Xem mã nguồn của Kiến trúc sinh thái

{{Năng lượng bền vững}}
'''Kiến trúc sinh thái''' (tiếng Anh: ''Acology'') là một [[siêu cấu trúc]] [[Phát triển đa dụng|đa chức năng]] giả định khổng lồ, có [[mật độ dân số]] cao với mục tiêu [[Nền kinh tế tự cung tự cấp|tự cung tự cấp]] khỏi môi trường bên ngoài. Thuật ngữ này được kiến trúc sư [[Paolo Soleri]] đặt ra vào năm 1969 như một từ ghép giữa [[kiến trúc]] (architecture) và [[Sinh thái học|sinh thái]] (ecology).<ref name="MatterSpirit">{{Citation| last1 = Soleri| first1 = Paolo| author1-link = Paolo Soleri| title = The Bridge Between Matter & Spirit is Matter Becoming Spirit; The Arcology of Paolo Soleri| publisher = [[Vintage Books|Anchor Books]]| location = [[Garden City, New York]]| year = 1973| pages = [https://archive.org/details/bridgebetweenmat00sole/page/46 46]| isbn = 978-0-385-02361-0| url-access = registration| url = https://archive.org/details/bridgebetweenmat00sole/page/46}}.</ref> Soleri tin rằng một khu phức hợp sinh thái hoàn chỉnh sẽ cung cấp không gian cho nhiều loại hình nhà ở, thương mại và nông nghiệp, đồng thời giảm thiểu tác động đến môi trường của từng cá nhân con người.<ref>{{cite journal |last1=Grierson |first1=David |title=Arcology and Arcosanti: Towards a Sustainable Built Environment |journal=Electronic Green Journal |date=2003 |volume=1 |issue=18 |doi=10.5070/G311810506 |doi-access=free}}</ref>

Khái niệm này đã được nhiều nhà văn [[khoa học viễn tưởng]] quảng bá. [[Larry Niven]] và [[Jerry Pournelle]] đã mô tả chi tiết về một Kiến trúc sinh tháitrong cuốn tiểu thuyết năm 1981 của họ,[[Oath of Fealty (tiểu thuyết)|Oath of Fealty]]''. ''[[William Gibson]] đã phổ biến thuật ngữ này trong cuốn tiểu thuyết [[cyberpunk]] kinh điển năm 1984 của ông'', [[Neuromancer]], ''trong đó mỗi tập đoàn đều có thành phố khép kín riêng được gọi là arcology. Gần đây hơn, các tác giả như [[Peter F. Hamilton|Peter Hamilton]] trong ''[[The Neutronium Alchemist|Neutronium Alchemist]]''và [[Paolo Bacigalupi]] trong ''[[The Water Knife]]'' đã sử dụng rõ ràng các Kiến trúc sinh tháinhư một phần của kịch bản. Chúng thường được miêu tả là [[Nền kinh tế tự cung tự cấp|tự cung tự cấp hoặc tự túc về kinh tế]].

==Phát triển==
Một khu đô thị sinh thái khác biệt với một tòa nhà lớn đơn thuần ở chỗ nó được thiết kế để giảm thiểu tác động của con người lên môi trường đối với bất kỳ hệ sinh thái nào. Nó có thể tự cung tự cấp, sử dụng toàn bộ hoặc hầu hết các nguồn lực sẵn có để đảm bảo cuộc sống thoải mái: điện năng, điều hòa khí hậu, sản xuất lương thực, bảo tồn và lọc không khí và nước, xử lý nước thải, v.v. Một khu đô thị sinh thái được thiết kế để có thể cung cấp những thứ đó cho một lượng lớn dân cư. Nó sẽ tự cung cấp và duy trì cơ sở hạ tầng đô thị của riêng nó để hoạt động và kết nối với các môi trường đô thị khác ngoài chính nó.

Các khu đô thị sinh thái được đề xuất nhằm giảm thiểu tác động của con người lên tài nguyên thiên nhiên. Thiết kế khu đô thị sinh thái có thể áp dụng các kỹ thuật xây dựng và kỹ thuật dân dụng thông thường trong các dự án rất lớn nhưng thiết thực để đạt được hiệu quả kinh tế theo quy mô đối với người đi bộ, điều mà sau thời đại ô tô, đã được chứng minh là khó đạt được bằng các cách khác.

[[Frank Lloyd Wright]] đã đề xuất một phiên bản ban đầu có tên là Thành phố Broadacre,<ref>Wright, Frank Lloyd, "An Organic Architecture"</ref> mặc dù, trái ngược với kiến trúc sinh thái học, ý tưởng của ông tương đối hai chiều và phụ thuộc vào mạng lưới đường sá. Kế hoạch của Wright mô tả các hệ thống giao thông, nông nghiệp và thương mại sẽ hỗ trợ một nền kinh tế. Các nhà phê bình cho rằng giải pháp của Wright đã không tính đến sự tăng trưởng dân số và giả định một nền dân chủ cứng nhắc hơn so với thực tế ở Hoa Kỳ.
[[Tập_tin:R._Buckminster_Fuller_with_his_domed_city_design.jpg|nhỏ|250x250px|Buckminster Fuller cùng với bản vẽ đề xuất thành phố mái vòm của ông.]]
[[Buckminster Fuller]] đề xuất dự án Thành phố Old Man River, một thành phố mái vòm với sức chứa 125.000 người, như một giải pháp cho vấn đề nhà ở tại [[East St. Louis, Illinois]].

Paolo Soleri đề xuất các giải pháp sau này và đặt ra thuật ngữ "kiến trúc sinh thái".<ref>Soleri, Paolo, "Arcology: The City in the Image of Man"</ref> Soleri mô tả các cách thức thu gọn cấu trúc thành phố trong không gian ba chiều để chống lại [[Sự phát triển đô thị|sự đô thị hóa lan rộng]] hai chiều, tiết kiệm chi phí vận chuyển và các chi phí năng lượng khác. Giống như Wright, Soleri đề xuất những thay đổi trong giao thông, nông nghiệp và thương mại. Soleri đã nghiên cứu việc giảm [[tiêu thụ tài nguyên]] và sự trùng lặp, cải tạo đất; ông cũng đề xuất loại bỏ hầu hết các phương tiện giao thông tư nhân. Ông ủng hộ sự "tiết kiệm" hơn và ưu tiên sử dụng nhiều hơn các nguồn lực xã hội chung, bao gồm cả giao thông công cộng (và thư viện công cộng).

==Dự án thực tế tương tự==
[[File:Arcosanti Cliff View.png|thumb|Thành phố [[Arcosanti]]|250x250px]]

[[Arcosanti]] là một "nguyên mẫu kiến trúc sinh thái" thử nghiệm, một dự án trình diễn đang được xây dựng ở miền trung [[Arizona]] từ năm 1970. Được thiết kế bởi [[Paolo Soleri]], mục đích chính của nó là để thể hiện những thiết kế cá nhân của Soleri, việc ông áp dụng các nguyên tắc kiến trúc sinh thái để tạo ra một hình thái đô thị thân thiện với người đi bộ.

Nhiều thành phố trên thế giới đã đề xuất các dự án tuân thủ các nguyên tắc thiết kế của khái niệm kiến trúc sinh thái, như [[Tokyo]] và [[Dongtan, Shanghai|Dongtan]] gần [[Thượng Hải]].<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/business/2005/nov/06/china.theobserver | work=The Guardian | location=London | title=British to help China build 'eco-cities' | first=Frank | last=Kane | date=November 6, 2005 | access-date=April 25, 2010}}</ref> Dự án Dongtan có thể đã thất bại và không thể khai trương kịp cho [[Expo 2010 Thượng Hải Trung Quốc|Triển lãm Thế giới Thượng Hải năm 2010]].<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2009/apr/23/greenwash-dongtan-ecocity|title=Greenwash: The dream of the first eco-city was built on a fiction|author=Fred Pearce|newspaper=the Guardian|date=23 April 2009}}</ref> [[Ihme-Zentrum]] ở [[Hanover]] là một nỗ lực nhằm xây dựng một "thành phố trong thành phố".

[[File:McMurdo Station.jpg|left|thumb|[[Trạm McMurdo]]|250x250px]]

[[Trạm McMurdo]] thuộc [[Chương trình Nam Cực của Hoa Kỳ]] và các trạm nghiên cứu khoa học khác ở Nam Cực giống với quan niệm phổ biến về một khu đô thị sinh thái như một cộng đồng người tự cung tự cấp, tương đối tiên tiến về công nghệ.<ref>{{Cite web |last=Allison |first=Peter Ray |date=October 31, 2022 |title=Will we ever… live in city-sized buildings? |url=https://www.bbc.com/future/article/20221028-will-we-ever-live-in-city-sized-buildings |access-date=2026-01-22 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Trạm nghiên cứu Nam Cực cung cấp các tiện nghi sinh hoạt và giải trí cho khoảng 3.000 nhân viên đến thăm mỗi năm. Vị trí xa xôi và các biện pháp cần thiết để bảo vệ người dân khỏi môi trường khắc nghiệt đã tạo nên tính chất biệt lập của nó. Trạm không tự cung tự cấp: Quân đội Hoa Kỳ cung cấp 30.000.000 lít nhiên liệu và {{convert|11|e6lb|order=flip|abbr=off|sigfig=1}} vật tư, thiết bị hàng năm thông qua chiến dịch tiếp tế [[Operation Deep Freeze]].<ref>''Modern Marvels: Sub-Zero''. The History Channel.</ref> nhưng nó bị cô lập khỏi các mạng lưới hỗ trợ thông thường. Theo [[Nghị định thư về bảo vệ môi trường đối với Hiệp ước Nam Cực|hiệp ước quốc tế]], nó phải tránh gây thiệt hại cho hệ sinh thái xung quanh.

[[File:Begich Towers, Whittier, Alaska (cropped).jpg|thumb|Tòa nhà Begich|250x250px]]

[[Tòa nhà Begich]] hoạt động như một khu sinh thái thu nhỏ bao trùm gần như toàn bộ dân số của [[Whittier, Alaska]]. Tòa nhà này bao gồm nhà ở, đồn cảnh sát, cửa hàng tạp hóa và các văn phòng thành phố.<ref>{{cite web |title=Everyone In This Alaskan Town Lives In The Same Building |url=http://digg.com/video/everyone-in-this-alaskan-town-lives-in-the-same-building |work=digg.com}}</ref>

[[The_Line, Saudi Arabia|The Line]] được quy hoạch là một khu định cư tuyến tính dài {{convert|170|km|mi|adj=on}} và rộng {{convert|200|m|ft|adj=on}} [[thành phố thông minh]] ở [[Ả Rập Xê Út]] tại [[Neom]], [[Tabuk (Ả Rập Xê Út)|Tỉnh Tabuk]], được thiết kế không có ô tô, đường phố hoặc [[phát thải khí nhà kính]].<ref name=":0">{{Cite web|last=Summers|first=Nick|date=2021-01-11|title=Saudi Arabia is planning a 100-mile line of car-free smart communities|url=https://www.engadget.com/the-line-neom-smart-city-saudi-arabia-mohammed-bin-salman-113539487.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112205924/https://www.engadget.com/the-line-neom-smart-city-saudi-arabia-mohammed-bin-salman-113539487.html|archive-date=2021-01-12|access-date=2021-01-12|website=[[Engadget]]|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|last=|first=|date=2021-01-10|title=Top Global Oil Exporter Saudi Arabia Launches Car-free City|url=https://www.barrons.com/news/top-global-oil-exporter-saudi-arabia-launches-car-free-city-01610312707|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111070613/https://www.barrons.com/news/top-global-oil-exporter-saudi-arabia-launches-car-free-city-01610312707|archive-date=2021-01-11|access-date=2021-01-12|website=[[Barron's]]|language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=|first=|date=|title=What is The Line? All you need to know about Saudi Arabia's plan for a futuristic zero-carbon city|url=https://www.freepressjournal.in/world/what-is-the-line-all-you-need-to-know-about-saudi-arabias-plan-for-a-futuristic-zero-carbon-city|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111094409/https://www.freepressjournal.in/world/what-is-the-line-all-you-need-to-know-about-saudi-arabias-plan-for-a-futuristic-zero-carbon-city#bypass-sw|archive-date=2021-01-11|access-date=2021-01-12|website=[[The Free Press Journal]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=An Accelerator of human progress|url=http://www.neom.com/|access-date=2021-01-10|website=NEOM|archive-date=2020-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208190618/https://www.neom.com/|url-status=live}}</ref>  The Line này được lên kế hoạch là dự án phát triển đầu tiên trong [[Neom]], một dự án trị giá 500 tỷ đô la.<ref>{{Cite news|last=Tangermann|first=Victor|date=2021-01-12|title=Saudi Arabia Is Building a Zero-Carbon City in a 100-Mile Straight Line|work=[[Futurism]]|url=https://futurism.com/saudi-arabia-line-city|url-status=live|access-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113205516/https://futurism.com/saudi-arabia-line-city|archive-date=2021-01-13}}</ref><ref>{{Cite web|last=McKay|first=Tom|date=2021-01-12|title=Saudi Crown Prince Asks, Answers What if a City, But It's a 105-Mile Line|url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/saudi-crown-prince-asks-answers-what-if-a-city-but-it-s-a-105-mile-line/ar-BB1cHtXN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113205742/https://www.msn.com/en-us/news/technology/saudi-crown-prince-asks-answers-what-if-a-city-but-it-s-a-105-mile-line/ar-BB1cHtXN|archive-date=2021-01-13|access-date=2021-01-13|website=[[Microsoft Start|Microsoft News]]|publisher=[[Gizmodo]]}}</ref> Kế hoạch của thành phố dự kiến dân số sẽ đạt 9 triệu người.<ref name="guardian 2022">{{cite news |title=Saudi Arabia plans 100-mile-long mirrored skyscraper megacity |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/27/saudis-unveil-eye-popping-plan-for-mirrored-skyscraper-eco-city |work=the Guardian |date=27 July 2022 |language=en |access-date=29 July 2022 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729004224/https://www.theguardian.com/world/2022/jul/27/saudis-unveil-eye-popping-plan-for-mirrored-skyscraper-eco-city |url-status=live }}</ref> Công tác đào móng đã bắt đầu dọc theo toàn bộ chiều dài dự án vào tháng 10 năm 2022. Tuy nhiên, dự án đã được thu hẹp quy mô vào năm 2024 xuống còn 2,4 km, dự kiến sẽ là nơi sinh sống của 300.000 người.<ref name="teleg">{{cite news |last1=Nolsøe |first1=Eir |title=Why Mohammed bin Salman has been forced to rein in his dreams of a mirror city |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2024/04/09/why-mohammed-bin-salman-has-been-forced-to-rein-in-his-drea/ |access-date=16 April 2024 |work=The Telegraph |date=9 April 2024}}</ref>
==Trong văn hóa đại chúng==
Hầu hết các đề xuất xây dựng khu sinh thái nhân tạo thực tế đều thất bại do những thiếu sót về tài chính, cấu trúc hoặc ý tưởng. Do đó, các khu sinh thái nhân tạo chủ yếu được tìm thấy trong các tác phẩm hư cấu.<ref>Ash, Theodore (2014) ''Neoarcology''</ref><ref>Tate, Karl (July 5, 2013) [https://www.livescience.com/37993-inside-arcology-the-city-of-the-future-infographic.html "Inside Arcology, the City of the Future (Infographic)"] ''[[Live Science]]''</ref>

* Trong cuốn "[[The World Inside]]" của [[Robert Silverberg]], phần lớn dân số toàn cầu gồm 75 tỷ người sống bên trong những tòa nhà chọc trời khổng lồ, được gọi là "urbmon", mỗi tòa nhà chứa hàng trăm nghìn người. Các urbmon được sắp xếp thành "chòm sao". Mỗi urbmon được chia thành các "khu phố" khoảng 40 tầng. Mọi nhu cầu của cư dân đều được đáp ứng bên trong tòa nhà — thực phẩm được trồng bên ngoài và mang vào trong tòa nhà — vì vậy, ý nghĩ đi ra ngoài bị coi là dị giáo và có thể là dấu hiệu của sự điên rồ.<ref>[[Robert Silverberg|Silverberg, Robert]] (1971). ''The World Inside''. New York: Doubleday. pp. 3–4.</ref> Cuốn sách này là một ví dụ về nghiên cứu cuộc sống con người khi mật độ dân số cực kỳ cao..<ref>[[Brian Stableford|Stableford, Brian]] "Silverberg, Robert" in Clute, John and [[Peter Nicholls (writer)|Nicholls, Peter]] (eds.) (1995) ''The Encyclopedia of Science Fiction'' New York: St. Martin's Griffin. p. 1106. {{ISBN|0-312-13486-X}}</ref>

* Một ví dụ quan trọng khác là cuốn tiểu thuyết năm 1981 "[[Lời Thề Trung Thành (tiểu thuyết)|Lời Thề Trung Thành]]" của [[Larry Niven]] và [[Jerry Pournelle]], trong đó một bộ phận dân cư Los Angeles đã chuyển đến sống trong một khu đô thị sinh thái. Cốt truyện xem xét những thay đổi xã hội xảy ra, cả bên trong và bên ngoài khu đô thị sinh thái. Do đó, khu đô thị sinh thái không chỉ là một thủ pháp cốt truyện mà còn là một đối tượng để phê phán.<ref>Seed, David (2011) ''Science Fiction: A Very Short Introduction''</ref>

* Trong trò chơi điện tử xây dựng thành phố "[[SimCity 2000]]", người chơi có thể xây dựng các khu đô thị khép kín, giúp giảm thiểu nhu cầu về cơ sở hạ tầng của thành phố.<ref>{{cite web|url=https://kotaku.com/the-real-story-behind-sim-citys-arcologies-5820230|title=The Real Story Behind Sim City's Arcologies|author=Luke Plunkett|website=Kotaku|date=11 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newstatesman.com/culture/2013/03/depressing-suburbanisation-simcity|title=The depressing suburbanisation of SimCity|date=14 March 2013|website=New Statesman|author=Alex Hern}}</ref>

* Trò chơi nhập vai hành động theo phong cách cyberpunk, góc nhìn đẳng cự [[The Ascent (trò chơi điện tử )|''The Ascent '']]<nowiki/>diễn ra trong một phiên bản tương lai đen tối của một khu sinh thái trên hành tinh Veles và sử dụng cấu trúc cùng các tầng của nó một cách nổi bật để làm rõ tiến trình trong trò chơi, bắt đầu từ tầng dưới cùng của hệ thống cống ngầm với mục tiêu cuối cùng là lên đến đỉnh của công trình để rời khỏi thành phố.<ref>{{cite web | url=https://www.pcgamer.com/the-ascents-cyberpunk-metropolis-is-way-cooler-than-night-city/ | title=The Ascent's cyberpunk metropolis is way cooler than Night City | website=PC Gamer | date=29 July 2021 | last1=Kelly | first1=Andy }}</ref>

* Trong phim "[[Dredd]]", các khu nhà Mega là những tòa nhà cao tầng khổng lồ, khép kín ở [[Mega-City One]], mỗi tòa nhà chứa hàng chục nghìn cư dân trong một cấu trúc duy nhất. Những khu sinh thái này đóng vai trò như những cộng đồng biệt lập, thường bị ảnh hưởng bởi nghèo đói và tội phạm, với toàn bộ các băng đảng tội phạm kiểm soát một số khu vực nhất định như Peach Trees, một khu vực nổi bật trong phim.<ref>{{cite web | url=https://www.popmatters.com/dredd-architecture-of-oppression | title='DREDD', Peach Trees, and the Architecture of Oppression | website=PopMatters | date=21 July 2025 }}</ref>

* Trong trò chơi nhập vai hành động "[[Cyberpunk 2077]]", các tòa nhà khổng lồ (Megabuildings) là những công trình dân cư khép kín đồ sộ ở Thành phố Đêm, được thiết kế để chứa hàng chục nghìn người trong các căn hộ xếp chồng lên nhau phía trên các tầng cửa hàng và dịch vụ. Hoạt động như những thành phố thẳng đứng, chúng phản ánh mật độ đô thị cực cao và sự phân tầng xã hội, với các tầng dưới chật chội, các tầng trên sang trọng hơn và các cộng đồng nội bộ riêng biệt.<ref>{{cite web | url=https://aftermath.site/cyberpunk-urban-design/ | title=
What Cyberpunk 2077 Can Teach Real-World Cities | website=Aftermath | date=
14 August 2025 }}</ref>

==Xem thêm==
{{div col|colwidth=22em}}
* {{Annotated link|Tòa nhà tự trị}}
* {{Annotated link|Kiến trúc sinh học}}
* {{Annotated link|Thành phố vòm}}
* {{Annotated link|Nhà sinh thái Earthship}}
* {{Annotated link|Cửu Long Trại Thành}}
* {{Annotated link|Siêu công trình}}
* {{Annotated link|Danh sách tòa nhà và công trình cao tầng mang tính đột phá}}
* {{Annotated link|Trung tâm Quốc tế Regent}}
* {{Annotated link|Tháp Shimizu Mega-City}}
* {{Annotated link|Thành phố ngầm}}
* {{Annotated link|Sinh thái đô thị}}
* {{Annotated link|Canh tác giá thể}}
{{div col end}}
== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

==Đọc thêm ==
* [[Paolo Soleri|Soleri, Paolo]] (1969). ''Arcology: The City in the Image of Man''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

==Liên kết ngoài==
{{commons category|Arcology}}
* [https://www.organism.earth/library/document/arcology ''Arcology: The City in the Image of Man'' by Paolo Soleri] (full text online)
* [http://www.arcology.com/ Arcology.com] – useful links
* [https://web.archive.org/web/20001212092700/http://eserver.org/fiction/nightland/default.html ''The Night Land'' by William Hope Hodgson] (full text online)
* [https://web.archive.org/web/20050519074234/http://www.victorycities.com/ Victory City]
* [https://web.archive.org/web/20060207061859/http://www.globalvillages.info/index.php/ArcologyWiki/ArcologyWiki A discussion of arcology concepts]
* [https://arcosanti.org/arcology/ What is an Arcology?]

'''Việc sử dụng thuật ngữ "kiến trúc sinh thái" so với "siêu cấu trúc"'''
* [http://www.arcology.com/ Arcology.com] ("Một quần thể kiến trúc sinh thái ở miền nam Trung Quốc" trên trang nhất)
* [http://e314j.pbwiki.com/Arcology Arcology] ("kiến trúc sinh thái là một môi trường khép kín....")
* [https://web.archive.org/web/20120805163345/http://reality.sculptors.com/cgi-bin/wiki?WholeFuture%2FArcologies SculptorsWiki: Arcology] ("Đây là khu sinh thái nhân tạo duy nhất trên Trái đất cho đến nay....")
* [https://web.archive.org/web/20000229012512/http://sfsite.com/08a/ren62.htm Review of Shadowrun: Renraku Arcology] ("kiến trúc sinh thái là gì? Là một cấu trúc khép kín, tự cung tự cấp, dùng để sinh sống, làm việc và giải trí....")

{{Công nghệ mới nổi}}
{{phát triển bất động sản}}

[[Thể loại:Công nghệ mới nổi]]
[[Thể loại:Thiết kế môi trường]]
[[Thể loại:Môi trường sống của con người]]
[[Thể loại:Quy hoạch đô thị]]
[[Thể loại:Kiến trúc bền vững]]
[[Thể loại:Thuật ngữ quy hoạch đô thị]]
[[Thể loại:Cộng đồng quy hoạch]]
[[Thể loại:Chủ đề Cyberpunk]]
[[Thể loại:Kế hoạch hóa đô thị]]
[[Thể loại:Kiến trúc liên quan đến xã hội không tưởng]]
[[Thể loại:Kỹ thuật thăm dò]]