Xem mã nguồn của Kenya

{{Infobox country
| conventional_long_name   = Cộng hòa Kenya
| common_name   = Kenya
| native_name   = {{native name|sw|Jamhuri ya Kenya}}
| image_flag   = Flag of Kenya.svg
| image_coat   = File:Coat_of_arms_of_Kenya_(Official).svg
| national_motto   = "[[Harambee]]"<br />({{langx|en|"Let us all pull together"}})
| national_anthem   = "[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]"<br />({{Langx|en|"O God of All Creation"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National anthem of Kenya, performed by the United States Navy Band.wav|center]]</div>
| image_map   = {{Switcher|[[File:Kenya (orthographic projection).svg|frameless]]|Hiện quả địa cầu|[[File:Location Kenya AU Africa.svg|frameless]]|Hiện bản đồ Châu Phi|default=1}}
| map_caption   = 
| image_map2   = 
| capital   = [[Nairobi]]
| coordinates   = {{Coord|1|16|S|36|48|E|type:city}}
| largest_city   = [[Nairobi]]
| official_languages   = {{hlist |[[Tiếng Swahili]]|[[Tiếng Anh]]<ref name="Conlang">Constitution (2009) Art. 7 [National, official and other languages] "(1) The national language of the Republic is Swahili. (2) The official languages of the Republic are Swahili and English. (3) The State shall–-–- (a) promote and protect the diversity of language of the people of Kenya; and (b) promote the development and use of indigenous languages, Kenyan Sign language, Braille and other communication formats and technologies accessible to persons with disabilities."</ref>}}
| languages_type   = [[Ngôn ngữ quốc gia]]
| languages   = [[Tiếng Swahili]]<ref name="Conlang" />
| ethnic_groups   = {{unbulleted list
 | 17.13% [[người Kikuyu]]
 | 14.35% [[người Luhya]]
 | 13.37% [[người Kalenjin]]
 | 10.65% [[người Luo]]
 | 9.81% [[người Kamba]]
 | 5.85% [[người Somali]]
 | 5.68% [[người Kisii]]
 | 5.23% [[người Mijikenda]]
 | 4.15% [[người Meru]]
 | 13.78% dân tộc khác
 }}
| ethnic_groups_year   = 2019
| ethnic_groups_ref   = <ref name="Census2019a">{{Chú thích web |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605222711/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |archive-date=5 June 2020 |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref>
| religion   = <!-- direct figures from ReligionUNdata reference -->{{unbulleted list
 |85.5% [[Kitô giáo]]
 |10.9% [[Hồi giáo ở Kenya|Hồi giáo]]
 |1.5% [[Không tôn giáo ở Kenya|không tôn giáo]]
 |0.7% [[Tôn giáo truyền thống châu Phi|tín ngưỡng truyền thống]]
 |1.3% tôn giáo khác}}
| religion_year   = 2019
| religion_ref   = <ref name="Census2019a" /><ref name="religious-freedom">{{Chú thích web |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/kenya/ |title=2022 Report on International Religious Freedom: Kenya |publisher=United States Department of State |access-date=24 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031131956/https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/kenya/ |url-status=live }}</ref>
| demonym   = Người Kenya
| government_type   = [[Cộng hòa]] [[tổng thống chế]] đơn nhất
| leader_title1   = [[Tổng thống Kenya|Tổng thống]]
| leader_name1   = [[William Ruto]]
| leader_title2   = [[Phó Tổng thống Kenya|Phó Tổng thống]]
| leader_name2   = [[Kithure Kindiki]]
| leader_title3   = [[Thượng viện Kenya|Chủ tịch Thượng viện]]
| leader_name3   = [[Amason Kingi]]
| leader_title4   = [[Chủ tịch Hạ viện Kenya|Chủ tịch Hạ viện]]
| leader_name4   = [[Moses Wetangula]]
| leader_title5   = [[Chánh án Kenya|Chánh án]]
| leader_name5   = [[Martha Koome]]
| legislature   = [[Quốc hội Kenya|Quốc hội]]
| upper_house   = [[Thượng viện Kenya|Thượng viện]]
| lower_house   = [[Hạ viện (Kenya)|Hạ viện]]
| sovereignty_type   = [[Lịch sử Kenya|Độc lập]]
| sovereignty_note   = từ [[Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland]]
| established_event1   = [[Vương quốc Kilwa]]
| established_date1   = 957–1513
| established_event2   = [[Đế quốc Oman]] kiểm soát bờ biển Swahili
| established_date2   = 1698–1887
| established_event3   = [[Kenya (1963–1964)|Vương quốc Thịnh vượng chung]]
| established_date3   = 12 tháng 12 năm 1963
| established_event4   = [[Cộng hòa Kenya]]
| established_date4   = 12 tháng 12 năm 1964
| established_event5   = [[Hiến pháp Kenya|Hiến pháp hiện hành]]
| established_date5   = 27 tháng 8 năm 2010
| area_km2   = 580,367
| area_footnote   = <ref name="unstats08">{{Chú thích web |year=2012 |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826065042/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |archive-date=26 August 2020 |access-date=4 September 2017 |publisher=United Nations Statistics Division}}</ref><ref>{{Chú thích web |title=United Nations Statistics Division – Demographic and Social Statistics |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428204710/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=28 April 2015 |access-date=4 September 2017 |website=unstats.un.org}}</ref>
| area_rank   = 48<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] -->
| area_sq_mi   = 224,960 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| percent_water   = 2.3
| population_estimate   = {{IncreaseNeutral}} 52,428,290<ref>{{Chú thích web|url=https://www.knbs.or.ke/|title=The Kenya National Bureau of Statistics|website=The Kenya National Bureau of Statistics|access-date=23 June 2024}}</ref>
| population_estimate_year   = 2024
| population_estimate_rank   = 28
| population_census   = 47,564,296<ref name="KNBS2019">{{Chú thích web |date=4 November 2019 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113183948/https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |archive-date=13 November 2019 |access-date=15 November 2019 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref>
| population_census_rank   = 
| population_census_year   = 2019
| population_density_km2   = 82
| population_density_sq_mi   = auto<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| population_density_rank   = 124
| GDP_PPP   = {{increase}} 375.36 tỷ đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.KE">{{Chú thích web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=664,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Kenya) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=13 October 2023 |archive-date=21 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021001107/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=664,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref>
| GDP_PPP_year   = 2023
| GDP_PPP_rank   = 59
| GDP_PPP_per_capita   = {{increase}} 7,160 đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.KE" />
| GDP_PPP_per_capita_rank   = 142
| GDP_nominal   = {{increase}} 116.39 tỷ đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.KE" />
| GDP_nominal_year   = 2023
| GDP_nominal_rank   = 59
| GDP_nominal_per_capita   = {{increase}} 2,220 đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.KE" />
| GDP_nominal_per_capita_rank   = 150
| Gini   = 38.7 <!--number only-->
| Gini_year   = 2021
| Gini_change   = decrease<!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref   = <ref name="GINI">{{Chú thích web |year=2019 |title=Gini index |url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KE |url-status=live |access-date=17 October 2023 |publisher=World Bank Group |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615030226/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KE |archive-date=15 Jun 2023 }}</ref>
| Gini_rank   = 
| HDI   = 0.601 <!--number only-->
| HDI_year   = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change   = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref   = <ref name="UNHDR">{{Chú thích web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=289|access-date=13 March 2024|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live}}</ref>
| HDI_rank   = 146
| currency   = [[Shilling Kenya]]
| currency_code   = KES
| time_zone   = [[Giờ Đông Phi]]
| utc_offset   = +3
| date_format   = dd/mm/yy ([[Công Nguyên]])
| drives_on   = trái
| calling_code   = [[+254]]
| cctld   = [[.ke]]
| footnotes   = Theo CIA, các ước tính về quốc gia này có tính đến tác động của tỷ lệ tử vong do AIDS; điều này có thể dẫn đến tuổi thọ trung bình thấp hơn, tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và tỷ lệ tử vong chung cao hơn, quy mô và tốc độ tăng dân số thấp hơn, cũng như sự thay đổi trong cơ cấu dân số theo độ tuổi và giới tính so với dự kiến.{{big|<ref name="cia">{{Chú thích web |last=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |year=2012 |title=Kenya |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124224025/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |archive-date=24 January 2021 |access-date=28 May 2013 |website=[[The World Factbook]]}}</ref>}}
}}

'''Kenya''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|k|ɛ|n|j|ə}},<ref>{{Cite Collins Dictionary|Kenya}}</ref> {{IPA|sw|ˈkɛɲɑ|lang|small=no}}}} quốc hiệu là '''Cộng hòa Kenya''',{{efn|{{langx|sw|Jamhuri ya Kenya}}}} là một quốc gia ở [[Đông Phi]]. Với dân số ước tính là 52,4 triệu người tính đến giữa năm 2024,<ref>{{Chú thích web |date=2021-12-23 |title=Kenya National Bureau of Statistics - Kenya's Top Data Site |url=https://www.knbs.or.ke/ |access-date=2025-01-11 |language=en-US}}</ref>{{update after|2030}} Kenya là [[Danh sách quốc gia theo dân số|quốc gia đông dân thứ 27]] trên thế giới và [[Danh sách quốc gia châu Phi theo dân số|quốc gia đông dân thứ 7]] ở châu Phi. Thủ đô và thành phố lớn nhất của Kenya là [[Nairobi]]. Thành phố lớn thứ hai và là thành phố lâu đời nhất của Kenya là [[Mombasa]], một thành phố cảng lớn trên [[Đảo Mombasa]]. Những thành phố quan trọng khác ở Kenya bao gồm [[Kisumu]], [[Nakuru]] và [[Eldoret]]. Kenya giáp [[Nam Sudan]] về phía tây bắc (chủ yếu là vùng [[Tam giác Ilemi]] tranh chấp), [[Ethiopia]] về phía bắc, [[Somalia]] về phía đông, [[Ấn Độ Dương]] về phía đông nam, [[Tanzania]] về phía tây nam và [[Hồ Victoria]] và [[Uganda]] về phía tây.

== Lịch sử ==
{{main|Lịch sử Kenya}}
=== Trước thuộc địa ===
[[Tập tin:GreatMosque.jpg|nhỏ|trái|Nhà thờ Hồi giáo lớn của ở Kilwa Kisiwani, một trong các nhà thờ Hồi giáo được xây dựng bởi người Kikuyu của Vương quốc Hồi giáo Kilwa]]
Từ đầu [[Công Nguyên|Công nguyên]], các bộ lạc người Phi đã sinh sống ở vùng đất là Kenya ngày nay. [[Thế kỷ VII]], các tàu bè của người [[châu Á]] và [[người Ả Rập]] đã đến vùng bờ biển này. Đến [[thế kỷ X]], [[người Ả Rập]] kiểm soát toàn bộ khu vực này. Sau khi nhà hàng hải [[Vasco da Gama]] đặt chân lên vùng bờ biển này năm [[1498]], các thương gia [[Bồ Đào Nha]] cũng đến đây lập các bến cảng buôn bán và bị [[người Ả Rập]] đánh đuổi vào năm [[1729]]. Từ năm [[1740]], [[người Ả Rập]] kiểm soát vùng bờ biển. Có trên 40 nhóm sắc tộc sống tại Kenya. [[Người Kikuyu]] là nhóm sắc tộc lớn nhất di cư đến vùng này từ đầu [[thế kỷ XVIII]]. Tiếp đó, Kenya rơi vào tay thực dân [[Bồ Đào Nha]] và [[Anh]].

=== Thời kỳ thuộc địa ===
Năm [[1890]], vùng lãnh thổ này thuộc quyền bảo hộ của [[Anh]] và trở thành thuộc địa với tên gọi Đông Phi thuộc Anh từ năm [[1920]]. Chính sách khai thác và bóc lột nặng nề của thực dân Anh làm bùng lên các phong trào phản kháng và chủ nghĩa dân tộc trong thập niên [[1940]]. Năm [[1952]], [[phong trào Mau Mau]] gồm phần lớn là [[người Kikuyu]], dưới sự lãnh đạo của [[Jomo Kenyatta]], nổi dậy chống thực dân Anh. Cuộc chiến kéo dài cho đến năm [[1956]]. Năm 1943, Liên minh dân tộc Phi Kenya (KAU) được thành lập. KAU mở rộng thành viên sang các bộ lạc lớn của Kenya ([[Luo]], [[Kamba]], [[Kalenin]]...). Vì vậy, [[Liên minh dân tộc Phi Kenya]] ([[KANU]]) được thành lập và thay thế KAU. Trước cuộc đấu tranh của nhân dân Kenya do KANU lãnh đạo, ngày [[12 tháng 12]] năm [[1963]], [[Anh]] phải trao trả độc lập cho nước này.

=== Độc lập ===
[[Tập tin:Jomo Kenyatta.jpg|nhỏ|[[Jomo Kenyatta]], tổng thống đầu tiên của Kenya và người sáng lập [[Phong trào Mau Mau]]|287x287px|trái]]
Năm 1964, Kenyatta trở thành Tổng thống. Trong nhiệm kì [[Tổng thống]], Kenyatta lãnh đạo đất nước một cách vững vàng mặc dù có nhiều áp lực từ các nhóm sắc tộc khác nhau chung sống ở Kenya. Người kế vị Kenyatta, Tổng thống [[Arap Moi]], bị áp lực bãi bỏ chế độ độc đảng. Tuy nhiên, Arap Moi vẫn tái đắc cử năm [[1992]] và năm [[1997]]. Một loạt các tai ương xảy ra tại Kenya trong hai năm [[1997]]-[[1998]]: các trận lụt lớn tàn phá đường sá, cầu cống và mùa màng; các đợt bệnh dịch sốt và [[bệnh tả|dịch tả]] hoành hành, trong khi hệ thống [[y tế]] hoạt động kém hiệu quả; xung đột sắc tộc bùng nổ giữa [[người Kikuyu]] và [[người Kalenjin]]. Ngày 7-8-1998, tòa đại sứ [[Hoa Kỳ|Mỹ]] tại [[Nairobi]] bị nhóm [[khủng bố]] tấn công bằng bom làm chết 243 người và làm bị thương khoảng 1.000 người.

Trong cố gắng tranh thủ sự tài trợ lại của [[Quỹ Tiền tệ Quốc tế|Quỹ tiền tệ Quốc tế]] và [[Ngân hàng Thế giới]], vốn đã bị trì hoãn trước đó do tình trạng [[tham nhũng]] và tình hình hoạt động [[kinh tế]] nghèo nàn, Tổng thống Moi đã bổ nhiệm một [[chính trị gia|nhà chính trị]] đối lập hàng đầu [[Richard Leakey]], giữ chức [[Thủ tướng]]. Leakey hứa hẹn sẽ củng cố sức đưa kinh tế đất nước thoát khỏi tình trạng trì trệ và đấu tranh chống tệ nạn tham nhũng. Tổng thống Moi dường như không thực hiện cải cách một cách nghiêm túc. Moi đã sa thải Leakey sau 20 tháng cầm quyền. Nhà lãnh đạo đối lập [[Mwai Kibaki]] giành thắng lợi trong cuộc bầu cử Tống thống tháng 12 năm 2002. Kibaki hứa sẽ đấu tranh để chấm dứt tình trạng tham nhũng.

Thắng lợi của cuộc bầu cử tổng thống năm 2007 một lần nữa lại thuộc về ông Kibaki, tuy nhiên từ tháng 8 năm 2010 chính phủ Kenya đã thông qua hiến pháp mới nhằm giảm bớt vai trò của [[Thủ tướng]].

== Chính trị ==
{{main|Chính trị Kenya}}Kenya là một nước cộng hòa [[tổng thống chế]] áp dụng [[hệ thống đa đảng]]. Tổng thống là [[nguyên thủ quốc gia]] và [[người đứng đầu chính phủ]], thực hiện quyền hành pháp. Quốc hội là cơ quan lập pháp lưỡng viện, gồm Thượng viện và Hạ viện. Tư pháp độc lập với chính phủ và Quốc hội.

=== Quan hệ đối ngoại ===
Kenya có quan hệ thân thiết với các nước láng giềng nói [[tiếng Swahili]] ở khu vực [[Hồ Lớn châu Phi]]. Kenya đặc biệt hợp tác với [[Uganda]] và [[Tanzania]] trong việc hội nhập kinh tế xã hội với tư cách là thành viên [[Cộng đồng Đông Phi]]. Kenya theo đường lối đối ngoại không liên kết nhưng quan hệ nhiều với [[phương Tây]] và là một trong những nước thân [[Hoa Kỳ]] nhất ở châu Phi.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.pewglobal.org/database/indicator/1/country/113/|title=Opinion of the United States|date=22 June 2006|publisher=Pewglobal.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405225516/https://www.pewglobal.org/database/indicator/1/country/113/|archive-date=5 April 2019|url-status=live|access-date=17 July 2016}}</ref>

Kenya cùng [[Ethiopia]], [[Uganda]], [[Somalia]], [[Djibouti]], [[Sudan]] lập IGADD (Tổ chức liên chính phủ về phát triển và chống hạn hán) năm 1985. Đối với các vấn đề tranh chấp khu vực [[châu Phi]], Kenya giữ thái độ trung lập. Kenya luôn tích cực tham gia vào các cuộc thảo luận để tìm ra giải pháp cho các cuộc xung đột sắc tộc (ở [[Somalia]], [[Rwanda]]...).

Kenya là thành viên [[Liên Hợp Quốc]], G77, [[Tổ chức Thương mại Thế giới]], [[Phong trào không liên kết]], [[Liên minh châu Phi]] và [[Công ước Lomé]].

=== Đơn vị hành chính ===
{{main|Hạt của Kenya|Tỉnh của Kenya}}
[[Tập_tin:Map_showing_Counties_underthe_new_kenyan_constitution..gif|nhỏ|47 hạt của Kenya|trái]]
Kenya được chia thành [[Hạt của Kenya|47 hạt]] (''county'') với người đứng đầu là hạt trưởng. 47 hạt này là các đơn vị hành chính cấp một của Kenya (thay cho hệ thống 8 tỉnh/''province'' trước năm 2013).

Các đơn vị hành chính nhỏ nhất ở Kenya được gọi là ''location'' hay ''địa phương''. Các địa phương thường trùng với khu bầu cử (''electoral ward''). Các địa phương thường đặt tên theo làng hoặc thị trấn trung tâm. Nhiều thị trấn lớn hơn có thể bao gồm nhiều địa phương. Mỗi địa phương có một người đứng đầu (''chief''), do nhà nước bổ nhiệm.

Mỗi hạt có một số lượng khu vực bầu cử. Trước cuộc bầu cử năm 2013, có 210 khu vực bầu cử ở Kenya.<ref>Kenya Roads Board [https://web.archive.org/web/20080113052023/http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency funding under the RMLF]</ref>

== Địa lý ==
{{main|Địa lý Kenya}}
[[Tập tin:Pt Thomson Batian Nelion Mt Kenya.JPG|nhỏ|[[Núi Kenya]] đỉnh núi cao nhất Kenya cao 5,199m.]]
Kenya nằm ở [[Đông Phi]], Bắc giáp [[Nam Sudan]] và [[Ethiopia]], Nam giáp [[Tanzania]], Đông giáp [[Somalia]] và [[Ấn Độ Dương]], Tây giáp [[Uganda]] và [[hồ Victoria]]. Địa hình tương đối đa dạng, vùng đồng bằng ven biển tiếp nối với vùng cao nguyên và núi ở phía Tây Nam, nơi tập trung phần lớn dân cư và các hoạt động kinh tế. Vùng phía Bắc chiếm khoảng 60% diện tích đất đai là [[hoang mạc|sa mạc]] và bán sa mạc; [[cao nguyên Turkana]] ở vùng Tây Bắc, nơi có [[hồ Turkana]] thuộc thung lũng [[Rift Valley]], trải dài theo hướng Bắc Nam.

=== Môi trường ===
Ô nhiễm nguồn nước do chất thải [[công nghiệp]] và [[đô thị]]; chất lượng nước giảm do lạm dụng thuốc trừ sâu và phân bón hóa học; nạn phá rừng; đất bị xói mòn; sa mạc hóa; tình trạng săn bắn thú rừng trái phép.

=== Khí hậu ===
Vùng ven biển chịu ảnh hưởng khí hậu xích đạo nóng ẩm; vùng nội địa phía Bắc khí hậu nóng và khô; vùng núi và cao nguyên phía Tây khí hậu tương đối mát mẻ, lượng mưa lớn hơn.

== Kinh tế ==
[[Tập tin:Cultivation.jpg|nhỏ|phải|Canh tác nông nghiệp trên sườn núi.]]
{{main|Kinh tế Kenya}}
Là cửa ngõ về [[thương mại]] và [[tài chính]] của khu vực, nhưng nền kinh tế Kenya bị cản trở bởi nạn [[tham nhũng]] và sự phụ thuộc vào một số mặt hàng cơ bản. Năm 1997, [[Quỹ Tiền tệ Quốc tế]] đình chỉ Chương trình tăng cường chuyển dịch cơ cấu do thất bại của chính phủ Kenya trong việc duy trì cải cách và ngăn chặn nạn [[tham nhũng]]. Trong thời gian từ năm 1999 đến năm 2000, Kenya đã phải chịu đợt hạn hán nghiêm trọng đã gây ra thiếu nước và năng lượng dẫn đến giảm sản lượng [[nông nghiệp]]. Vì thế, [[Tổng sản phẩm nội địa|GDP]] năm 2000 của Kenya giảm 0,2%. Năm 2000, [[Quỹ Tiền tệ Quốc tế|IMF]] đã nối lại khoản vay cho Kenya trong giai đoạn hạn hán nhưng lại tiếp tục đình chỉ khoản cho vay này do Chính phủ không có những giải pháp nghiêm khắc chống tham nhũng. Mặc dù mưa lớn đã trở lại vào năm 2001 nhưng giá cả leo thang, nạn dịch [[tham nhũng]] và đầu tư thấp đã hạn chế tốc độ phát triển nền kinh tế Kenya. [[Chính phủ]] mới lên nắm quyền vào năm 2002 đã tập trung giải quyết những khó khăn kinh tế và nạn tham nhũng mà đất nước đang phải đối mặt, và huy động được sự giúp đỡ từ bên ngoài. [[Kinh tế]] Kenya bắt đầu khởi sắc từ sau năm 2002, dưới sự lãnh đạo của đương kim Tổng thống [[Kibaki]] với những chiến dịch chống [[tham nhũng]] tương đối mạnh mẽ. [[Quỹ Tiền tệ Quốc tế|IMF]] đã chấp nhận cấp cho Kenya một loạt khoản vay để thực hiện các chương tình cải cách [[kinh tế]] và quản lý đất nước, chương trình xoá đói, giảm nghèo... Nhờ đó [[Tổng sản phẩm nội địa|GDP]] năm 2005 đã tăng trưởng trên 5%, đạt khoảng 16,11 tỷ USD. [[Tổng sản phẩm nội địa|GDP bình quân đầu người]] khoảng 464 USD/người/năm. Tuy nhiên bạo lực sau bầu cử năm 2008 cùng với những tác động tiêu cực của khủng hoảng kinh tế toàn cầu đã ảnh hưởng đến kinh tế Kenya khiến GDP giảm xuống còn 1,7%. Năm 2009 và 2010 nền kinh tế đã hồi phục trở lại.

[[Nông nghiệp]] đóng vai trò chủ lực trong nền kinh tế Kenya với 85% dân số sống về nghề nông. Các nông sản chính có [[lúa mì]], [[ngô]], [[kê]], [[khoai tây]], [[chuối]], [[cà phê]], [[chè]], [[bông]], [[đường]]...

[[Công nghiệp]] Kenya khá phát triển ở [[châu Phi]]. Các ngành công nghiệp chủ chốt là công nghiệp thực phẩm, [[hoá dầu]] (Kenya nhập [[dầu mỏ|dầu thô]] để lọc), [[điện]] và vật liệu xây dựng. 
Bạn hàng chính của Kenya gồm [[Hoa Kỳ|Mỹ]], [[Nhật Bản|Nhật]], [[Ấn Độ]], [[Các tiểu vương quốc Ả Rập]] ([[Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất|UAE]]), [[Cộng hòa Nam Phi|Nam Phi]], [[Trung Quốc]], [[Hà Lan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]... Hiện nay [[Anh]] là nhà đầu tư lớn nhất vào Kenya với khoảng 1,5 tỷ [[Đô la Mỹ|USD]].

[[Du lịch]] phát triển nhờ vào 18 công viên quốc gia và sự bảo tồn thiên nhiên rất nghiêm ngặt (nhất là chống lại việc buôn bán [[ngà voi]]...), mang lại khoảng 25% nguồn thu nhập quốc gia.

Ngoài ra, Kenya cũng được hưởng các ưu đãi thương mại với Liên minh châu Âu (hiệp định [[EBA]] - Everything but arms), [[Hoa Kỳ]] (Đạo luật về Tăng trưởng kinh tế và cơ hội cho [[châu Phi]], AGOA).

Về [[thương mại quốc tế|ngoại thương]], năm 2010 Kenya xuất khẩu khoảng 5,1 tỷ [[Đô la Mỹ|USD]] (f.o.b) gồm các mặt hàng chính như [[chè]], [[cà phê]], sản phẩm dầu, [[cá]], [[xi măng]]... Thị trường xuất khẩu chính của Kenya là [[Uganda]], [[Vương quốc Anh]], [[Hoa Kỳ|Mỹ]], [[Hà Lan]], [[Ai Cập]], [[Tanzania]], [[Pakistan]].

Năm 2010, Kenya nhập khẩu khoảng 10,4 tỷ USD (f.o.b) các mặt hàng như máy móc thiết bị, phương tiện vận tải, sản phẩm xăng dầu, nhựa thông... [[Thị trường]] [[nhập khẩu]] của Kenya là [[Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất|UAE]], [[Ả Rập Xê Út]], [[Cộng hòa Nam Phi|Nam Phi]], [[Hoa Kỳ|Mỹ]], [[Ấn Độ]], [[Trung Quốc]], [[Nhật Bản]], [[Vương quốc Anh]].

*GDP chính thức: 30,57 tỷ USD (2009)
*GDP bình quân: 780 USD (2009)
*Tăng trưởng GDP: 2% (2009)

=== Thăm dò dầu khí ===
[[Dầu mỏ|Dầu khí]] vẫn chưa được phát hiện trên lãnh thổ của Kenya, mặc dù nhiều thập kỷ thăm dò liên tục. Kenya hiện đang nhập khẩu [[dầu mỏ|dầu thô]]. Kenya, nền kinh tế lớn nhất phía đông châu Phi, không có dự trữ dầu mỏ và chỉ dựa vào nguồn dầu dầu của các nước khác. Dầu khí chiếm 20 đến 25% số lương mặt hàng nhập khẩu quốc gia.<ref>[http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 – Kenya plans strategic oil reserve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619062331/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 |date = ngày 19 tháng 6 năm 2012}} 10. November 2011</ref>

Trước khi xuất cảnh giữa năm nay, Tổng công ty Dầu khí Ngoài khơi Quốc gia Trung Quốc (CNOOC) đã làm việc với các công ty dầu ở Kenya như Lion Energy Corp để khoan một giếng thăm dò ở 9 điểm thăm dò nằm phía bắc Kenya.<ref>[http://allafrica.com/stories/201110030897.html – Kenya Could Announce Oil Find By the End of This Year Say Industry Experts] 10. November 2011</ref>

== Nhân khẩu ==
{| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px"
! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;" |Dân số{{UN_Population|ref}}
|-
! style="background:#cfb;" |Năm
! style="background:#cfb;" |Triệu
|-
| style="text-align:left;" |1948
| style="text-align:right;" |5.4
|-
| style="text-align:left;" |1962
| style="text-align:right;" |8.3
|-
| style="text-align:left;" |1969
| style="text-align:right;" |10.9
|-
| style="text-align:left;" |2000
| style="text-align:right;" |31.4
|-
| style="text-align:left;" |{{UN_Population|Year}}
| style="text-align:right;" |{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Kenya}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
Kết quả điều tra dân số của [[Cục Thống kê Quốc gia Kenya]] vào năm 2019 cho thấy dân số của Kenya là 47,564,296 người.<ref name="KNBS2019" /> 73% dân số Kenya dưới 30 tuổi do mức [[tăng dân số]] cao,<ref>"[http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html Why a new president may slow population growth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215203953/http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html|date=15 February 2009}}". ''The Christian Science Monitor''. 14 January 2008.</ref><ref>{{Chú thích tập san học thuật |last1=Zinkina J. |last2=Korotayev A. |year=2014 |title=Explosive Population Growth in Tropical Africa: Crucial Omission in Development Forecasts (Emerging Risks and Way Out) |url=https://www.academia.edu/6823642 |url-status=live |journal=World Futures |volume=70 |issue=2 |pages=120–139 |citeseerx=10.1.1.691.8612 |doi=10.1080/02604027.2014.894868 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109200646/https://www.academia.edu/6823642 |archive-date=9 January 2022 |access-date=11 January 2020 |s2cid=53051943}}</ref> tăng từ 2.9 triệu người lên 40 triệu người trong thế kỷ qua.<ref>"[https://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html Exploding population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715084143/http://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html|date=15 July 2014}}". ''The New York Times''. 7 January 2008.</ref>

=== Tôn giáo ===
[[Tập tin:Holy Ghost RC cathedral in Mombasa.jpg|nhỏ|trái|Một [[nhà thờ Công giáo]] ở [[Mombasa]]]]
{{main|Tôn giáo tại Kenya}}{{Pie chart|thumb=right|caption=Tôn giáo ở Kenya (2019)<ref name=Census2019>{{Chú thích sách |url=https://housingfinanceafrica.org/app/uploads/VOLUME-IV-KPHC-2019.pdf |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |access-date=2 May 2021 |publisher=Kenya National Bureau of Statistics |pages=12,422 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://housingfinanceafrica.org/app/uploads/VOLUME-IV-KPHC-2019.pdf |url-status=dead }} The terms used in the pie chart are those used in the Census. Other Christian includes Orthodox; Other religion includes Hindu and Traditionalists as well as the Census category "Other religion".</ref>|label1=[[Đạo Tin Lành]]|value1=33.4|color1=DodgerBlue|label2=[[Giáo hội Công giáo|Công giáo]]|value2=20.6|color2=LightBlue|label3=[[Chủ nghĩa phúc âm]]|value3=20.4|color3=DarkBlue|label4=[[Hội thánh tiên khởi châu Phi]]|value4=7.0|color4=Aqua|label5=Những [[giáo phái Kitô giáo]] khác|value5=4.1|color5=Blue|label6=[[Hồi giáo]]|value6=10.9|color6=Green|label7=Tôn giáo khác|value7=1.8|color7=DarkOrange|label8=Không tôn giáo/Không biết/Không tuyên bố|value8=1.8|color8=lightgray}}Phần lớn của dân số Kenya theo [[Kitô giáo]] chiếm 83% dân số, với 47,7% là [[Tin Lành]] và 23,5% là [[Giáo hội Công giáo Rôma|Công giáo]].<ref name="KNBS">{{Chú thích web |url=http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf |ngày truy cập=2011-12-05 |tựa đề=2009 Population & Housing Census Results |archive-date = ngày 13 tháng 11 năm 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113152122/http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf |url-status=dead }}</ref> Các dân tộc thiểu số theo các tôn giáo khác với số lượng đáng kể khác như ([[Hồi giáo]] 11,2%, tín ngưỡng bản địa 1,7%).<ref name="KNBS" /> Sáu mươi phần trăm của dân số Hồi giáo sống ở các tỉnh ven bờ biển, chiếm 50% tổng dân số ở khu vực đó. Khu vực phía tây của đất nước là nơi tập trung sống chủ yếu của [[Kitô hữu]]. Ở các tỉnh phía Bắc chiếm số lượng phân bố khoảng 10% người Hồi giáo của đất nước, nơi mà họ tạo thành các nhóm tôn giáo đa số.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm |tiêu đề=U.S. Department of State |nhà xuất bản=State.gov |ngày= |ngày truy cập=ngày 16 tháng 4 năm 2010}}</ref> Ngoài ra, còn có một số lượng lớn những người theo [[Ấn Độ giáo]] ở Kenya (khoảng 50.000), nhóm người Ấn giáo thiểu số này đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế địa phương. Ngoài ra còn có một nhóm nhỏ theo [[Bahá'í giáo|Baha'i giáo]].<ref>{{Chú thích web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |tiêu đề=Largest Baha'i Communities |nhà xuất bản=Adherents.com |ngày= |ngày truy cập=ngày 26 tháng 6 năm 2010 |archive-date=2010-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707164054/http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |url-status=dead }}</ref>

=== Giáo dục ===
{{main|Giáo dục tại Kenya}}
[[Tập tin:Community work in Kenya DVIDS342488.jpg|nhỏ|phải|Một lớp học tiểu học.]]
[[Tập tin:Maasai tribe.jpg|upright|nhỏ|200px|Các diễn viên phụ người Maasai|trái]]
Việc học tập được chính phủ khuyến khích. Từ năm 1978, [[giáo dục]] [[tiểu học]] đã tăng lên 60%, tuy nhiên chỉ khoảng 1/2 số học sinh học xong bậc tiểu học và 1/2 số đó học lên trung học. Hệ thống trường công lập được Chính phủ tài trợ một phần. Ở vùng nông thôn, chương trình tiểu học ba năm đầu được dạy bằng [[tiếng Swahili]], sau đó bằng [[tiếng Anh]] (ở thành thị hoàn toàn bằng tiếng Anh). Chương trình [[đại học]] dành cho những sinh viên đủ điều kiện và khả năng về tài chính.

== Văn hóa ==
{{main|Văn hóa Kenya}}
Kenya là một quốc gia đa dạng về sắc thái văn hóa, với nhiều nét đại diện. Đáng lưu tâm văn hóa tổng hợp [[Người Swahili (Châu phi)|Swahili]] trên bãi biển, các cộng đồng du mục ở phía Bắc, và một số cộng đồng khác ở trung tâm và khu vực miền Tây. Ngày nay, văn hóa của [[Người Maasai (Châu phi)|người bản xứ Maasai]] rất nổi tiếng, dành cho hướng nặng về du lịch, tuy nhiên. Maasai đã tạo dựng tương đối nhỏ, tỉ lệ trong dân số người Kenya. Văn hóa Maasai được biết đến với sự trau chuốt trang sức trên thân thể và trang sức.

Kenya có âm nhạc phổ thông, truyền hình và khung cảnh nhà hát.

== Xem thêm ==

* [[Sừng châu Phi]]

== Ghi chú ==
{{Ghi chú}}

==Tham khảo==
{{Tham khảo|30em}}
== Liên kết ngoài ==
{{InterWiki|Swahili language|code=sw}}
{{Sister project links|d=Q114}}
{{Commons|Kenya}}
; Chính phủ
* [http://www.information.go.ke Government of Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118000116/http://www.information.go.ke/ |date = ngày 18 tháng 1 năm 2014}} Official site.
* [http://www.kenyalaw.org/ Kenya Law Reports] Kenyan Legislation, Case Law, Official Gazette Notices and legal Info.
* [http://www.statehousekenya.go.ke/ State House Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081105143157/http://www.statehousekenya.go.ke/ |date = ngày 5 tháng 11 năm 2008}} Official site State House, Kenya.
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026201734/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html |date=2009-10-26 }}

; Tổng quan
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1024563.stm Country Profile] from [[BBC News]]
* [http://www.kenya.info/ Republic of Kenya General Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831103712/http://www.kenya.info/ |date=2009-08-31 }}
* [http://www.britannica.com/nations/Kenya Kenya] from the [[Encyclopædia Britannica]]
* [http://www.newint.org/columns/country/2011/09/01/armenia/ Country Profile] from [[New Internationalist]]
* {{CIA World Factbook link|ke|Kenya}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091024050050/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm |date = ngày 24 tháng 10 năm 2009}} from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Africa/Kenya}}
* {{Chú thích web|tiêu đề=Kenya|url=http://reliefweb.int/taxonomy/term/131|work=Countries + Disasters|nhà xuất bản=[[ReliefWeb]]}}
* {{Wikiatlas|Kenya}}
* {{osmrelation-inline|192798}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KE Key Development Forecasts for Kenya] from [[International Futures]]

; Truyền thông
* [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/kenya/kenyanews.html Kenya news media] list from [[Stanford University]]
* [http://newsinkenya.com/ Kenya Video news ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121162110/http://newsinkenya.com/ |date=2013-01-21 }} aggregated from all Kenya Media Houses

; Du lịch
* [http://www.magicalkenya.com/ Kenya Tourist Board (Magical Kenya)] ''official travel and tourism guide''
** [http://www.kenyan-tv.com/ktn-live-tv/ KTN Live TV ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217120120/http://www.kenyan-tv.com/ktn-live-tv/ |date=2012-12-17 }} Watch Online Kenyan Live TV with Music, News, Comedy, Movies and Interviews
* {{Wikivoyage-inline}}
{{Châu Phi}}
{{Khối Thịnh vượng chung Anh}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

[[Thể loại:Kenya| ]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Khối Thịnh vượng chung Anh]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Anh]]
[[Thể loại:Quốc gia G15]]
[[Thể loại:Quốc gia châu Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc]]
[[Thể loại:Cộng hòa Thịnh vượng chung]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Liên minh châu Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Swahili]]
[[Thể loại:Quốc gia Nam Phi]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1963 ở châu Phi]]
[[Thể loại:Quốc gia Đông Phi]]