 tháng 2 năm 2017 |title="Saint Joseph": Was Stalin a Defender of the Church? |trans-title="Thánh Joseph": Stalin có đúng thật là người bảo vệ Giáo hội hay không? |via=codoh.com |magazine=Inconvenient History |volume=9 |issue=1 |url=https://codoh.com/library/document/saint-joseph-was-stalin-a-defender-of-the-church/en/ |ref={{harvid|Bolton, 5 tháng 2 năm 2017}} |archive-date=2023-03-07 |access-date=2023-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307001044/https://codoh.com/library/document/saint-joseph-was-stalin-a-defender-of-the-church/en/ }}
* {{chú thích web |last=Coynash |first=Halya |date=22 tháng 6 năm 2021 |title=Russians name Stalin as the most 'outstanding' figure of all times |trans-title=Người Nga vinh danh Stalin là nhân vật 'kiệt xuất' của mọi thời đại |publisher=[[Kharkiv Human Rights Protection Group]] |ref={{harvid|Coynash, 22 tháng 6 năm 2021}} |url=https://khpg.org//en/1608809237 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621214422/https://khpg.org//en/1608809237 |archive-date=21 tháng 6 năm 2021 }}
* {{chú thích web |last=Gabuev |first=Azamat |date=10 tháng 12 năm 2021 |title=Stalin as a Neo-Pagan Deity in Contemporary Russia |trans-title=Stalin với tư cách một vị thần tân Pagan ở Nga đương đại |website=jsis.washington.edu |publisher=Đại học Washington |place=Seattle, WA |url=https://jsis.washington.edu/ellisoncenter/news/azamat-gabuev-stalin-as-a-neo-pagan-deity-in-contemporary-russia/#:~:text=He%20became%20a%20character%20of,and%20acts%20in%20folk%2Dhagiography. |ref={{harvid|Gabuev, 10 tháng 12 năm 2021}} |ngày lưu trữ=2023-03-07 |ngày truy cập=2023-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307001038/https://jsis.washington.edu/ellisoncenter/news/azamat-gabuev-stalin-as-a-neo-pagan-deity-in-contemporary-russia/#:~:text=He%20became%20a%20character%20of,and%20acts%20in%20folk%2Dhagiography. |url-status=live }}
* {{chú thích web |last=Lentine |first=Gina |date=15 tháng 1 năm 2022 |title=Moscow's Memory Wars: Putin seeks to whitewash Russia's Stalinist past |trans-title=Chiến tranh ký ức của Moskva: Putin tìm cách tẩy trắng quá khứ Stalinist của Nga |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |access-date=25 tháng 6 năm 2022 |website=Atlantic Council |ref={{harvid|Lentine, 25 tháng 6 năm 2022}} |ngày lưu trữ=2022-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |url-status=live }}
* {{chú thích web |last=Lewis |first=Paul |date=23 tháng 7 năm 2008 |title=Josef Stalin: communist, murderer - saint? |trans-title=Iosif Stalin: Người cộng sản, kẻ giết người hay thánh thần? |website=The Guardian |url=https://amp.theguardian.com/news/blog/2008/jul/23/saintstalin |access-date=27 tháng 5 năm 2022 |ref={{harvid|Lewis, 23 tháng 7 năm 2008}} }}
* {{chú thích báo|last=Luhn|first=Alec|date=16 tháng 4 năm 2019|title=Record 70 Percent of Russians Say Stalin Played a Positive Role in Their Country's History|trans-title=Kỷ lục 70% dân Nga cho rằng Stalin đóng một vai trò tích cực trong lịch sử của đất nước họ|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/|access-date=23 tháng 11 năm 2020|newspaper=The Daily Telegraph|ref={{harvid|Luhn, 16 tháng 4 năm 2019}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130234249/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/|archive-date=30 tháng 11 năm 2020|url-status=live}}
* {{chú thích web|last=Masci|first=David|date=29 tháng 6 năm 2017|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/|title=In Russia, Nostalgia for USSR and Positive Feelings about Stalin|trans-title=Tại Nga, nỗi hoài niệm về Liên Xô và cảm xúc tích cực về Stalin|publisher=Trung tâm Nghiên cứu Pew|access-date=23 tháng 11 năm 2020|ref={{harvid|Masci, 29 tháng 6 năm 2017}}|archive-date=29 tháng 11 năm 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129164332/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/|url-status=live}}
* {{chú thích web |last=Nemtsova |first=Anna |date=17 May 2021 |title='The best master': Russia's new Stalin Center evokes pride, revulsion |trans-title='Bậc thầy giỏi nhất': Trung tâm Stalin mới của Nga gợi lên niềm kiêu hãnh, nỗi khiếp đảm |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |access-date=25 tháng 6 năm 2022 |website=NBC News |ref={{harvid|Nemtsova, 17 tháng 5 năm 2021}} |ngày lưu trữ=2022-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |url-status=live }}
* {{chú thích báo|url=https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998|title=Poll Finds Stalin's Popularity High|trans-title=Thăm dò dư luận cho biết danh tiếng của Stalin cao chót vót|newspaper=The Moscow Times|date=2 tháng 3 năm 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320024227/https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998|archive-date=20 tháng 3 năm 2017|access-date=20 tháng 3 năm 2017|ref={{harvid|''The Moscow Times'', 2 tháng 3 năm 2013}}}}
* {{chú thích báo |last=Roth |first=Andrew |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/27/giant-new-russian-cathedral-glorifies-putin-stalin-mosaics |title=Giant new Russian cathedral glorifies Putin and Stalin in mosaics |trans-title=Giáo đường khổng lồ mới của Nga ca ngợi Putin và Stalin bằng tranh khảm |newspaper=The Guardian |date=27 tháng 4 năm 2020 |ref={{harvid|Roth, 27 tháng 4 năm 2020}} }}
* {{chú thích báo |last=Rutland |first=Peter |date=13 tháng 6 năm 2019 |title=Perspective – Putin's dangerous campaign to rehabilitate Stalin |trans-title=Góc nhìn – Chiến dịch nguy hiểm của Putin nhằm khôi phục hình tượng Stalin |newspaper=Washington Post |ref={{harvid|Rutland, 13 tháng 6 năm 2019}} |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |access-date=25 tháng 6 năm 2022 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004175242/https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |url-status=live }}
* {{chú thích báo|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/04/16/stalins-approval-rating-among-russians-hits-record-high-poll-a65245|title=Stalin's Approval Rating Among Russians Hits Record High – Poll|trans-title=Tỉ lệ ủng hộ Stalin trong dân chúng Nga cao kỷ lục|newspaper=The Moscow Times|date=16 tháng 4 năm 2019|ref={{harvid|''The Moscow Times'', 16 tháng 4 năm 2019}}|archive-date=2021-04-24|access-date=2023-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424121324/https://www.themoscowtimes.com/2019/04/16/stalins-approval-rating-among-russians-hits-record-high-poll-a65245|url-status=live}}
* {{chú thích tạp chí|last=Snyder|first=Timothy D.|date=26 tháng 5 năm 2010|title=Springtime for Stalin|trans-title=Mùa xuân cho Stalin|magazine=The New York Review of Books|url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/|access-date=4 tháng 1 năm 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024091842/http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/|archive-date=24 tháng 10 năm 2012|ref={{harvid|Snyder, 26 tháng 5 năm 2010}}}}
* {{chú thích tạp chí|last=Snyder|first=Timothy D.|date=27 tháng 1 năm 2011|title=Hitler vs. Stalin: Who Was Worse?|trans-title=Hitler vs. Stalin: Ai tệ hơn?|magazine=The New York Review of Books|url=http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/|ref={{harvid|Snyder, 27 tháng 1 năm 2011}}|archive-date=2017-10-12|access-date=2023-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012090945/http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/}}
* {{chú thích báo|last=Taylor|first=Adam|date=15 tháng 2 năm 2017|ref={{harvid|Taylor, 15 tháng 2 năm 2017}}|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/|access-date=30 tháng 4 năm 2017|url-status=live|title=Positive Views of Stalin among Russian Reach 16-year High, Poll Shows|trans-title=Quan điểm tích cực về Stalin trong dân Nga đạt cao điểm 16 năm liền, thăm dò dư luận cho biết|newspaper=The Washington Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320040114/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/|archive-date=20 tháng 3 năm 2017}}
* {{chú thích báo|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41809659|title=Wall of Grief: Putin Opens First Soviet Victims Memorial|trans-title=Bức tường Sầu bi: Putin khánh thành đài tưởng niệm nạn nhân Xô viết đầu tiên|agency=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20180605175715/http://www.bbc.com/news/world-europe-41809659|archive-date=5 tháng 6 năm 2018|date=5 tháng 6 năm 2018|access-date=30 tháng 10 năm 2017|ref={{harvid|BBC, 5 tháng 6 năm 2018}}}}
* {{chú thích báo|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704|url-status=live|title=Why So Many Russian like Dictator Stalin|trans-title=Tại sao nhiều người Nga lại thích nhà độc tài Stalin|agency=BBC News|date=18 tháng 4 năm 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719074954/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704|archive-date=19 tháng 7 năm 2019|access-date=11 tháng 6 năm 2019|ref={{harvid|BBC, 18 tháng 4 năm 2019}}}}
* {{chú thích web |last=Yegorov |first=Oleg |date=15 tháng 12 năm 2017 |title=Why did the USSR help to create Israel, but then became its foe |trans-title=Tại sao Liên Xô giúp đỡ thành lập Isreal, nhưng sau lại trở thành kẻ thù |website=Russia Beyond |url=https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |access-date=5 tháng 2 năm 2022 |ref={{harvid|Yegorov, 15 tháng 12 năm 2017}} |ngày lưu trữ=2022-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204093524/https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |url-status=live }}
* {{chú thích báo|url=http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/|title=Do Stalina pozytyvno stavlyatʹsya menshe 1/5 ukrayintsiv|script-title=uk:До Сталіна позитивно ставляться менше 1/5 українців|trans-title=Ít hơn 1/5 dân Ukrainia có thái độ tích cực về Stalin|newspaper=Ukrayinska Pravda|language=uk|date=4 tháng 3 năm 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024332/http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/|archive-date=5 tháng 3 năm 2016|access-date=5 tháng 3 năm 2016|ref={{harvid|''Ukrayinska Pravda'', 4 tháng 3 năm 2015}}}}
* {{chú thích web |date=13 tháng 3 năm 1943 |title=О присвоении Верховному Главнокомандующему вооруженными силами СССР Сталину И. В. военного звания Маршала Советского Союза |trans-title=Về việc phong tặng chức danh Nguyên soái Liên Xô cho Tư lệnh Tối cao của các lực lượng vũ trang Liên Xô I.V. Stalin |newspaper=Ведомости Верховного Совета СССР |trans-newspaper=Tạp chí Xô viết Tối cao Liên Xô |url=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |access-date=21 tháng 11 năm 2021 |language=ru |ref={{harvid|''Tạp chí Xô viết Tối cao Liên Xô'', 13 tháng 3 năm 1943}} |ngày lưu trữ=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120145303/http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |url-status=live }}
{{refend}}

==Liên kết ngoài==
{{Library resources box}}
* [http://www.marx2mao.com/Stalin/Index.html Marx2Mao.org] – Thư viện Stalin đủ bộ 13 tập và "tập 14" 
* [https://www.loc.gov/exhibits/archives/intro.html Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ: Hé lộ từ kho lưu trữ Nga] 
* [http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/ Lưu trữ điện tử về thư từ của Stalin] trên [[Marxists.org]]
* [http://www.stalindigitalarchive.com Kho lưu trữ số về Stalin]
* [https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1900-1980qstalin Newsreels về Joseph Stalin // Kho lưu trữ Newsreels net-film và phim tài liệu]
* [http://www.spartacus-educational.com/RUSstalin.htm Tiểu sử về Stalin từ Spartacus Educational]
* [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Total%20Biblio/Stalin%20Bibliography.htm Danh sách tài liệu nghiên cứu then chốt về Stalin]
* ''[http://images.library.pitt.edu/cgi-bin/i/image/image-idx?c=stalinka Stalinka: Thư viện số về Staliniana]''
* {{PM20|FID=pe/016952}}
{{S-start}}
{{S-off}}
{{S-bef|before=[[Vyacheslav Molotov]]}}
{{S-ttl|title=[[Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô|Chủ tịch]] [[Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô]]<br /><small>Hội đồng Dân ủy cho tới năm 1946</small>|years=1941–1953}}
{{S-aft|after=[[Georgy Malenkov]]}}
{{S-break}}
{{S-bef|before=[[Semyon Timoshenko]]}}
{{S-ttl|title=[[Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Liên Xô]]<br /><small>Dân ủy cho tới năm 1946</small>|years=1941–1947}}
{{S-aft|after=[[Nikolai Bulganin]]}}
{{S-break}}
{{S-ppo}}
{{S-break}}
{{S-bef|before=[[Vyacheslav Molotov]]<br /><small>''giữ chức'' [[Bí thư phụ trách Đảng Cộng sản Liên Xô|Bí thư phụ trách]]</small>}}
{{S-ttl|title=[[Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô]]|years=1922–1952}}
{{S-aft|after=[[Nikita Khrushchev]]<br /><small>''giữ chức'' [[Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Liên Xô|Bí thư thứ nhất]]</small>}}
{{S-break}}
{{S-end}}
{{Stalin}}
{{Navboxes
| title = Các bài viết liên quan đến Iosif Vissarionovich Stalin
| state = collapsed
| list1 =
{{Đảng Cộng sản Liên Xô}}
{{Thủ tướng Liên Xô}}
{{Nguyên soái Liên Xô}}
{{thời gian sống|1878|1953}}
}}
{{Subject bar
|portal1=Tiểu sử
|portal2=Chủ nghĩa cộng sản
|portal3=Chính trị
|portal4=Gruzia
|portal5=Liên Xô
|commons=y
|q=y
|q-search=vi:Iosif Vissarionovich Stalin
|s=y
|s-search=Author:Iosif Stalin
|d=y
|n=y
}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

{{DEFAULTSORT:Stalin, Iosif Vissarionovich}}
[[Thể loại:Iosif Vissarionovich Stalin| ]]
[[Thể loại:Lãnh tụ Liên Xô]]
[[Thể loại:Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô]]
[[Thể loại:Người Gruzia]]
[[Thể loại:Nhân vật trong Thế chiến thứ hai]]
[[Thể loại:Lãnh tụ Cộng sản]]
[[Thể loại:Bài cơ bản dài]]
[[Thể loại:Nhà lý luận Mác-xít]]
[[Thể loại:Tử vong do đột quỵ]]
[[Thể loại:Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô]]
[[Thể loại:Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa]]
[[Thể loại:Anh hùng Liên Xô]]
[[Thể loại:Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô]]
[[Thể loại:Tâm lý bài châu Á]]
[[Thể loại:Tâm lý bài Triều Tiên]]
[[Thể loại:Tâm lý bài Ukraina]]
[[Thể loại:Người chống xét lại]]
[[Thể loại:Bolshevik]]
[[Thể loại:Cộng sản ở Nga]]
[[Thể loại:Chủ nghĩa Marx–Lenin]]
[[Thể loại:Chính khách Gruzia]]
[[Thể loại:Huân chương Cờ đỏ]]
[[Thể loại:Người cộng sản Nga]]
[[Thể loại:Người Nga lưu vong]]
[[Thể loại:Nhà cách mạng Nga]]
[[Thể loại:Nga hóa]]
[[Thể loại:Chủ nghĩa Stalin]]
[[Thể loại:Tử vong không rõ nguyên nhân]]
[[Thể loại:Lãnh đạo chính trị trong Thế chiến thứ hai]]