Xem mã nguồn của Lý Quang Địa

{{Thông tin viên chức
| tên = Lý Quang Địa<br>李光地
| hình = Li Guangdi.jpg
| miêu tả = Tranh vẽ Lý Quang Địa
| chức vụ = [[Đại học sĩ|Văn Uyên các Đại học sĩ]]
| bắt đầu = {{Date|1705-12-24}}
| kết thúc = <br>{{Date|1718-06-26}}
| tiền nhiệm = 
| kế nhiệm = 
| địa hạt = 
| trưởng chức vụ = 
| trưởng viên chức = 
| phó chức vụ = 
| phó viên chức = 
| chức vụ khác = 
| thêm = 
| chức vụ 2 = [[Lại bộ Thượng thư (Trung Quốc)|Lại bộ Hán Thượng thư]]
| bắt đầu 2 = {{Date|1703-06-07}}
| kết thúc 2 = <br>{{Date|1705-12-24}}
| tiền nhiệm 2 = [[Trần Đình Kính]]
| kế nhiệm 2 = [[Tống Lạc]]
| địa hạt 2 = 
| trưởng chức vụ 2 = 
| trưởng viên chức 2 = 
| phó chức vụ 2 = 
| phó viên chức 2 = 
| chức vụ khác 2 = 
| thêm 2 = 
| chức vụ 3 = [[Trực Lệ Tuần phủ]]
| bắt đầu 3 = {{Date|1699-01-01}}
| kết thúc 3 = <br>{{Date|1705-12-24}}
| tiền nhiệm 3 = [[Vu Thành Long (người Bát Kỳ)|Vu Thành Long]]
| kế nhiệm 3 = [[Triệu Hoành Tiếp]]
| địa hạt 3 = [[Trực Lệ]]
| trưởng chức vụ 3 = 
| trưởng viên chức 3 = 
| phó chức vụ 3 = 
| phó viên chức 3 = 
| chức vụ khác 3 = 
| thêm 3 = 
| chức vụ 4 = [[Công bộ]] [[Thị lang|tả Thị lang]]
| bắt đầu 4 = {{Date|1697-09-06}}
| kết thúc 4 = <br>{{Date|1699-01-01}}
| tiền nhiệm 4 = [[:zh:李元振|Lý Nguyên Chấn]]
| kế nhiệm 4 = [[:zh:图尔宸|Đồ Nhĩ Thần]]
| địa hạt 4 = 
| trưởng chức vụ 4 = [[Công bộ]] [[Thượng thư]]
| trưởng viên chức 4 = [[:zh:萨穆哈|Tát Mục Cáp]]
| phó chức vụ 4 = 
| phó viên chức 4 = 
| chức vụ khác 4 = 
| thêm 4 = 
| chức vụ 5 = [[Công bộ]] [[Thị lang|hữu Thị lang]]
| bắt đầu 5 = {{Date|1697-04-17}}
| kết thúc 5 = <br>{{Date|1697-09-06}}
| tiền nhiệm 5 = [[Lý Nam]]
| kế nhiệm 5 = [[Hùng Nhất Tiêu]]
| địa hạt 5 = 
| trưởng chức vụ 5 = 
| trưởng viên chức 5 = 
| phó chức vụ 5 = 
| phó viên chức 5 = 
| chức vụ khác 5 = 
| thêm 5 = 
| chức vụ 6 = 
| bắt đầu 6 = 
| kết thúc 6 = 
| tiền nhiệm 6 = 
| kế nhiệm 6 = 
| địa hạt 6 = 
| trưởng chức vụ 6 = 
| trưởng viên chức 6 = 
| phó chức vụ 6 = 
| phó viên chức 6 = 
| chức vụ khác 6 = 
| thêm 6 = 
| quốc tịch = 
| ngày sinh = {{Ngày sinh|1642|09|29}}
| nơi sinh = [[Tuyền Châu]], [[Phúc Kiến]]
| ngày mất = {{Ngày mất và tuổi|1718|06|26|1642|09|29}}
| nơi mất = [[Bắc Kinh]], [[Nhà Thanh]]
| nơi ở = 
| nghề nghiệp = 
| dân tộc = [[Người Hán]]
| tôn giáo = 
| đảng = 
| vợ = 
| chồng = 
| con = 
| học vấn = 
| giải thưởng = 
}}

'''Lý Quang Địa''' ({{Lang-zh|t=李光地|p=Li Guangdi}}; 29 tháng 9 năm 1642 – 26 tháng 6 năm 1718)<ref name=":1">{{Chú thích web|url=https://ctext.org/library.pl?if=en&res=79674&by_title=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0|tựa đề=李光地年譜|tác giả=Bản chép tay của Gia Nghiệp Đường|dịch tựa đề=Lý Quang Địa niên phổ|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201212163937/https://ctext.org/library.pl?if=en|ngày lưu trữ=2020-12-12|url-status=dead|ngày truy cập=2020-11-27|trích dẫn=明崇祯十五年壬午（1642）秋九月癸酉，公生。公讳光地，字晋卿，号厚庵。先世居剑州，相传为唐江王元祥后...公在孕时，山海讧沸，母吴氏避居于外氏之华地乡，以九月初六日亥时生公。}}</ref> là một nhà chính trị, nhà [[Tống Nho|lý học]] trứ danh thời kỳ đầu [[nhà Thanh]]. Mặc dù Lý Quang Địa là một vị quan có tiếng thanh liêm dưới triều [[Khang Hi]], được người đời sau gọi là "thịnh thế lương thần"<ref>{{Chú thích tạp chí|last=Trang Tú Quyên|first=|date = ngày 22 tháng 8 năm 2020 |title=盛世良臣李光地|trans-title=Thịnh thế lương thần Lý Quang Địa|url=http://www.qzcdi.gov.cn/content/2020-08/22/content_6087063.htm|journal=Ôn Lăng thanh quan sử thoại|volume=13|pages=|via=|access-date = ngày 12 tháng 12 năm 2020 |archive-date = ngày 10 tháng 1 năm 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110051815/http://www.qzcdi.gov.cn/content/2020-08/22/content_6087063.htm|url-status=live}}</ref> nhưng phẩm hạnh và nhân cách của ông cũng luôn là đề tài gây nhiều tranh cãi.{{Sfnp|Trịnh Uyển Huyên|2014|p=2}}

Ông đỗ [[Tiến sĩ Nho học|Tiến sĩ]] vào năm 1670 và đứng thứ năm trên bảng vàng trong kỳ thi thời Khang Hi, làm quan đến chức [[Trực Lệ Tuần phủ]], [[Lại bộ Thượng thư (Trung Quốc)|Lại bộ Thượng thư]], Văn Uyên các Đại học sĩ và trở thành người đứng đầu [[Hàn lâm viện]]. Đến năm 1681, ông lại thúc đẩy tiến cử [[Thi Lang]] cầm quân và lên kế hoạch cho việc thu phục Đài Loan, chấm dứt vương triều Minh Trịnh của [[Trịnh Thành Công]];<ref name="Ng2010">{{Harvp|Ng|2010|page=381–398}}</ref> được các học giả đương thời tôn xưng là '''An Khê tiên sinh''' (安溪先生),<ref>{{Harvp|Lý Quang Địa|1995|p=1}}</ref> '''An Khê Lý tướng quốc''' (安溪李相国).<ref name=":03">{{harvp|Tiễn Nghi Cát|2008|loc=Tập 1, Quyển 13|pp=716-719}}</ref>

== Tên gọi ==
Lý Quang Địa còn có nhiều cái tên được ghi nhận:

* [[Biểu tự]]: '''Tấn Khanh''' (晉卿).<ref name=":12">{{harvp|Thượng Hằng Nguyên|2002|p=590}}</ref>
* [[Tên hiệu]]: '''Hậu Am''' (厚庵),<ref>{{Harvnb|Lý Phóng|loc=Tập 2, Quyển 23|p=198}}</ref> '''Hậu Trai''' (厚齋),<ref name=":0">{{harvp|Dương Đình Phúc|Dương Đồng Phủ|2001|loc=Quyển thượng|p=1006}}</ref> '''Lâm Khanh''' (林卿).<ref>{{harvp|Tiễn Thực Phủ|1980|pp=3165|loc=Quyển 4}}</ref>
* [[Biệt hiệu]]: '''Dong Thôn''' (榕村), '''Hậu An''' (厚安).<ref name=":0" />
* Thất danh:<ref group="Chú">Trai hiệu, còn xưng là trai danh, thất danh, am hiệu, thường là tên thư phòng của văn nhân nhã sĩ thời xưa, cho thấy gia thế, thân thế, trình độ và cả ước nguyện của chủ nhân.</ref> '''Thành Vân động''' (成雲洞), '''Dong Âm thư đường''' (榕陰書堂).<ref name=":0" />

== Cuộc đời ==

=== Tuổi thơ và xuất sĩ làm quan ===
Lý Quang Địa sinh vào giờ Hợi, ngày 6 tháng 9 (âm lịch) năm Sùng Trinh thứ 15 ([[1642]])<ref name=":1" /> trong một gia đình quan lại trí thức giàu có ở huyện An Khê - phủ [[Tuyền Châu]] - tỉnh [[Phúc Kiến]]. Sử sách ghi chép lại, ông từ nhỏ đã thông minh hơn người,<ref name=":2">{{harvp|Triệu Nhĩ Tốn|1928|loc=[https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7262 Quyển 262], Liệt truyện 49 - Lý Quang Địa truyện|p=7794}}</ref> mới 5 tuổi đã đến trường theo thầy đọc sách, "rất ít mở miệng, nhưng đã nói thì đều đã thuộc lòng, không sót một chữ; giỏi về đối, lên tiếng đều làm mọi người kinh ngạc, thầy giáo cũng không dạy được".<ref name=":03" /> Mới 13 tuổi, ông đã đọc hết các loại kinh thư kinh điển của Nho gia, 18 tuổi đã biên soạn "Tính lý giải", 19 tuổi thì viết "Tứ thư giải", 20 tuổi biên soạn "Chu dịch giải", 24 tuổi thì viết "Lịch tượng yếu nghĩa", đến 25 tuổi thì đã tinh thông âm luật.<ref>{{chú thích tạp chí|last1=Hon|first1=Tze-ki|date=2005|title=Constancy in change: A comparison of James Legge's and Richard Wilhelm's interpretations of the Yijing|journal=Monumenta Serica|volume=53|pages=315–336|doi=10.1179/mon.2005.53.1.010|jstor=40727466}}</ref>

Năm [[Khang Hi]] thứ 3 ([[1664]]), Lý Quang Địa thi đậu [[Cử nhân]] trong kỳ [[thi Hương]].{{Sfnp|Trịnh Uyển Huyên|2014|p=7}} Sáu năm sau, ông đỗ [[Tiến sĩ]], đứng vị trí thứ năm trên bảng vàng, được tuyển vào Thứ Thường quán làm vị trí Thứ Cát sĩ.{{Sfnp|Ng|2010|p=381}} Ông lên đường đến [[Bắc Kinh]] nhậm chức, để gia đình lại cho người em Lý Quang Pha săn sóc.<ref>{{Harvp|Chang|2007|p=89|loc=[http://digitallibrary.usc.edu/cdm/ref/collection/p15799coll127/id/584739 Bản điện tử]}}</ref> Đến tháng 9 năm thứ 12 ([[1672]]), ông được thăng chức trở thành Biên tu của [[Hàn Lâm viện]].<ref>{{Harvnb|Ủy ban biên soạn địa chí tỉnh Phúc Kiến|loc=Quyển 41, Chương 1: Lý Quang Địa}}</ref><ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=380687&remap=gb#p560 Quyển 39]}}</ref>

Năm thứ 12 ([[1673]]), ông được bổ nhiệm vào hội đồng chấm thi của kì thi Hương. Đến tháng 5 cùng năm, ông xin phép nghỉ để về [[Phúc Kiến]] thăm người thân.<ref name=":2" />

=== Bình định Tam phiên ===
Năm Khang Hi thứ 13 ([[1674]]), trong sự bùng nổ của [[Loạn Tam Phiên]], Tĩnh Nam vương [[Cảnh Tinh Trung]] nổi dậy tạo phản, chiếm đất [[Phúc Kiến]], [[Trịnh Kinh]] ở [[Đài Loan]] khởi binh tấn công [[Tuyền Châu]], cả nhà Lý Quang Địa chạy trốn đến núi sâu, Trịnh Kinh và Cảnh Tinh Trung đều dụ hàng nhưng Lý Quang Địa kiên quyết từ chối.<ref name=":2" /> Trong khoảng thời gian này, ông cùng với một người bạn cùng khoa thi là Trần Mộng Lôi cùng nhau họp mưu, ông thuyết phục Trần Mộng Lôi vào làm [[gián điệp]] trong quân đội của Cảnh Tinh Trung.<ref name="Weizheng2015">{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=fTu2CAAAQBAJ&pg=PA168|title=Rereading Modern Chinese History|author=Zhu Weizheng|date=ngày 23 tháng 4 năm 2015|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-29331-1|page=168}}</ref> Một năm sau, Lý Quang Địa âm thầm viết mật báo, giấu bên trong lạp hoàn,<ref group="Chú">Lạp hoàn là dùng sáp tạo thành một cái lọ hình tròn, bên trong đựng thuốc viên, ngày xưa người ta còn sử dụng những lọ tròn này để dấu mật thư.</ref> phái người bí mật mang đến kinh thành, cuối cùng nhờ Nội các Học sĩ Phú Hồng Cơ trình lên [[Khang Hi Đế]]. Sau khi nhận được mật báo thì Khang Hi Đế cực kỳ cảm động, khen ngợi Lý Quang Địa trung thành với triều đình. Lúc bấy giờ, [[Thượng Chi Tín]] làm phản, xuất quân chiếm lĩnh [[Cống Châu]], [[Nam An]], nhưng không để vào được [[Phúc Kiến]]. Khang Thân vương [[Kiệt Thư|Ái Tân Giác La Kiệt Thư]] từ [[Cù Châu]] đánh chiếm Tiên Hà quan, thu phục [[Kiến Ninh]], [[Diên Bình, Nam Bình|Duyên Bình]], Cảnh Tinh Trung bị ép xin hàng. Quân đội của Khang Thân vương Kiệt Thư tiến vào chiếm giữ [[Phúc Châu]], Kiệt Thư lệnh cho Đô thống Lạp Cáp Đạt và Lãi Tháp Thảo đem quân đi đánh dẹp Trịnh Kinh, nhân tiện nghe ngóng chỗ ở hiện tại của Lý Quang Địa.<ref name=":2" />

Đến năm thứ 16 ([[1677]]), triều đình nhà Thanh thu phục được [[Tuyền Châu]]. Lý Quang Địa đã bái kiến Lạp Cáp Đạt ở [[Chương Châu]]. Lạp Cáp Đạt đã báo lên Khang Thân vương Kiệt Thư rằng: "Lý Quang Địa quyết chí thề vì nước, dù cho sống đầu đường xó chợ cũng chưa từng mất đi chí hướng, cần phải được khen ngợi". Tháng 3, Khang Thân vương liền hạ lệnh ưu đãi và đề bạt Lý Quang Địa lên chức Ngạch ngoại<ref group="Chú">Ngạch ngoại tức ngoài mức quy định. Mỗi chức quan thường đều có số lượng "danh ngạch" (tức vị trí) được định sẵn, tuy nhiên trong một số trường hợp sẽ xuất hiện những danh xưng như "Ngạch ngoại", "Hậu bổ". Ngạch ngoại có ý tương tự với "Hiệp bạn", mang ý hiệp trợ, trợ giúp. Còn "Hậu bổ" là một vị trí đợi để bổ khuyết hoặc nhậm chức chính thức về sau.</ref> Thị độc Học sĩ của [[Hàn lâm viện]].<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=186049&remap=gb#p76 Quyển 66]}}</ref><ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1987|loc=Tập 2|p=24}}</ref> Lý Quang Địa đến [[Phúc Châu]] thì cha ông mất, phải quay về nhà chịu tang.<ref name=":2" />

Năm thứ 17 ([[1678]]), có một phiến quân khởi nghĩa lấy danh nghĩa "phục Minh" nổi dậy ở [[Đồng An]], lấy hơn vạn người vây công [[An Khê, Tuyền Châu|An Khê]]. Lý Quang Địa chiêu mộ hơn trăm dũng sĩ địa phương cố thủ, chặt đứt đường vận chuyển lương thực của địch để giải vây. Không lâu sau, Trịnh Kinh phái tướng lĩnh Lưu Quốc Hiên đánh hạ các huyện [[Hải Trừng]], [[Chương Bình]], [[Đồng An]], và [[Huệ An]], áp sát [[Tuyền Châu]], phá hư hai cầu Vạn An và Giang Đâu, cắt đứt đường viện trợ cho quân Thanh từ hai phía nam bắc. Lý Quang Địa phái sứ giả cấp báo cho quân của Lạp Cáp Đạt nhưng lại gặp phải tắc nghẽn đường sông do lũ. Vì vậy ông liền mang theo quân men theo đường nhỏ từ Chương Bình, An Khê mà vào, phối hợp cùng với chú của ông là Lý Nhật Hoàng và em trai ông là Lý Quang Điệt, Lý Quang Ngân liên hợp tấn công. Đại quân tiến vào chiếm giữ Tuyền Châu, đánh tan quân của Lưu Quốc Hiên. Lạp Cáp Đạt viết báo cáo công lao của Lý Quang Địa trình lên triều đình, Lý Quang Địa một lần nữa được đánh giá "ưu", được thăng làm Hàn Lâm viện Học sĩ.<ref name=":2" />

Năm thứ 19 ([[1680]]), tháng 7, sau khi mãn tang, Lý Quang Địa trở lại kinh thành, Khang Hi Đế lệnh cho ông không cần bổ khuyết,<ref group="Chú">Theo [https://cd.hwxnet.com/view/jkljepmhkmmingej.html từ điển Hán ngữ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110051815/https://cd.hwxnet.com/view/jkljepmhkmmingej.html |date = ngày 10 tháng 1 năm 2021}}, Bổ khuyết là chế độ bổ nhiệm quan viên của triều Thanh. Khi một quan viên hết nhiệm kỳ tại địa phương sẽ trở về kinh thành để nhậm chức. Ban đầu chưa được phân chức quan gì mà phải đợi Lại bộ sắp xếp. Lại bộ sẽ theo tình hình thực tế mà phái đến một Bộ hoặc một tỉnh nào đó để chờ đợi bổ sung vào chức vụ còn thiếu, vì vậy xưng "bổ khuyết" tức bổ sung vào chỗ còn thiếu.</ref> lập tức nhậm chức Nội các Học sĩ kiêm [[Thị lang]] [[bộ Lễ]].<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=Quyển 91|p=1152-2}}</ref> Trong khoảng thời gian này, ông tiến cử [[Thi Lang]] đảm nhiệm vị trí tướng lĩnh bình định [[Đài Loan]], Khang Hi Đế tiếp thu việc tiến cử này, thuận lợi thu phục được [[Đài Loan]].<ref name=":3">{{Chú thích web|url=https://www.tctcc.taipei/zh-tw/C/sage/confucian/9%7C15/182.htm?3|tựa đề=Lý Quang Địa|tác giả=Lý Từ Ân|website=Văn học Nho giáo Đài Bắc|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201212030728/https://www.tctcc.taipei/zh-tw/C/sage/confucian/9%7C15/182.htm?3|ngày lưu trữ=2020-12-12|url-status=live|ngày truy cập=2020-12-12}}</ref>{{Sfnp|Ng|2010|p=381}}

=== Chìm nổi chốn quan trường ===
Năm Khang Hi thứ 21 ([[1682]]), Lý Quang Địa xin phép nghỉ để đưa mẹ về quê, bốn năm sau mới trở lại kinh thành. Tháng 7, ông được bổ khuyết đưa vào vị trí Ngạch ngoại Học sĩ,<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=236858&remap=gb#p276 Quyển 127]|p=354-1}}</ref> ba tháng sau thì trở lại làm Nội các Học sĩ kiêm Kinh diên Giảng quan.<ref group="Chú">Kinh diên là nơi để Hoàng Đế nghe giảng kinh thư sử sách. Từ cuối thời Đường đã bắt đầu có vị trí giảng giải kinh thư cho Hoàng Đế nhưng vẫn chưa có danh xưng này. Thời Tống, phàm là Thị độc, Thị giảng Học sĩ hay người kể chuyện trong Sùng Chính điện đều xưng Kinh diên quan. Đến thời Minh - Thanh đưa ra định chế, Thị độc, Thị giảng Học sĩ là danh xưng của chức quan trong Hàn Lâm viện, vì vậy Kinh diên quan chính thức được thực tế bổ nhiệm, do các đại thần xuất thân từ Hàn Lâm viện kiêm nhậm, tuy vậy dần dần cũng chỉ là chức suông. Thời Thanh thiết lập thêm Khởi cư chú quan, cũng do quan viên Hàn Lâm viện kiêm nhậm, nhưng cũng chỉ là chức suông.</ref> Đến tháng 12, ông được thăng làm Chưởng viện Học sĩ, trở thành người đứng đầu trong [[Hàn lâm viện]], hàm Tòng nhị phẩm. Gần cuối năm, ông kiêm nhiệm thêm Khởi cư chú quan, và việc giảng dạy các Thứ cát sĩ mới.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=876074&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb Quyển 128]|p=373}}</ref> Sang năm sau, vì mẹ bị bệnh nên ông xin về quê chăm sóc mẹ, được Khang Hi Đế đồng ý. Không những vậy, Khang Hi còn đặc biệt ra lệnh cho ông lập tức quay về kinh sau khi mẹ khỏi bệnh để đảm nhiệm chức vụ, trong suốt khoảng thời gian đó không cần điều người thay vị trí của ông.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=876074&remap=gb#p254 Quyển 129]}}</ref>

Năm thứ 27 ([[1688]]), tháng 3, Lý Quang Địa trở lại kinh thành. Lúc ấy đang là tang kỳ của [[Hiếu Trang Văn Hoàng hậu]], quan viên [[bộ Lễ]] liền lấy cớ đó vạch tội ông cố ý kéo dài thời gian trên đường đi, thân là quan Tam phẩm nhưng lại không thể kịp thời trở về kinh thành dập đầu trước tử cung<ref group="Chú">Tử cung ở đây là một từ phiên âm Hán-Việt, dùng để chỉ quan tài của Hoàng tộc, Quân chủ các quốc gia Đông Á, bởi vì dùng một loại gỗ cực quý là Tử mộc ([[Catalpa]]) mà có tên ấy. "Tử cung" được sử dụng sớm nhất là vào thời Tây Hán, trong Hán thư đã dùng Tử cung để đề cập đến quan tài của Đế - Hậu.</ref> của Thái hoàng thái hậu, cho rằng nên giao cho [[bộ Lại]] luận tội và xử lý. [[Bộ Lại]] đề xuất rằng nên giáng xuống năm cấp rồi thuyên chuyển, nhưng cuối cùng Khang Hi lại hạ chỉ miễn tội.<ref name=":2" /> Trước đây, ông đã từng tiến cử hai người [[Đức Cách Lặc]] và [[Từ Nguyên Mộng]] là người có học thức uyên thâm, viết văn cực kì ưu tú, Hán quan<ref group="Chú">Hán quan ở đây là chỉ các quan viên không xuất thân từ [[Bát kỳ]], không phải chỉ riêng các quan viên có nguồn gốc là người Hán.</ref> cũng không thể bằng. Tuy nhiên lại có người tố cáo rằng Đức Cách Lặc và Lý Quang Địa đã từng quen biết trước đây, vậy nên ông mới đề cử Đức Cách Lặc. Nhân việc ông đã quay lại kinh thành, Khang Hi lệnh cho ông cùng các quan viên xem xét bài thi của Đức Cách Lặc. Đến khi xem xét thì phát hiện văn chương của người này "từ ngữ thô bỉ, không hề nho nhã". Khi bị chất vấn, Lý Quang Địa cũng thú nhận tội "vọng tấu",<ref group="Chú">"Vọng" nghĩa là ngông cuồng, xằng bậy.</ref> bị giao cho các bộ luận tội xử lý. Lúc này, Khang Hi lại hạ chỉ, nói rằng Lý Quang Địa vốn nên bị trị tội, nhưng niệm tình khi ông nhậm chức Học sĩ chưa từng vì niệm tình mà qua loa lấy lệ, trong chiến tranh với Đài Loan, dù ai cũng nói không thủ được thì Lý Quang Địa vẫn đơn độc nói "có thể thủ", và ông cũng đã làm được, đây cũng là sở trường của ông. Ngoài lần này ra, Lý Quang Địa chưa từng "vọng tấu", đều là nói được làm được, vậy nên Khang Hi lại ra lệnh miễn tội, vẫn tiếp tục làm Học sĩ như cũ.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=771607&remap=gb#p146 Quyển 134]}}</ref> Tháng 9 cùng năm, ông được chọn làm Chính khảo quan<ref group="Chú">Khảo quan là quan khảo thí, giám khảo. Trong các kì thi thời Thanh chia làm 2 vị trí là Chính khảo quan và Phó khảo quan, mỗi vị trí thường là 2 người.</ref> cho kỳ [[thi Hội]] dành cho võ.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=391112&remap=gb#p72 Quyển 137]}}</ref>

Năm thứ 28 ([[1689]]), có một lần Khang Hi Đế đến đài quan sát tinh tượng, triệu các đại thần trong các bộ, viện, hỏi trong các Hán thần có ai hiểu biết về thiên văn hay không, các quan đều đáp không biết. Khang Hi liền cho gọi Lý Quang Địa đang là Chưởng viện Học sĩ, hỏi ông hiểu tinh tú được bao nhiêu. Lý Quang Địa liền tấu rằng, ''ngay cả [[Nhị thập bát tú]] thần còn chưa thể biết hết toàn bộ''. Khang Hi liền nói ông tự biết mình, lại hỏi đến các vấn đề khác về nông lịch, [[sao Chủy]], [[sao Sâm]], ông tiếp tục đáp không biết. Khang Hi Đế vốn là một nhà bác học, tinh thông nhiều bộ môn, trong đó có cả thiên văn học, liên tục đặt ra các vấn đề cho Lý Quang Địa nhưng ông đều không thể trả lời. Điều này khiến cho Khang Hi Đế vô cùng thất vọng, cho rằng ông tài học chưa đến, không thể làm tấm gương sáng của Hàn Lâm, liền giáng ông xuống chức Thông chính sứ của [[Thông chính sứ ty]].<ref name=":2" /><ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=782363&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb Quyển 139-140]}}</ref> Nhưng đến tháng 12, ông lại được thăng chức trở thành [[Thị lang|Hữu Thị lang]] của [[Bộ Binh (bộ)|bộ Binh]].{{Sfnp|Ng|2010|p=381}} Cuối năm này có nạn mất mùa, Khang Hi lệnh cho các bộ phận liên quan chẩn tai, miễn trừ thuế ruộng, huy động lương thực đưa đến tay các nạn dân, tổ chức phát cháo tại nhiều địa phương; Lý Quang Địa cùng một số quan viên khác được lệnh chia làm bốn đường  để tuần tra xem xét.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=978639&remap=gb#p240 Quyển 144]}}</ref> Trong khoảng thời gian này, ông được điều sang làm Tả Thị lang.{{Sfnp|Ng|2010|p=381}}

Năm thứ 30 ([[1691]]), tháng hai, triều đình tổ chức kì [[thi Hội]], quan Chính khảo là Đại học sĩ [[Trương Ngọc Thư]] và [[Công bộ]] [[Thượng thư]] [[Trần Đình Kính]], quan Phó khảo là Lý Quang Địa và Đốc bộ Thị lang của Binh bộ [[Vương Sĩ Chính]].<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=562906&remap=gb#p259 Quyển 150]}}</ref> Đến tháng 9, phía nam sắp vào mùa lũ, Khang Hi Đế lệnh cho [[Hộ bộ]] [[Thị lang]] [[Bác Tế]], [[Công bộ]] [[Thị lang]] Từ Đình Tỳ và Lý Quang Địa cùng với nguyên nhậm Hà Đạo Tổng đốc [[Cận Phụ]] đi tra xét Hoàng Hà và các công trình xung quanh, nếu có công trình nguy hiểm nào không vững chắc, có nguy cơ hư hỏng thì lập tức tu sửa.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=259761&remap=gb#p234 Quyển 153]}}</ref> Tháng giêng ba năm sau ([[1694]]), Lý Quang Địa được thăng làm [[Đề đốc (chức quan xưa)|Đề đốc]] Học chính<ref group="Chú">Học chính, chức quan đầy đủ là "Đề đốc Học chính", cũng xưng là "Đốc học Sứ giả", tục xưng "Học đài". Học chính là quan hành chính quản lý Văn hóa - Giáo dục tại địa phương của triều Thanh.</ref> của [[Thuận Thiên (phủ cũ Trung Quốc)|Thuận Thiên]]. Nhưng vài tháng sau thì mẹ ông qua đời. Dựa theo lễ chế, ông phải cần từ chức để về quê chịu tang, làm tròn đạo hiếu, gọi là "đinh ưu thủ chế".<ref group="Chú">Đinh ưu là có đại tang, thủ chế là chịu tang. Ban đầu đây là một cụm từ chung để chỉ việc gặp tang cha mẹ (đại tang), về sau dần được sử dụng như một từ chuyên để chỉ việc quan viên về quê chịu tang. Theo lễ chế cổ đại, sau khi cha mẹ qua đời, con cái phải chịu tang 3 năm, trong khoảng thời gian này không được tiến hành cưới gả, không được tham gia những tiệc vui, những người đang có chức quan cũng phải tạm rời vị trí công tác, xưng là "Đinh ưu".</ref>  Theo nghiên cứu của giáo sư Bác Đạo - giáo sư viện Triết học Mac của Đại học Kinh tế Tài chính Thượng Hải, khi một quan viên xin về quê để tang cha mẹ (27 tháng), các vị trí của quan viên đó đều sẽ có người thay thế vào, sau khi quan viên trở lại kinh thành cũng phải đợi bổ khuyết, đó là một cách để rút ngắn nhiệm kỳ và tăng nhanh sự luân chuyển quan viên giữa các vị trí.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.360doc.com/content/20/0507/21/39749676_910839442.shtml|tựa đề=清代官员的"丁忧"和"终养"|tác giả=Bác Đạo|ngày=2020-05-07|dịch tựa đề=Chế độ "đinh ưu" và "chung dưỡng" của nhà Thanh|url-status=live|ngày truy cập=2020-12-14}}{{Liên kết hỏng|date=2021-11-17 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Tuy nhiên, Khang Hi Đế lại một lần nữa hạ chỉ, nói rằng vị trí Đề đốc Học chính Thuận Thiên này vô cùng quan trọng, đặc cách cho Lý Quang Địa tại nhiệm chịu tang.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=733382&remap=gb#p162 Quyển 162]}}</ref> Mặc dù đây là một đặc cách thể hiện sự trọng dụng của Khang Hi Đế, nhưng cũng là nguyên nhân dẫn đến "án đoạt tình" gây tranh cãi về Lý Quang Địa.

Năm thứ 36 ([[1697]]), sau khi mãn tang mẹ, ông được thăng làm [[Công bộ]] [[Thị lang|Hữu Thị lang]].<ref>{{harvp|Triệu Nhĩ Tốn|1928|loc=Quyển 187|p=5607}}</ref> Không lâu sau lại thuyên chuyển làm Tả Thị lang nhưng vẫn kiêm nhiệm Đề đốc Học chính như cũ.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=397181&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb Quyển 183]}}</ref> Năm sau, trong một lần theo Khang Hi đến Thịnh Kinh tế tổ, ông đã được chọn làm thầy dạy cho Tam A ca [[Dận Chỉ]]. Tháng 12 cùng năm, nhờ "làm quan ưu tú" và "thanh liêm" mà ông được thăng làm [[Trực Lệ Tuần phủ]].<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=88608&remap=gb#p219 Quyển 191]}}</ref> Trong thời gian ông tại nhiệm, ông đã xử lý rất tốt việc lũ lụt trong vùng, xây dựng các công trình thủy lợi, chỉnh đốn thủy vận, nhiều lần ông về kinh báo cáo công tác hay Khang Hi Đế đích thân đi khảo sát việc đê điều sông ngòi đều khen ông có năng lực làm việc tốt, nhiều lần đánh giá quan viên đều cho ông loại ưu.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=Quyển [https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=520263&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb 193-195], [https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=758442&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb 196-198], [https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=676246&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb 200-201], [https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=624600&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb 202-204]}}</ref><ref>{{Chú thích sách|url=http://gb.oversea.cnki.net/KCMS/detail/detail.aspx?filename=FJLW199205000&dbcode=CJFD&dbname=CJFD1992|title=论李光地的历史地位|last=Trần Tổ Vũ|first=|publisher=Đại học Nhân dân Trung Quốc|year=1993|isbn=|series=Nghiên cứu sử Thanh|volume=Kỳ 1|location=[[Bắc Kinh]]|pages=|trans-title=Bàn về địa vị lịch sử của Lý Quang Địa|issn=1002-8587|access-date = ngày 11 tháng 12 năm 2020 |archive-date = ngày 10 tháng 1 năm 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110051817/http://gb.oversea.cnki.net/KCMS/detail/detail.aspx?filename=FJLW199205000&dbcode=CJFD&dbname=CJFD1992|url-status=live}}</ref>

Năm thứ 42 ([[1703]]), Khang Hi Đế hạ dụ chỉ rằng, từ lúc Lý Quang Địa nhậm chức Tuần phủ, mọi năm đều mưa thuận gió hòa, ngũ cốc được mùa, lòng dân đều tâm phục, nay vị trí [[Lại bộ]] [[Thượng thư]] đang trống, liền thăng Lý Quang Địa vào vị trí này, trở về kinh thành nhậm chức, đứng vào hàng Cửu Khanh, nhưng vẫn tiếp tục quản lý công việc của Trực Lệ Tuần phủ.<ref>{{Harvnb|Phòng hồ sơ Minh - Thanh|loc=Hồ sơ số 008673}}</ref><ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=694507&remap=gb#p71 Quyển 212]}}</ref> Khoảng thời gian này là giai đoạn gay gắt nhất của "Cửu tử đoạt đích", Khang Hi Đế hạ lệnh bắt giam [[Sách Ngạch Đồ]] và xử tội hàng loạt những người thuộc phe Thái tử [[Dận Nhưng]]; Lý Quang Địa và [[Trương Đình Ngọc]] phụng lệnh điều tra vụ án này. Tháng 11 hai năm sau, ông tiếp tục được Khang Hi khen ngợi "năng lực và phẩm chất đều tốt", thăng làm Văn Uyên các Đại học sĩ.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=884455&remap=gb#p208 Quyển 223]}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://wenshitiandi.com/dzsk/tj/wstdzz/page_20201106_7139.shtml|tựa đề=名臣李光地|tác giả=Trương Hiểu Đồng|ngày=2013-10-03|website=Văn sử thiên địa|dịch tựa đề=Danh thần Lý Quang Địa|url-status=live|ngày truy cập=2020-12-11}}{{Liên kết hỏng|date=2023-09-13 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

=== Cuộc sống cuối đời ===
Tháng 3 năm thứ 48 ([[1709]]), lấy Đại học sĩ Ôn Đạt và Lý Quang Địa làm Chính sứ, Tả Đô ngự sử Mục Hòa Luân làm Phó sứ cầm cờ tiết, trao cho Dận Nhưng sách bảo phục lập làm [[Hoàng thái tử]].<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=128180&remap=gb#p200 Quyển 237]}}</ref> Từ sau năm 1711, ông đã nhiều lần dâng tấu xin về hưu. Nhưng Khang Hi Đế vì việc phế Thái tử lần thứ hai và việc chọn người kế vị mà trong lòng buồn bực, thân thể ngày càng nhiều bệnh, đối với các lão thần như Lý Quang Địa luôn có phần luyến tiếc. Khang Hi từng nói với Lý Quang Địa: "Nhìn thấy tấu chương của khanh, trong lòng trẫm thê lương. Nhớ đến một lớp cựu thần năm đó, nay đều không chút dấu vết mà rời đi. Như khanh vậy, trong triều chỉ còn lại một người, nay trẫm cũng già rồi, cũng không đành lòng nói thêm cái gì".<ref>{{Chú thích sách|url=http://gb.oversea.cnki.net/KCMS/detail/detail.aspx?filename=QSYJ199301014&dbcode=CJFD&dbname=CJFD1993|title=论李光地对清初统一事业的贡献|last=Trần Ngô Đồng|first=|publisher=Đại học Nhân dân Trung Quốc|year=1993|isbn=|series=Nghiên cứu sử Thanh|volume=Kỳ 1|location=[[Bắc Kinh]]|pages=|trans-title=Bàn về cống hiến của Lý Quang Địa đối với sự nghiệp thống nhất thời Thanh sơ|issn=1002-8587|access-date = ngày 11 tháng 12 năm 2020 |archive-date = ngày 10 tháng 1 năm 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110051846/http://gb.oversea.cnki.net/KCMS/detail/detail.aspx?filename=QSYJ199301014&dbcode=CJFD&dbname=CJFD1993|url-status=live}}</ref>

Tháng 6 năm thứ 54 ([[1715]]), Lý Quang Địa lại một lần nữa trình tấu chương xin về hưu, Khang Hi chỉ đồng ý cho ông nghỉ ngơi hai năm, sau khi xử lý xong chuyện trong nhà thì lập tức quay về kinh thành.<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=531538&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb Quyển 264]}}</ref> Lúc ông chuẩn bị khởi hành, Khang Hi đã ban cho ông một biển ngạch "Mô minh bật hài".<ref group="Chú">Hiểu khái quát là một người phụ tá đắc lực, giỏi sách lược.</ref> Đúng hai năm sau, Lý Quang Địa quay lại kinh thành, phụng lệnh giám sát nhóm người Đại học sĩ Vương Diễm biên soạn "Xuân Thu truyền thuyết".

Tháng giêng năm thứ 57 ([[1718]]), các đại thần tấu định thụy hiệu cho [[Hiếu Huệ Chương Hoàng hậu]], lại viết sót ba chữ "Chương Hoàng hậu", các bộ nghị tội xét nên hàng Lý Quang Địa ba cấp, nhưng Khang Hi ra lệnh miễn đi.<ref>{{Chú thích sách|title=中国宰相全传|last=Xa Cát Tâm|first=|publisher=Nhà xuất bản Giáo dục Sơn Đông|year=1997|isbn=9787532823093|location=|pages=4291-4299|trans-title=Trung Quốc Tể tướng toàn truyện}}</ref> Ngày 28 tháng 5 năm đó, bệnh cũ tái phát bất ngờ, Lý Quang Địa qua đời khi vẫn còn đang tại nhiệm, thọ 77 tuổi.<ref>{{Chú thích web|url=https://ctext.org/library.pl?if=en&res=79674&by_title=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0|tựa đề=李光地年譜|tác giả=Bản chép tay của Gia Nghiệp Đường|dịch tựa đề=Lý Quang Địa niên phổ|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201212163937/https://ctext.org/library.pl?if=en|ngày lưu trữ=2020-12-12|url-status=dead|ngày truy cập=2020-12-11|trích dẫn=清康熙五十七戊戍（1718）年，公七十七岁...五月丙子，公薨。前一日，改定《洪范》讫，怃然曰："吾年二十三始注洪范，今又诠此，大体犹是，但沉意融理治，不必多著注释耳。"有顷，疝疾大作。翌日午时，薨于正寝。}}</ref> Khang Hi Đế phái Hằng Thân vương [[Dận Kì]] đến phúng viếng, ban thưởng một ngàn lượng bạc và cho gọi Công bộ Thượng thư Từ Nguyên Mộng từ [[Nhiệt Hà]] trở về chăm lo cho tang sự của Lý Quang Địa. Không lâu sau, ông được truy thụy hai chữ "'''Văn Trinh'''" (文贞).<ref>{{harvp|Hội đồng biên soạn nhà Thanh|1731|loc=[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=317608&searchu=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb Quyển 279]}}</ref> Đến thời Ung Chính, ông được truy tặng hàm Thái tử Thái phó, Quang lộc Đại phu,<ref name=":032">{{harvp|Tiễn Nghi Cát|2008|loc=Tập 1, Quyển 13|p=701}}</ref> đưa vào thờ tự trong [[Hiền lương từ]].<ref>{{harvp|Lý Hoàn|2007|loc=Tập 11 Quyển 10|pp=363}}</ref>

=== An táng ===
Mộ phần của Lý Quang Địa được đặt ở rừng Bách Diệp, thôn Tân Phản, trấn Bồng Lai của huyện An Khê. Mộ nguyên được làm bằng đá, hình dạng tổng thể tương tự chữ "风", nhưng toàn bộ các công trình như mộ bia, tượng người và thú bằng đá, cột trụ đá khắc hoa văn, tấm bia to ngự chế đều đã bị phá hủy vào năm 1958 để lấy đá xây kênh mương. Về sau hậu duệ của Lý Quang Địa sửa sang lại nơi này, khôi phục mộ bia. Đến năm 1988, huyện An Khê chính thức công nhận nơi này thuộc sự bảo vệ của đơn vị bảo vệ văn vật cấp huyện.<ref>{{Chú thích sách|title=福建省志：畜牧志|last=Ủy ban biên soạn Địa chí tỉnh Phúc Kiến|first=|publisher=Nhà xuất bản Phương chí|year=2002|isbn=7-80122-638-0|series=Địa phương chí của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa|location=|pages=91|trans-title=Phúc Kiến tỉnh chí: Văn vật chí}}</ref>

== Học thuật ==

=== Triết lý ===
Triết lý của Lý Quang Địa bắt nguồn từ [[trường phái Trình – Chu]],<ref group="Chú">Trường phái Trình Chu hay Lý học Trình Chu (程朱理学) là một trường phái lớn của [[Tống Nho|Tống Minh Lý học]], bắt nguồn từ các nhà Lý học [[Trình Hạo]], [[Trình Di]], [[Chu Hi]].</ref> mặc dù là một tín đồ của [[Chu Hi]], ông không hoàn toàn coi thường lời dạy của [[Lục Cửu Uyên]] và [[Vương Dương Minh]] - những người có tư tưởng trái ngược, thậm chí là bác bỏ tư tưởng của Chu Hi. Ông cũng nêu rõ những điểm tương đồng giữa những lời dạy của Khổng Tử với những lời dạy của [[Tất-đạt-đa Cồ-đàm]] và [[Lão Tử]]. Lý Quang Địa cảm thấy rằng bản chất con người (mà ông tin rằng vốn dĩ là tốt) là chủ đề cuối cùng trong nghiên cứu của ông, và bản chất đó là kim chỉ nam để làm nền tảng cho đạo đức con người. Ông còn quan tâm đến khoa học và các phát kiến khoa học phương Tây.<ref name="Yao2015">{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=P-c4CQAAQBAJ&pg=PA362|title=The Encyclopedia of Confucianism: 2-volume Set|author=Xinzhong Yao|date=ngày 11 tháng 5 năm 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-79349-6|pages=362–363}}</ref>

=== Tác phẩm ===
Lý Quang Địa có một số tác phẩm nổi danh:<ref>{{Chú thích web|url=http://www.cssn.cn/sjxz/xsjdk/zgjd/zb/rj/rcyl/201311/t20131120_852017.shtml|tựa đề=《榕村语录》简介|tác giả=Tự Hiệu|ngày=2013-02-28|website=Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc|dịch tựa đề=Giới thiệu vắn tắt về "Dong Thôn ngữ lục"|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201128142242/http://www.cssn.cn/sjxz/xsjdk/zgjd/zb/rj/rcyl/201311/t20131120_852017.shtml|ngày lưu trữ=2020-11-28|url-status=live|ngày truy cập=2020-11-28}}</ref><ref>{{Harvp|Bạch Thọ Di|2004|loc=Quyển 10, thời Đại Thanh (hạ)|p=486}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://textref.org/textref.pl?method=search&title=&author=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&edition=|tựa đề=Nguyên văn chữ Hán các tác phẩm của Lý Quang Địa|website=Ctext|url-status=live|ngày truy cập=2020-12-12}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://ctext.org/library.pl?if=gb&author=%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0&remap=gb|tựa đề=Danh sách các tác phẩm của Lý Quang Địa|website=Ctext|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201212151147/https://ctext.org/library.pl?if=gb|ngày lưu trữ=2020-12-12|url-status=dead|ngày truy cập=2020-12-13}}</ref>

* Chu Dịch thông luận (周易通论), 4 quyển
* Chu Dịch quan tượng (周易观象), 12 quyển
* Thi sở (诗所), 8 quyển
* Đại học cổ bản thuyết (大学古本说), 1 quyển
* Trung dung chương đoạn (中庸章段), 1 quyển
* Trung dung dư luận (中庸余论), 1 quyển
*Độc luận ngữ trát ký (读论语札记), 2 quyển
*Độc Mạnh Tử tạp ký (读孟子杂记), 2 quyển
*Cổ lạc kinh truyện (古乐经传), 5 quyển
*Âm Phù Kinh chú (阴符经注), 1 quyển
*Chu Tử lễ toản (朱子礼纂), 5 quyển
Một cuốn sách mang tên "Dong Thôn toàn tập" tổng hợp về các tác phẩm của ông đã được biên soạn và xuất bản vào khoảng 100 năm sau khi ông qua đời.<ref name="Ng2010" /><ref name="Yao2015" /> Ngoài ra, ông từng theo lệnh vua biên soạn các tác phẩm:<ref>{{chú thích sách|url=http://www.fjsq.gov.cn:88/showtext.asp?ToBook=3222&index=4402&|title=泉州市志|date=2000-05|publisher=Nhà xuất bản Khoa học Xã hội Trung Quốc|year=|isbn=7-5004-2700-X|location=[[Bắc Kinh]]|pages=Chương 1: Nhân vật truyện|trans-title=Tuyền Châu thị chí|doi=|id=|authorlink=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915195631/http://www.fjsq.gov.cn:88/showtext.asp?ToBook=3222&index=4402&|archive-date = ngày 15 tháng 9 năm 2009 |url-status=dead|authors= Ủy ban biên soạn Địa chí Tuyền Châu & }}</ref>

* Tính lý tinh nghĩa (性理精義)
* Chu Tử toàn thư (朱子全書), 66 quyển
* Chu Dịch chiết trung (周易折中), 22 quyển

Có thể nói, ông là một đại diện tiêu biểu cho [[Tống Nho|Tống Nho học]] thời Thanh sơ, cũng là lý do ông được Khang Hi Đế chọn trở thành một trong các thầy dạy vỡ lòng cho Thái tử [[Dận Nhưng]].

== Tranh cãi ==

=== Bán rẻ bạn bè ===
Vì án "bán rẻ bạn bè" mà Lý Quang Địa có tiếng xấu trong giới sĩ lâm.<ref>{{harvp|Ng|2001|pages=56}}</ref> Lúc [[Loạn Tam Phiên]] xảy ra, [[Cảnh Tinh Trung]] chiếm [[Phúc Kiến]], [[Trịnh Kinh]] ở [[Đài Loan]] khởi binh tấn công [[Tuyền Châu]], cả nhà Lý Quang Địa chạy trốn đến núi sâu, Trịnh Kinh và Cảnh Tinh Trung đều dụ hàng nhưng Lý Quang Địa quả quyết từ chối, tránh xa vào núi sâu. Cũng là một Tiến sĩ cùng khoa thi năm 1670 với Lý Quang Địa, Trần Mộng Lôi lọt vào sự cướp bóc của Cảnh Tinh Trung ở Phúc Kiến. Chú của Lý Quang Địa là Lý Nhật Dục âm thầm đến tìm Trần Mộng Lôi để tìm hiểu. Sau khi Lý Quang Địa hiểu được tinh thần của Trần Mộng Lôi liền đến bàn nhau kế phá địch. Trần Mộng Lôi chịu trách nhiệm thám thính quân tình của Cảnh quân, Lý Quang Địa thì chịu trách nhiệm báo cáo tình hình Phúc Kiến cho triều đình nhà Thanh thông qua một vị đại thần quê Phúc Kiến là Phú Hồng Cơ. Về sau, quả nhiên giúp đỡ được quân triều đình tiêu diệt Cảnh quân, Lý Quang Địa được Khang Hi Đế khen ngợi, nhưng ông cũng đã sớm đem tấu chương cho danh tiếng "Trần Mộng Lôi" giấu đi, độc chiếm công lao. Sau khi phản loạn được dẹp yên, Trần Mộng Lôi vốn hãm thân trong quân đội địch cũng bị quy kết vào tội theo phản quân, bị bắt bỏ tù, biếm đến giữ Phụng Thiên. Còn Lý Quang Địa lại lên như diều gặp gió, chẳng mấy chốc đã lên đến Văn Uyên các Đại học sĩ. Lý Quang Địa không những không cứu Trần Mộng Lôi mà còn bỏ đã xuống giếng, vì vậy mới bị sĩ lâm trong thiên hạ xưng "Bán rẻ bạn bè", đây cũng là "Trần - Lý công án" gây nhiều tranh cãi về Lý Quang Địa.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Chú thích web|url=https://www.xiaogushi.cn/diy/zhongguolishi/00416422.html|tựa đề=李光地的"陈李公案"、"夺情案"和"外妇之子来归案" 他为什么受康熙帝宠信？|ngày=2017-01-11|dịch tựa đề=Trải qua "Trần Lý công án", "Đoạt tình án" và "con trai ngoại thất trở về", vì sao Lý Quang Địa vẫn được Khang Hi tin một bề?|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20201127195605/https://www.xiaogushi.cn/diy/zhongguolishi/00416422.html|ngày lưu trữ=2020-11-27|url-status=dead|ngày truy cập=2020-12-12}}</ref>

Trần Mộng Lôi bị bắt giam, bi phẫn đến cùng cực, bỏ suốt một tháng 7 để viết "Cáo Đô thành hoàng văn", vạch trần hành vi bội tình bạc nghĩa của Lý Quang Địa. Trần Mộng Lôi cực kỳ căm hận Lý Quang Địa, mắng ông là "Khi quân phụ hữu" (Dối gạc vua, bội bạc bạn bè), lại viết thêm "Cùng Lý An Khê tuyệt giao thư" (hoặc còn có tên là "Cùng Lý Quang Địa tuyệt giao thư"). Đến năm Khang Hi thứ 19 ([[1680]]), Hình bộ Thượng thư Từ Kiền Học <ref group="Chú">Từ Kiền Học là cháu trai bên ngoại của Cố Viêm Vũ, ông không thừa nhận Lý Quang Địa là học trò của cậu mình.</ref> quản lý việc lao ngục đã "thay mặt" Lý Quang Địa viết một bản thảo tấu chương nêu rõ biểu hiện chân thật của Trần Mộng Lôi trong lúc Cảnh Tinh Trung làm loạn ở Phúc Kiến, ép Lý Quang Địa phải ra mặt dâng lên. Lý Quang Địa nghĩa lý đều khó từ chối, đành phải ký tên. Nhưng đến cuối cùng ông cũng không chịu nói rõ công lao của Trần Mộng Lôi, chỉ vẻn vẹn xin khoan hồng mà thôi. Cuối cùng, Trầm Mộng Lôi cũng bị lưu vong đến Phụng Thiên.<ref name=":2" />

=== Án đoạt tình ===
Án đoạt tình của Lý Quang Địa phát sinh sau khi mẹ ông qua đời. "Đoạt tình" ở đây không phải là đoạt người yêu của ai mà là liên quan đến việc ông "tại nhiệm để tang" dẫn đến một hồi luận tội. Năm Khang Hi thứ 33 (1694), mẹ Lý Quang Địa qua đời. Khang Hi Đế hạ chỉ, nói rằng vị trí Đề đốc Học chính Thuận Thiên này vô cùng quan trọng, đặc cách cho Lý Quang Địa tại nhiệm chịu tang. Vì vậy, Lý Quang Địa xin phép nghỉ, dự định tháng 9 về quê, đến tháng 12 sẽ quay lại, không bỏ lỡ hai khoa thi cuối năm. Đối diện với tình huống này, các [[Ngự sử]] như Thẩm Khải Tằng, Dương Kính Nho rất bất mãn, cho rằng ông "tham vị vong thân",<ref group="Chú">Ham mê quyền lực, địa vị mà quên đi cha mẹ</ref> trái với cả lẽ cả tình;<ref>{{harvp|Ng|2001|pages=64}}</ref> liền dâng tấu lên Khang Hi rằng: "Hoàng thượng lệnh Lý Quang Địa tại nhiệm để tang, có thể là đang dùng cái này để thử Quang Địa. Nhưng lòng người khó đoán, Quang Địa cả ngày nói dạy nhân nghĩa, nói trung hiếu, một lần thử này có thể thấy được tâm thuật cũng không ngay thẳng như vậy". Cuối cùng, Khang Hi Đế hạ lệnh tạm cách chức Lý Quang Địa, không cho phép về quê.<ref name=":4" />

=== Án con trai ngoại thất trở về ===
Án con trai ngoại thất trở về (hay án ''ngoại phụ chi tử lai quy'') là về chuyện Lý Quang Địa từng làm một kỹ nữ có thai khi tuổi còn trẻ; đến khi Lý Quang Địa về già thì đứa trẻ trở về nhận tổ quy tông. Tuy nhiên Lý Quang Địa lại vô cùng lạnh nhạt, nhất quyết không nhận đứa con trai này. Đây là án khiến cho các việc đánh giá Lý Quang Địa trở nên cực kỳ mâu thuẫn, ông được khen tặng bao nhiêu về cuộc đời làm quan tài giỏi và thanh liêm thì bị chê bai bấy nhiêu và phẩm hạnh và nhân cách.<ref name=":4" />

== Đánh giá ==
Đương thời, Lý Quang Địa rất được Khang Hi Đế coi trọng, đặc biệt là thời kỳ những năm cuối Khang Hi, ông được Khang Hi khen tặng là: "''Cẩn thận thanh cần, thủy chung một lòng, học vấn uyên bác''". Sau khi [[Dận Nhưng]] bị phế, ông bắt đầu một lòng phò trợ [[Dận Chân]] - người về sau trở thành Ung Chính Đế. Ông được Ung Chính khen tặng rằng: "Con người một đời hoàn mỹ".<ref name=":2" />

Lý Quang Địa mặc dù là một vị quan tài giỏi lại thanh liêm hiếm có nhưng những đánh giá của các sử gia lại thường xoay quanh phẩm hạnh gây tranh cãi của ông.

[[Tứ khố toàn thư Tổng mục đề yếu]] từng bình viết về Lý Quang Địa:
{{Cquote|光地之学, 源於朱子, 而能心知其意, 得所变通, 故不拘墟於门户之见. 其诂经兼取汉唐之说, 其讲学亦酌采陆王之义, 而於其是非得失, 毫厘千里之介, 则辨之甚明, 往往一语而决疑似.
.

Học vấn của Quang Địa, vốn xuất phát từ Chu Tử, nhưng có thể trong lòng biết nghĩa, không chỉ biết mà còn thông suốt, nguyên do chính là không câu nệ thiên kiến bè phái. Từ cổ đến nay, lấy Hán Đường mà nói, việc dạy học trước cũng phải cân nhắc chọn lấy Lục vương chi nghĩa, mà với những thị phi được mất, chút ít thiên lý chi giới, cũng là phân biệt quá rõ ràng, thường chỉ một câu mà quyết hư hư thực thực.}}
Ấy chính là khen việc Lý Quang Địa không câu nề thiên kiến bè phái mà có thể tiếp thu các trường phái học thuật khác nhau, toàn tâm vì học thuật, không để ý những thị phi được mất. Tuy nhiên, theo Toàn Tổ Vọng (全祖望), Lý Quang Địa lại là một "ngụy quân tử": "''Tuổi trẻ thì bán rẻ bạn bè, trung niên thì đoạt tình, tuổi già thì lại có con trai ngoại thất trở về. Bản chất đại nho là như thế à?''".<ref>{{Chú thích sách|url=https://ctext.org/library.pl?if=gb&res=3742&remap=gb|title=鲒埼亭集外编|last=Toàn Tổ Vọng|first=|publisher=Nhà sách thương mại Đài Loan|year=1968|isbn=|location=|pages=1332|trans-title=Cát Kỳ đình - ngoại biên|chapter=Quyển 44|access-date = ngày 12 tháng 12 năm 2020 |archive-date = ngày 10 tháng 1 năm 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110051821/https://ctext.org/library.pl?if=gb&res=3742&remap=gb|url-status=live}}</ref> Cũng vì ba án này mà Lý Quang Địa bị xem là phẩm đức không tốt, khiến cho thái độ của các học giả đối với ông trong một thời gian dài là "không nghiên cứu, không bình phẩm, khinh thường nhắc đến".{{Sfnp|Hứa Tô Dân|1992|p=5}}

== Gia quyến ==

* Ông nội: Lý Tiên Xuân
* Cha: Lý Triệu Khánh
* Mẹ: Ngô thị<ref name=":1" />
* Con cái:
** Lý Chung Luân
** Lý Chung Tu
** Lý Chung Tá
** Lý Chung Thiển
** Lý Chung Kiều
** Lý Chung Vượng
* Cháu nội: Lý Thanh Tảo
* Cháu cố: Lý Duy Hàn

== Trong văn hóa đại chúng ==
{| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;"
|-  style="background:cornflowerblue; color:white; text-align:center;"
|'''Năm'''
|'''Thể loại'''
|'''Tác phẩm'''
|'''Diễn viên'''
|-
|2001
|Phim truyền hình
| style="text-align:center;" |[[Khang Hi vương triều]]
| style="text-align:center;" |[[Liêu Kinh Sinh]]
|-
|2001
|Kinh kịch
| style="text-align:center;" |Thương hải trung hồn
(沧海忠魂)
| style="text-align:center;" |[[Chu Bảo Quang]]
|-
|2003
|Phim truyền hình
|Thi Lang đại tướng quân
(施琅大将军)
|Hồng Đào
|-
|2003
|Phim truyền hình
|Hoàng thái tử Bí sử
(皇太子秘史)
|[[Thường Hồng]]
|-
|2004
|Phim truyền hình
|Ngự tiền tứ bảo
(御前四宝)
|[[Ngọ Mã]]
|-
|2010
|Phim truyền hình
|Thiếu Lâm Tự truyền kỳ chi Đại Mạc anh hào
(少林寺传奇之大漠英豪)
|[[Cao Lan Thôn]]
|-
|2011
|Phim truyền hình
|[[Bộ bộ kinh tâm (phim truyền hình)|Bộ bộ kinh tâm]]
|[[Cao Sâm]]
|}
== Chú thích ==

=== Ghi chú ===
{{tham khảo|group="Chú"}}

===Tham khảo===
{{tham khảo|30em}}

=== Tài liệu ===
{{refbegin|30em}}
;Sơ cấp
* {{Chú thích sách|url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=738243&remap=gb|title=|last=Lý Phóng|first=李放|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=|language=zh|script-title=zh:皇清书史|trans-title=Hoàng Thanh thư sử}}
* {{chú thích sách|url=https://zh.wikisource.org/wiki/清史稿|title=Thanh sử cảo|last=Triệu Nhĩ Tốn|first=|publisher=|year=1928|isbn=|location=|pages=|author-link=Triệu Nhĩ Tốn}}
* {{Chú thích web|url=http://archive.ihp.sinica.edu.tw/mctkm2/index.html|tựa đề=Nội các đại khố đương án|tác giả=Phòng hồ sơ Minh - Thanh|ngày truy cập=2020-12-11|archive-date=2015-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030084514/http://archive.ihp.sinica.edu.tw/mctkm2/index.html|url-status=dead}}
* {{chú thích sách|url=https://ctext.org/library.pl?if=gb&res=92456&remap=gb|title=安溪县志|last=Ủy ban biên soạn địa chí tỉnh Phúc Kiến|first=|publisher=|isbn=|location=|pages=|ref={{harvid|Ủy ban biên soạn địa chí tỉnh Phúc Kiến}}|trans-title=An Khê huyện chí}}
* {{Chú thích sách|url=https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=990512&remap=gb|title=Dong thôn ngữ lục|last=Lý Quang Địa|first=|publisher=Trung Hoa thư cục|year=1995-06|isbn=9787101011548|location=|pages=|ref={{harvid|Lý Quang Địa|1995}}|author-link=Lý Quang Địa}}
* {{Chú thích sách|url=https://www.mingqingxiaoshuo.com/lishiyanyi/daqingshengzurenhuangdishilu/|title=Thánh Tổ Nhân Hoàng đế Thực lục|last=Hội đồng biên soạn nhà Thanh|first=|publisher=|year=1731|isbn=|editor-last=Mã Tề|editor-link=:zh:馬齊|location=|pages=|editor-last2=Chu Thức|editor-link2=:zh:朱軾|access-date=2020-12-07|archive-date=2020-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090515/https://www.mingqingxiaoshuo.com/lishiyanyi/daqingshengzurenhuangdishilu/}}
*{{Chú thích sách|url=https://book.douban.com/subject/1490489/|title=Thanh sử Liệt truyện|last=Hội đồng biên soạn nhà Thanh|first=|publisher=Trung Hoa thư cục|year=1987|isbn=9787101003703|editor-last=Vương Chung Hàn|editor-link=:zh:王鍾翰|location=|pages=}}

;Thứ cấp
* {{Chú thích sách|title=中国通史|last=Bạch Thọ Di|first=|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải|year=2004|isbn=9787208049970|location=|pages=|trans-title=Trung Quốc thông sử}}
*{{chú thích sách|url=http://digitallibrary.usc.edu/cdm/ref/collection/p15799coll127/id/584739|title=Family Matters: Women's Negotiation with Confucian Family Ethics in Qing and Republican China|last=Chang|first=Chia-Lan|publisher=ProQuest|year=2007|isbn=978-0-549-40571-9|location=|pages=|archive-date=2020-02-25|access-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225003608/http://digitallibrary.usc.edu/cdm/ref/collection/p15799coll127/id/584739}}
*{{Chú thích sách|url=https://book.douban.com/subject/1520389/|title=Tra cứu thất danh biệt xưng tự hiệu của người nhà Thanh|last=Dương Đình Phúc|first=|last2=Dương Đồng Phủ|publisher=Nhà xuất bản Cổ tịch Thượng Hải|year=2001|isbn=9787532529711|location=|pages=}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books/about/%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0%E7%A0%94%E7%A9%B6.html?id=ZAZOAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=李光地研究|last=Dương Quốc Trinh|last2=Lý Thiên Ất|publisher=Nhà xuất bản Đại học Hạ Môn|year=1993|isbn=9787561506127|trans-title=Nghiên cứu về Lý Quang Địa}}
*{{chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books/about/%E6%9D%8E%E5%85%89%E5%9C%B0%E4%BC%A0%E8%AE%BA.html?id=wpA1AAAAMAAJ&redir_esc=y|title=李光地传论|last=Hứa Tô Dân|first=|publisher=Nhà xuất bản Đại học Hạ Môn|year=1992|isbn=9787561505274|location=|pages=|trans-title=Lý Quang Địa truyện luận}}
*{{chú thích sách|url=https://book.douban.com/subject/2250053/|title=|last=Lý Hoàn|first=李桓|publisher=Hiệu sách Quảng Lăng|year=2007|ISBN=9787806942215|location=|pages=|language=zh|script-title=zh:国朝耆献类征|trans-title=Quốc triều Kỳ hiến loại trưng}}
*{{Chú thích sách|title=Cheng-Zhu Confucianism in the Early Qing: Li Guangdi (1642-1718) and Qing Learning|last=Ng|first=On-cho|publisher=Nhà xuất bản Đại học Tiểu bang New York|year=2001|url=https://www.google.com.vn/books/edition/_/2s10L1SlQa4C?hl=en&gbpv=1|isbn=9780791448816}}
*{{chú thích sách|title=Dao Companion to Neo-Confucian Philosophy|last1=Ng|first1=On-Cho|publisher=Springer|year=2010|isbn=9789048129294|pages=381–398|trans-title=Đạo đồng hành với triết học Tân Nho giáo|chapter=Li Guangdi and the Philosophy of Human Nature|trans-chapter=Lý Quang Địa và triết học về bản chất con người}}
*{{chú thích sách|url=https://book.douban.com/subject/1125928/|title=Trung Quốc nhân danh dị xưng đại từ điển|last=Thượng Hằng Nguyên|first=|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Sơn Tây|year=2002|isbn=9787203044055|location=|pages=}}
*{{chú thích sách|url=https://book.douban.com/subject/3182384/|title=Bi truyện tập|last=Tiễn Nghi Cát|first=钱仪吉|publisher=Trung Hoa thư cục|year=2008|isbn=9787101010787|location=|pages=|language=zh|script-title=zh:碑传集|trans-title=Bi truyện tập|author-link=Tiễn Nghi Cát}}
*{{Chú thích sách|url=https://book.douban.com/subject/1256377/|title=|last=Tiễn Thực Phủ|first=錢實甫|publisher=Trung Hoa thư cục|year=1980|isbn=9787101015980|location=|pages=|language=zh|script-title=zh:清代职官年表|trans-title=Thanh đại chức quan niên biểu|author-link=}}
*{{Chú thích sách|title=李光地（1642-1718）修身涵养思想探索――以敬义为中心|last=Trịnh Uyển Huyên|first=|publisher=Đại học Quốc gia Singapore|year=2014|url=https://core.ac.uk/download/pdf/48809992.pdf|isbn=|location=|pages=|trans-title=Tìm hiểu về tu thân và hàm dưỡng của Lý Quang Địa (1642-1718) - lấy kính nghĩa là trung tâm}}
{{refend}}
{{Nhập tự Hiền lương từ nhà Thanh}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{Thời gian sống|1642|1718}}

[[Thể loại:Người Mân Nam]]
[[Thể loại:Nhà văn nhà Thanh]]
[[Thể loại:Tuần phủ Trực Lệ]]
[[Thể loại:Thái tử tam sư nhà Thanh]]
[[Thể loại:Nội các Học sĩ]]
[[Thể loại:Quan nhà Thanh]]
[[Thể loại:Triết gia Trung Quốc thế kỷ 17]]
[[Thể loại:Đại học sĩ nhà Thanh]]
[[Thể loại:Nhà Lý học]]
[[Thể loại:Nhà triết học Phúc Kiến]]
[[Thể loại:Triết gia nhà Thanh]]
[[Thể loại:Nhà văn Phúc Kiến]]