Xem mã nguồn của Lịch sử Armenia

[[Tập tin:Yerevan_2012_February.JPG|nhỏ| [[Yerevan]] với [[Núi Ararat]] ở phía sau ]]{{Lịch sử Armenia}}
'''Lịch sử Armenia''' kéo dài vài [[thiên niên kỷ]] kể từ [[thời tiền sử]]. Sau khi định cư, [[người Armenia]] đã phát triển một nền văn minh ban đầu nằm ở ngã tư của các đế chế lớn - Ba Tư, Seleucid, Parthia, La Mã, Sassanid, Byzantine, Ả Rập, Thổ Nhĩ Kỳ Seljuk, Mông Cổ, Ottoman Thổ Nhĩ Kỳ, Safavid, Nga - những thế lực hùng mạnh tranh giành lãnh thổ này. Trước những cuộc xâm lăng, người Armenia luôn thể hiện trong lịch sử một khát vọng mãnh liệt để bảo tồn bản sắc dân tộc. Cùng với ngôn ngữ riêng, người Armenia tạo nên một quốc gia Cơ Đốc giáo vượt qua những thử thách tồi tệ nhất, đặc biệt là [[cuộc diệt chủng Armenia]] đầu thế kỷ 20. [[Văn hóa Armenia]] tồn tại lâu dài không những ở Cộng hòa Armenia mà còn trong những cộng đồng người Armenia trên khắp thế giới.

[[Armenia]] nằm ở vùng cao nguyên bao quanh dãy núi [[Núi Ararat]] được đề cập trong [[Kinh Thánh]]. Người Armenia đặt tên cho đất nước mình là ''Hayk'' theo chữ Hayastan ({{Langx|hy|Հայաստան}}) nghĩa là vùng đất của Haik, ghép tên vị thần [[Mesopotamia]] cổ đại Haya<ref>{{Chú thích web|url=http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/haya|tựa đề=Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses – Haya (god)|nhà xuất bản=upenn.edu|ngày truy cập=ngày 10 tháng 12 năm 2015}}</ref> (ha-ià) và hậu tố [[tiếng Ba Tư]] '-stan' ("vùng đất"). Kẻ thù lịch sử của Hayk (vị vua Armenia huyền thoại) là Bel, hay nói cách khác là ''Baal'' (tương ứng với ''Bēlu'' trong tiếng Akkad).<ref>{{Chú thích sách|title=History of Armenia|last=Kurkjian|first=Vahan|publisher=uchicago.edu|year=1968|location=Michigan|chapter=The Beginnings of Armenia Chapter VIII|access-date=ngày 10 tháng 12 năm 2015|chapter-url=http://www.penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/8*.html}}{{Liên kết hỏng|date=2021-01-17 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

Cái tên Armenia được các quốc gia xung quanh đặt cho đất nước, và nó có nguồn gốc từ Armenak hoặc Aram (cháu chắt của cháu ngoại của Haik, và một nhà lãnh đạo khác, theo truyền thống Armenia, tổ tiên của tất cả [[người Armenia]]).<ref>Moses of Chorene,[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/index.html ''The History of Armenia''], Book 1, Ch. 12 {{In lang|ru}}</ref> Trong [[thời đại đồ đồng]], một số quốc gia phát triển mạnh ở khu vực Greater Armenia, bao gồm [[Người Hitti|Đế chế Hittite]] (ở đỉnh cao quyền lực), [[Mitanni]] (Armenia lịch sử Tây Nam) và [[Hayasa-Azzi]] (1600-1200 TCN). Ngay sau Hayasa-Azzi là [[Nairi]] (1400-1000 TCN) và [[Urartu|Vương quốc Urartu]] (1000-600 TCN), những người liên tiếp thiết lập chủ quyền của họ đối với [[Sơn nguyên Armenia|Cao nguyên Armenia]]. Mỗi quốc gia và bộ lạc nói trên đã tham gia vào quá trình dân tộc hóa của người [[Người Armenia|Armenia]].<ref>{{Chú thích sách|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/home.html|title=History of Armenia|last=Kurkjian|first=Vahan|year=196|location=Michigan}}</ref><ref>''Armenian Soviet Encyclopedia'', v. 12, Yerevan 1987; Artak Movsisyan "Sacred Highland: Armenia in the spiritual conception of the Near East", Yerevan, 2000.</ref> [[Yerevan]], thủ đô hiện đại của Armenia, có từ thế kỷ thứ 8 TCN, với việc vua Argishti Ithành lập pháo đài Erebuni vào năm 782 TCN ở cực tây của đồng bằng Ararat.<ref>{{Chú thích sách|title=The Soviet Union: Empire, Nation and Systems|url=https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats|last=Katsenelinboĭgen|first=Aron|publisher=Transaction Publishers|year=1990|isbn=0-88738-332-7|location=New Brunswick|page=[https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats/page/143 143]}}</ref> Erebuni đã được mô tả là "được thiết kế như một trung tâm hành chính và tôn giáo lớn, một thủ đô hoàn toàn của hoàng gia".<ref name="Barnett">{{Chú thích sách|title=The Cambridge Ancient History, Vol. 3, Part 1: The Prehistory of the Balkans, the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC|last=R.D. Barnett|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0521224963|editor=John Boardman, I.E.S. Edwards, N.G.L. Hammond, E. Sollberger|edition=2nd|page=346|chapter=Urartu|chapter-url=https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA346}}</ref>

Vương quốc [[Urartu]] thời kỳ đồ sắt ([[Tiếng Akkad|Assyrian]] cho [[Núi Ararat|MediaWiki]]) đã được thay thế bởi [[Nhà Orontes|triều đại Orontid]].<ref name="Toumanoff1963">{{Chú thích sách|url=http://rbedrosian.com/Ref/Oront/oront278.htm|title=Studies in Christian Caucasian history|last=Toumanoff|first=Cyril|publisher=Georgetown University Press|year=1963|location=Washington D.C.|pages=278ff|author-link=Cyril Toumanoff}}</ref> Sau sự cai trị của [[Đế quốc Achaemenes|Ba Tư]] và sau đó là người Macedonia, [[Artaxias I|triều]] đại [[Artaxias I|Artaxiad]] từ năm 190 TCN đã phát triển đến [[Vương quốc Armenia (cổ đại)|Vương quốc Armenia]], nơi đã vươn lên đến đỉnh cao ảnh hưởng của nó dưới thời [[Tigranes Đại đế|Tigranes II]] trước khi nằm dưới sự cai trị của La Mã.<ref name="Richard%20Hovannisian">{{Chú thích sách|title=The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century|last=Hovannisian|first=Richard G.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=1-4039-6421-1|page=49}}</ref>

Năm 301, Arsacid Armenia là quốc gia có chủ quyền đầu tiên chấp nhận Kitô giáo là quốc giáo. Người [[Người Armenia|Armenia]] sau đó rơi vào tay [[Đế quốc Đông La Mã|Byzantine]], [[Đế quốc Sasan|Sassanid Ba Tư]] và bá quyền [[Hồi giáo]], nhưng đã khôi phục nền độc lập của họ với [[vương quốc Bagratuni]]. Sau khi vương quốc sụp đổ năm 1045 và cuộc chinh phạt Seljuk tiếp theo của Armenia năm 1064, người Armenia đã thành lập một vương quốc ở [[Cilicia]], nơi họ kéo dài chủ quyền đến năm 1375.<ref>{{Chú thích báo|url=https://archive.org/stream/landmarksinarmen00dalerich/landmarksinarmen00dalerich_djvu.txt|title=Landmarks in Armenian history|work=Internet Archive|access-date =ngày 22 tháng 6 năm 2010}} "1080 A.D. Rhupen, cousin of the Bagratonian kings, sets up on Mount Taurus (overlooking the Mediterranean Sea) '''the kingdom of New Armenia''' which lasts 300 years."</ref>

Bắt đầu từ đầu thế kỷ 16, Greater Armenia đến dưới sự cai trị của [[Nhà Safavid|Ba Tư Safavid]]; tuy nhiên, qua nhiều thế kỷ [[Đông Armenia]], vẫn nằm dưới sự cai trị của Ba Tư trong khi [[Tây Armenia]] nằm dưới sự thống trị của [[Đế quốc Ottoman|Ottoman]].<ref name="eastern">{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003|isbn=9781857431377|access-date =ngày 26 tháng 12 năm 2014}}</ref> Đến thế kỷ 19, Đông Armenia bị Nga chinh phục và Greater Armenia bị chia cắt giữa Đế chế Ottoman và [[Đế quốc Nga|Nga]].<ref>{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=5MOYzS3IDTQC|title=Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus|last=Peimani|first=Hooman|year=2009|isbn=9781598840544|access-date =ngày 26 tháng 12 năm 2014}}</ref>

Vào đầu thế kỷ 20, người Armenia phải chịu nạn diệt chủng do chính phủ Ottoman của Thổ Nhĩ Kỳ gây ra cho họ, trong đó 1,5 triệu người Armenia đã bị giết và nhiều người khác bị phân tán trên khắp thế giới qua [[Syria]] và [[Liban|Lebanon]]. Armenia, từ đó trở đi tương ứng với phần lớn [[Đông Armenia]], giành lại độc lập vào năm 1918, với việc thành lập [[Đệ Nhất Cộng hòa Armenia|Cộng hòa Armenia đầu tiên]], và vào năm 1991, thành lập [[Armenia|Cộng hòa Armenia]].<ref name="sworn">{{Chú thích báo|url=https://www.nytimes.com/2003/04/10/world/world-briefing-asia-armenia-president-sworn-in-amid-protests.html?fta=y|title=Armenia: President Sworn in Amid Protests|date=ngày 10 tháng 4 năm 2003|work=[[The New York Times]]|access-date =ngày 23 tháng 5 năm 2009}}</ref><ref name="constitutional">{{Chú thích web|url=http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042303.shtml|tựa đề=Constitutional court stirs Armenian political controversy|ngày=ngày 23 tháng 4 năm 2003|nhà xuất bản=Eurasianet.org|ngày truy cập=ngày 23 tháng 5 năm 2009}}</ref><ref name="Croissant">{{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/armeniaazerbaija00croi|title=The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications|last=Croissant|first=Michael P.|publisher=Praeger|year=1998|isbn=978-0-275-96241-8|location=London}}</ref>

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

{{Asia in topic|Lịch sử}}

[[Thể loại:Lịch sử Á-Âu]]
[[Thể loại:Lịch sử Tây Á]]
[[Thể loại:Lịch sử Đông Âu]]
[[Thể loại:Lịch sử Armenia]]
[[Thể loại:Lịch sử Trung Đông theo quốc gia]]