Xem mã nguồn của Lịch Jalali

{{multiple issues|
{{single source|date=May 2018}}
{{morerefs|date=May 2018}}
}}
'''Lịch Jalali''' là một bộ [[Dương lịch|lịch mặt trời]] được biên soạn trong thời kỳ cai trị của Jalaluddin [[Malik-Shah I]] [[nhà Seljuk]], theo chỉ thị của [[Nizam-ul-Mulk, Asaf Jah I|Nizam al-Mulk]], thông qua việc sử dụng các quan sát được thực hiện tại các thành phố [[Isfahan]] (thủ phủ của [[Đế quốc Seljuk]]), [[Rey]] và [[Nishapur]]. Các biến thể của bộ lịch Jalali vẫn được sử dụng ở [[Iran]] và [[Afghanistan]] cho tới ngày nay. Tại Iran, các tên gọi của [[cung Hoàng Đạo]] được sử dụng, trong khi tại [[Afghanistan]], các tên gốc tiếng Ả Rập được sử dụng.{{citation needed|date=March 2020}} Bộ lịch thêm khoảng 1 ngày vào [[lịch Julius]] mỗi 128 năm.{{citation needed|date=March 2020}}

Lịch Jalali nhiệt đới ({{langx|fa|گاه‌شماری جلالی hoặc تقویم جلالی}}), thừa hưởng một số khía cạnh từ [[lịch Yazdgerdi]], đã được vương triều [[Sultan]] Seljuk [[Jalal al-Din Malik Shah I]] (đặt theo tên của ngài) chấp thuận áp dụng vào ngày 15 tháng 3 năm 1079, dựa trên các đề xuất của một ủy ban các nhà thiên văn, bao gồm [[Omar Khayyám|Omar Khayyam]],<ref name="Sell1907" /> tại [[Đài thiên văn Isfahan|đài thiên văn hoàng gia]] ở thủ đô [[Isfahan]].<ref name="MacTutor" /> Việc tính toán số tháng dựa trên sự dịch chuyển của mặt trời qua các cung hoàng đạo. Bộ lịch đã được sử dụng trong tám thế kỷ. Nó được khai sinh ra là do sự bất mãn với hiện tượng trôi dạt theo mùa trong lịch Hồi giáo do lịch này là lịch âm thay vì là lịch dương; một năm âm có 354 ngày, mặc dù được xem là chấp nhận được đối với người dân du mục sa mạc, nhưng lại không thể như thế được đối với người dân định cư trồng trọt, do đó lịch Iran là một trong số các bộ lịch không phải lịch âm, được nhiều người Hồi giáo định cư thừa hưởng sử dụng cho mục đích nông nghiệp (những bộ lịch khác bao gồm [[lịch Coptic]], [[lịch Julius]] và các lịch Semitic ở [[Miền Cận Đông]]). Sultan Jalal đã uỷ nhiệm dự án này vào năm 1073. Công trình được hoàn thành trước cái chết của quốc vương Sultan vào năm 1092, sau sự kiện đó, đài thiên văn đã bị bỏ hoang.<ref name="MacTutor" />

Một năm được tính kể từ thời điểm [[Xuân phân|ngày Xuân Phân]] ([[Nowruz]]), và mỗi tháng được xác định qua việc mặt trời đi qua vùng cung hoàng đạo tương ứng, một hệ thống kết hợp những cải tiến từ hệ thống Ấn Độ thế kỷ thứ 4 sau Công Nguyên của [[Surya Siddhanta]] (''Surya'' = mặt trời, ''Siddhanta'' = phân tích), đồng thời cũng là cơ sở của hầu hết các [[Lịch Hindu|bộ lịch Hindu]]. Vì thời gian mặt trời đi qua có thể biến đổi trong khoảng 24 giờ, độ dài của các tháng biến đổi nhẹ qua các năm khác nhau (mỗi tháng có thể từ 29 đến 32 ngày). Ví dụ, các tháng trong hai năm cuối cùng của lịch Jalali là:

* 1303 AP: 30, 31, 32, 31, 32, 30, 31, 30, 29, 30, 29 và 30 ngày, 
* 1302 AP: 30, 31, 32, 31, 31, 31, 31, 29, 30, 29, 30 và 30 ngày.

Bởi vì các tháng được tính toán dựa trên thời gian chính xác theo sự dịch chuyển của mặt trời đi qua các vùng cung hoàng đạo, sự trôi dạt theo mùa không bao giờ vượt quá một ngày, và cũng không cần thiết có năm nhuận trong lịch Jalali. Tuy nhiên, lịch này rất khó tính toán; nó đòi hỏi tính toán [[Lịch thiên văn|thiên văn]] một cách toàn vẹn và các quan sát thực tế nhằm xác định sự di chuyển rõ ràng của Mặt Trời.

Một số người cho rằng các phương pháp đơn giản hóa được giới thiệu trong những năm qua có thể đã cho ra đời một hệ thống với tám ngày nhuận trong mỗi chu kỳ 33 năm. (Quy tắc khác biệt, chẳng hạn như chu kỳ 2820 năm, cũng từng được cho là do Khayyam đề xuất.) Tuy nhiên, lịch Jalali nguyên bản, dựa trên các quan sát (hoặc dự đoán) về sự dịch chuyển của [[Mặt Trời]], sẽ không cần đến năm nhuận hoặc điều chỉnh theo mùa.

Do sự biến đổi về độ dài các tháng và cũng như những khó khăn trong việc tính toán chính bộ lịch, lịch Iran đã được điều chỉnh để đơn giản hóa các khía cạnh này vào năm 1925 (1304 [[Lịch Iran|AP]]), kết quả là sự ra đời của bộ [[Lịch Hijri|lịch dương Hijri]].{{citation needed|date=March 2020}}

== Chú thích và Tham khảo ==
<references>
<ref name="MacTutor">{{chú thích web |title=Omar Khayyam |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Khayyam.html |website=The MacTutor History of Mathematics archive |date=July 1999 |access-date=2020-03-25}}</ref>

<ref name="Sell1907">{{chú thích sách |author=Edward Sell |title=The Faith of Islám |edition=3rd |year=1907 |url=https://books.google.com/books?id=K7jjoomZVgEC&pg=PA139 |page=139}}</ref>
</references>

== Xem thêm ==
* [[Lịch Iran]]
* [[Lịch dương Hijri]]
* [[Lịch Armenia]]

{{calendars}}

[[Thể loại:Lịch Hoả giáo]]
[[Thể loại:Lịch Iran]]
[[Thể loại:Lịch]]
[[Thể loại:Lịch dương]]
[[Thể loại:Lịch cụ thể]]