Xem mã nguồn của Louis II xứ Condé

{{short description|Lãnh đạo quân sự người Pháp (1621–1686)}}
{{Distinguish|Louis I xứ Condé|Louis III, Thân vương xứ Condé}}
{{Infobox royalty
| name = Louis II de Bourbon
| title = Le Grand Condé
| image = Louis, Grand Condé.PNG
| caption = Chân dung do [[Justus van Egmont]] vẽ, {{circa|1658}}
| succession = [[Thân vương xứ Condé]]
| reign = 26 tháng 12 năm 1646 – 11 tháng 12 năm 1686
| reign-type = Tenure
| predecessor = [[Henri II, Thân vương xứ Condé|Henri]]
| successor = [[Henri Jules, Thân vương xứ Condé|Henri Jules]]
| birth_date = {{Birth date|1621|09|08|df=y}}
| birth_place = [[Paris]], [[Vương quốc Pháp|Pháp]]
| death_date = {{death date and age|1686|12|11|1621|09|08|df=y}}
| death_place = [[Lâu đài Fontainebleau]], Pháp
| burial_place = {{nowrap|Nhà thờ St-Thomas, [[Vallery]], Pháp}}
| spouse = [[Claire-Clémence de Maillé-Brézé]]
| issue = [[Henri Jules, Thân vương xứ Condé]]<br/>Louis, Công tước xứ Bourbon
| issue-link = #Hậu duệ
| house = [[Thân vương xứ Condé|Bourbon-Condé]]
| father = [[Henri II, Thân vương xứ Condé]]
| mother =[[Charlotte Marguerite de Montmorency]]
| religion = [[Giáo hội Công giáo|Công giáo]]
| signature = Signature Louis II de Bourbon, prince de Condé.png
| module       = {{Infobox military person
  | embed   = yes
  | branch  = [[Lực lượng Vũ trang Pháp|Quân đội Pháp]]{{ubl|{{*}}[[Quân đội Hoàng gia Pháp]]}}
  | battles = {{hidden
|''Xem trận chiến''
|{{tree list}}
* '''[[Chiến tranh Ba Mươi Năm]]'''
** '''[[Chiến tranh Pháp – Tây Ban Nha (1635–1659)]]''' 
** [[Trận Rocroi]] 
** [[Trận Freiburg]]            
** [[Cuộc vây hãm Philippsburg (1644)]]  
** [[Trận Nördlingen (1645)]]     
** [[:fr:Siège de Mardyck (1646)|Cuộc vây hãm Mardyck]]                                  
** [[:fr:Siège de Dunkerque (1646)|Cuộc vây hãm Dunkirk]] 
** [[Trận Lens]]
** '''[[Cuộc nổi dậy Fronde]]''' 
*** [[:fr:Bataille de Rethel (1650)|Trận Rethel]] 
*** [[Trận Bléneau]] 
*** [[:fr:Bataille d'Étampes (1652)|Trận Étampes]] 
*** [[Trận chiến Faubourg St Antoine]]             
** [[Trận Arras (1654)|Trận Arras]]      
** [[:fr:Siège de Landrecies (1655)|Cuộc vây hãm Landrecies (1655)]]
** [[Trận Valenciennes (1656)]] 
** [[Trận chiến trên Cồn cát (1658)|Trận chiến trên Cồn cát]] 
* '''[[Chiến tranh Phân quyền]]'''                                    
** [[:fr:Siège de Besançon (1668)|Cuộc vây hãm Besançon]]                                      
** [[:fr:Siège de Dole (1668)|Cuộc vây hãm Dole]]                                    
** [[:fr:Siège de Gray (1668)|Cuộc vây hãm Gray]] 
* '''[[Chiến tranh Pháp-Hà Lan]]'''
** [[Trận Tolhuis]]
** [[Trận Seneffe]]
{{Tree list/end}}
|-
|headerstyle=background:#dbdbdb
|style=text-align:center;
  }}
}}
}}

'''Louis II de Bourbon, Thân vương xứ Condé''' (8 tháng 9 năm 1621 – 11 tháng 12 năm 1686), được biết đến với tên gọi '''''le Grand Condé''''' ([[tiếng Pháp]] nghĩa là '<nowiki/>'''Đại Condé'''<nowiki/>' hoặc ''''Condé vĩ đại'''<nowiki/>'), là một chỉ huy quân sự người Pháp. Là một nhà chiến thuật và chiến lược, ông được coi là một trong những vị tướng vĩ đại nhất của Pháp, đặc biệt nổi tiếng với những chiến thắng trong [[Chiến tranh Ba Mươi Năm|Chiến tranh Ba mươi năm]] và các chiến dịch của ông trong [[Chiến tranh Pháp – Hà Lan|Chiến tranh Pháp-Hà Lan]].<ref>{{Chú thích sách |last=Bodart |first=Gaston |author-link=Gaston Bodart |date=1908 |publisher=C. W. Stern |language=de |title=Militär-historisches Kriegs-Lexikon (1618–1905) |url=https://archive.org/details/bub_gb_A0kNAAAAYAAJ/page/787 |access-date=11 September 2023 |page=787}}</ref>

Là thành viên của một [[Thân vương xứ Condé|nhánh cao cấp của Nhà Bourbon]], Condé đã thể hiện tài năng quân sự xuất chúng từ khi còn trẻ và nổi bật trong Chiến tranh Ba mươi năm, đặc biệt là tại [[Trận Rocroi]] chống lại Tây Ban Nha năm 1643. Ông trở thành một nhân vật quyền lực và có ảnh hưởng ở Pháp, điều này khiến ông trở thành mối đe dọa đối với [[Ana của Tây Ban Nha|Anne của Áo]], nhiếp chính cho [[Louis XIV của Pháp|Louis XIV]] trẻ tuổi, và tể tướng [[Hồng y Mazarin|Mazarin]] của bà. Trong [[cuộc nổi dậy Fronde]], Condé ban đầu ủng hộ vương quyền nhưng sau đó bị giam cầm theo lệnh của Mazarin. Sau khi được thả, ông đã phát động một cuộc nổi dậy công khai và chiến đấu chống lại quân đội hoàng gia cho đến khi bị [[Turenne]] đánh bại, sau đó ông đào tẩu sang Tây Ban Nha. Ông chỉ huy quân đội Tây Ban Nha trong giai đoạn cuối của [[Chiến tranh Pháp – Tây Ban Nha (1635–1659)|Chiến tranh Pháp-Tây Ban Nha]].

Sau [[Hiệp ước Pyrenees]] năm 1659, Condé được Louis XIV ân xá và trở về Pháp. Ông trở thành một người ủng hộ trung thành của nhà vua, sống một cuộc sống yên tĩnh tại [[Lâu đài Chantilly]] và giao du với các nhân vật văn học như [[Molière]] và [[Jean Racine|Racine]]. Mặc dù có những đóng góp mới cho thành công quân sự của Pháp trong [[Chiến tranh Phân quyền|Chiến tranh]] [[Chiến tranh Phân quyền|Phân quyền]] chống lại Tây Ban Nha và Chiến tranh Pháp-Hà Lan, cuộc sống cá nhân của ông lại bị ảnh hưởng bởi cuộc hôn nhân không hạnh phúc và sự xa cách với vợ, [[Claire-Clémence de Maillé-Brézé]], cháu gái của [[Hồng y Richelieu|Richelieu]]. Condé qua đời năm 1686 ở tuổi 65. Hậu duệ của ông bao gồm những người hiện đang tranh giành ngai vàng Pháp và Ý, và các vị vua của Tây Ban Nha và Bỉ.

== Thời thơ ấu ==
Sinh ra ở Paris là con trai của [[Henri II, Thân vương xứ Condé|Henri II de Bourbon,]] [[Henri II, Thân vương xứ Condé|Thân vương xứ Condé]] và [[Charlotte Marguerite de Montmorency]], ông ngay lập tức được phong tước hiệu [[Công tước xứ Enghien|Công tước]] [[Công tước xứ Enghien|xứ Enghien]].{{sfn|Wolf|1968|p=4}} Cha ông là anh em họ xa của [[Henri IV của Pháp|Henry IV]], Vua nước Pháp, và mẹ ông là người thừa kế của một trong những gia đình [[công tước]] hàng đầu của Pháp.
[[Tập tin:Signature of Gaston of France, Duke of Orléans at the marriage of the Duke of Enghien and Claire Clémence de Maillé on 7 February 1641.jpg|trái|nhỏ|Chữ ký của [[Gaston của Pháp|Gaston, Công tước xứ Orléans]], tại lễ cưới của Louis và [[Claire-Clémence de Maillé-Brézé|Claire Clémence de Maillé]] vào ngày 7 tháng 2 năm 1641.]]
Cha ông đã lo liệu cho ông được giáo dục toàn diện, học [[lịch sử]], [[Luật pháp|luật]] và [[toán học]] trong sáu năm tại trường [[Dòng Tên]] ở [[Bourges]].{{sfn|Tucker|2011|p=838}} Sau đó, ông vào Học viện Hoàng gia ở Paris. Năm mười bảy tuổi, khi cha vắng mặt, ông cai trị [[Bourgogne|Burgundy]].

Cha của ông đã hứa gả ông cho [[Claire-Clémence de Maillé-Brézé]], cháu gái của [[Hồng y Richelieu]], trước khi ông gia nhập quân đội vào năm 1640.{{sfn|Tucker|2011|p=838}} Mặc dù yêu Marthe du Vigean, con gái của thị thần François Poussard của nhà vua, nhưng ông đã bị cha mình ép cưới vị [[Hôn nhân|hôn thê]] mới mười ba tuổi.{{sfn|Carrier|2004|p=40}} Mặc dù bà đã sinh cho chồng ba đứa con, Enghien sau đó tuyên bố bà đã ngoại tình với nhiều người đàn ông khác nhau để biện minh cho việc giam cầm bà tại [[Châteauroux]], nhưng cáo buộc này đã bị nhiều người không tin. [[Claude de Rouvroy, Công tước xứ Saint-Simon|Saint-Simon]], trong khi thừa nhận rằng bà xấu xí và tẻ nhạt, đã ca ngợi đức hạnh, lòng mộ đạo và sự dịu dàng của bà trước sự ngược đãi không ngừng.<ref name="Spanheim 1973 319">{{Chú thích sách|last= Spanheim|first= Ézéchiel|author-link=Ezekiel, Freiherr von Spanheim|editor=Emile Bourgeois|title= Relation de la Cour de France|url= https://archive.org/details/relationdelacou00spangoog|series= le Temps retrouvé|year = 1973|publisher=Mercure de France|location= [[Paris]]|language= fr|pages= [https://archive.org/details/relationdelacou00spangoog/page/n339 319]}}</ref>

Enghien đã tham gia xuất sắc vào cuộc vây hãm [[Arras]].{{sfn|Tucker|2011|p=838}} Ông cũng giành được sự ưu ái của Richelieu khi ông có mặt cùng Hồng y trong âm mưu ''[[Henri Coiffier de Ruzé, Hầu tước xứ Cinq-Mars|Cinq Mars]]'' và sau đó chiến đấu trong [[Cuộc vây hãm Perpignan (1642)]].{{sfn|Chisholm|1911|p=842}}

== Chiến tranh Ba mươi năm ==
[[File:Grand-conde.jpg|thumb|left|Louis là [[Công tước xứ Enghien]], {{Circa|1640s}}]] 
[[File:HeimBattleRocroy.jpg|thumb|[[Trận Rocroi]], ngày 19 tháng 5 năm 1643, Công tước d'Enghien ra lệnh cho quân lính ngừng giao tranh với người Tây Ban Nha, những người đã đến cầu xin ông đầu hàng.]]
Năm 1643, Enghien được bổ nhiệm chỉ huy quân đội chống lại người Tây Ban Nha ở miền bắc nước Pháp. Ông bị [[Francisco de Melo]] và các đội quân ''[[tercio]]'' của quân đội Tây Ban Nha phản đối, những người được coi là những chiến binh thiện chiến nhất châu Âu. Tại [[Trận Rocroi]], chính Enghien đã lên kế hoạch và chỉ huy chiến thắng quyết định.{{sfn|Keegan|Wheatcroft|1996|p=61}}

Sau một chiến dịch thành công liên tiếp, Enghien trở về Paris trong chiến thắng và cố gắng quên đi cuộc hôn nhân ép buộc và đáng ghét của mình bằng một loạt các mối tình (sau cái chết của Richelieu năm 1642, ông đã không thành công trong việc tìm cách hủy bỏ hôn nhân với hy vọng kết hôn với Mlle du Vigean, cho đến khi bà gia nhập [[dòng Cát Minh]] năm 1647).<ref name="Spanheim 1973 319"/> Năm 1644, ông được cử đến Đức cùng với quân tiếp viện để hỗ trợ Turenne, người đang gặp khó khăn, và nắm quyền chỉ huy toàn bộ quân đội.{{sfn|Keegan|Wheatcroft|1996|p=61}}

[[Trận Freiburg]] diễn ra vô cùng ác liệt,{{sfn|Nolan|2008|p=182}} nhưng sau Rocroi, nhiều pháo đài đã mở cửa cho Công tước.{{sfn|Chisholm|1911|pp=842–843}}

Enghien đã trải qua mùa đông tiếp theo, cũng như mọi mùa đông trong suốt cuộc chiến, giữa những cuộc vui chơi ở Paris. Chiến dịch mùa hè năm 1645 bắt đầu bằng việc Turenne bị [[Franz von Mercy]] đánh bại tại [[Trận Herbsthausen|Mergentheim]], nhưng điều này đã được bù đắp bằng chiến thắng tại [[Trận Nördlingen (1645)|Nördlingen]], trong đó Mercy bị giết, và bản thân Enghien cũng bị nhiều vết thương nghiêm trọng. Việc chiếm được [[Philippsburg]] là thành tựu quan trọng nhất của ông trong chiến dịch này. Năm 1646, Enghien phục vụ dưới quyền [[Gaston của Pháp|Gaston, Công tước xứ Orléans]] ở [[Vlaanderen|Flanders]], và khi, sau khi chiếm được Mardyck, Orléans trở về Paris, Enghien, được giao quyền chỉ huy, đã chiếm được [[Dunkerque|Dunkirk]] (11 tháng 10).{{sfn|Chisholm|1911|p=843}}

== Cuộc nổi dậy Fronde ==
{{main|Cuộc nổi dậy Fronde}}
[[Tập tin:Pierre Franque - Bataille de Lens - 1648.jpg|nhỏ|Condé tại [[trận Lens]], ngày 20 tháng 8 năm 1648]]
Khi ông lên ngôi "Thân vương xứ Condé" vào năm 1646, sự kết hợp giữa khả năng quân sự, địa vị quý tộc và khối tài sản khổng lồ của ông đã gây ra mối lo ngại đáng kể cho [[Ana của Tây Ban Nha|Anne của Áo]], nhiếp chính cho [[Louis XIV của Pháp|Louis XIV]] trẻ tuổi, và tể tướng của bà, [[Hồng y Mazarin|Mazarin]]. Lãnh địa rộng lớn của Condé bao gồm Burgundy và [[Berri, Pháp|Berry]], trong khi [[Armand de Bourbon, Thân vương xứ Conti|Thân vương xứ Conti]], em trai ông, nắm giữ [[Champagne (tỉnh)|Champagne]], và anh rể của ông, [[Henri II d'Orléans, Công tước xứ Longueville|Longueville]], kiểm soát [[Normandie|Normandy]]. Năm 1641, Louis XIII đã ban cho ông [[Clermont-en-Argonne]], được [[Công quốc Lothringen|Công quốc Lorraine]] nhượng lại cho Pháp; năm 1648, vùng đất này được chuyển đổi thành một [[thái ấp]], trên thực tế khiến nó độc lập khỏi quyền lực hoàng gia.<ref>{{Chú thích sách |author=Monter, William |editor=Calabi, Donatella |title=Cultural Exchange in Early Modern Europe |date=2007 |publisher=CUP |isbn=978-1107412798 |page=118 |edition=2013}}</ref>

Để loại bỏ Condé khỏi Paris, Mazarin đã sắp xếp cho ông lãnh đạo lực lượng chống lại Habsburg trong cuộc nổi dậy Catalan được gọi là [[Chiến tranh Người gặt|Chiến tranh của những người gặt hái]]. Đến năm 1648, đây đã trở thành một cuộc xung đột ngày càng gay gắt, nhiều bên giữa người Tây Ban Nha, giới quý tộc Catalan được Pháp hỗ trợ và nông dân Catalan. Như Mazarin đã dự định, Condé không thể đạt được nhiều thành tựu; tuy nhiên, sự hồi sinh của Tây Ban Nha ở [[Vùng đất thấp]] đã dẫn đến việc ông được triệu hồi và giành chiến thắng tại [[Trận Lens|Lens]] vào tháng 8 năm 1648.{{sfn|Keegan|Wheatcroft|1996|p=61}}
[[Tập tin:Episode of the Fronde at the Faubourg Saint-Antoine by the Walls of the Bastille.png|trái|nhỏ|[[Trận chiến Faubourg St Antoine]] đã chấm dứt cuộc nổi dậy Fronde như một mối đe dọa quân sự nghiêm trọng.]]
Khi giới quý tộc nổi dậy chống lại các loại thuế mới trong [[cuộc nổi loạn Fronde]], Condé được [[Ana của Tây Ban Nha|Anne của Áo]] triệu tập về triều đình. Ông nhanh chóng dẹp yên [[Nghị viện Paris]], và cuộc nổi loạn Fronde của Nghị viện kết thúc với [[Hoà ước Rueil]] tháng 3 năm 1649. Sự mất cân bằng quyền lực giữa vương quyền và giới quý tộc sau đó đã thúc đẩy Condé nổi dậy, khởi đầu cuộc nổi loạn ''Fronde des nobles'' nghiêm trọng hơn nhiều. Vào tháng 1 năm 1650, ông bị bắt cùng với Conti và Longueville; bị giam tại [[Vincennes]], và khi được hỏi có cần tài liệu đọc không, ông được cho là đã trả lời "Hồi ký của M de Beaufort", người đã trốn thoát ngoạn mục khỏi cùng nhà tù này hai năm trước đó.<ref>{{Chú thích sách |last1=Swann |first1=Julian |title=Exile, Imprisonment, or Death: The Politics of Disgrace in Bourbon France, 1610-1789 |url=https://archive.org/details/exileimprisonmen0000swan |date=2017 |publisher=OUP |isbn=978-0198788690 |page=[https://archive.org/details/exileimprisonmen0000swan/page/104 105]}}</ref>

Turenne và em trai của ông, [[Frédéric Maurice de La Tour d'Auvergne, Công tước xứ Bouillon|Công tước xứ Bouillon]], nằm trong số những người đã trốn thoát khỏi bị bắt; giờ đây họ yêu cầu trả tự do cho các tù nhân, dẫn đến một liên minh ngắn ngủi giữa ''Fronde des nobles'' và ''Fronde des parlements''. Không lâu sau khi được thả vào tháng 2 năm 1651, những lợi ích khác nhau của hai phe nổi loạn đã dẫn đến sự thay đổi liên minh, với vương quyền và Nghị viện chống lại phe của Condé gồm giới quý tộc cao cấp. Lực lượng hoàng gia dưới sự chỉ huy của Turenne đã đánh bại Condé tại [[Trận chiến Faubourg St Antoine]] vào tháng 7 năm 1652, chấm dứt cuộc nổi dậy Fronde như một mối đe dọa quân sự nghiêm trọng.

Condé chỉ thoát được khi [[Anne Marie Louise của Orléans|Nữ công tước Montpensier]] thuyết phục người dân Paris mở cổng thành; vào tháng 9, ông và một vài người trung thành đã đào tẩu sang Tây Ban Nha. Mặc dù chiến thắng Turenne tại Valenciennes năm 1656,{{sfn|Tucker|2011|p=838}} thất bại tại [[Trận chiến trên Cồn cát (1658)|Trận chiến Cồn cát]] vào tháng 6 năm 1658{{sfn|Livet|1970|p=424}} đã dẫn đến [[Hiệp ước Pyrenees]] năm 1659. Quỳ gối trước [[Louis XIV của Pháp|Vua Mặt trời]] đang lên, Condé được ân xá và khôi phục lại các tước hiệu trước đây, nhưng quyền lực của ông với tư cách là một thân vương độc lập đã bị phá vỡ.{{sfn|Tucker|2011|p=838}}

== Phục hồi danh dự ==
[[Tập tin:Réception du Grand Condé à Versailles (Jean-Léon Gérôme, 1878).png|nhỏ|Lễ đón tiếp Đại Condé tại [[Cung điện Versailles|Versailles]] sau chiến thắng của ông tại [[Trận Seneffe|Seneffe]]. Đại Condé tiến về phía Louis XIV một cách kính trọng với vòng nguyệt quế trải dọc lối đi, trong khi cờ hiệu của quân địch bị bắt giữ được trưng bày ở hai bên cầu thang. Sự kiện này đánh dấu sự kết thúc thời kỳ lưu đày của Condé, sau [[cuộc nổi dậy Fronde]] của ông.]]
Condé trở thành một người ủng hộ trung thành của [[Louis XIV của Pháp|Louis XIV]], sống lặng lẽ tại [[Lâu đài Chantilly]], một điền trang thừa kế từ chú của ông, [[Henri II de Montmorency, Công tước xứ Montmorency thứ tư|Henri II de Montmorency]]. Tại đây, ông tập hợp một nhóm các nhà văn tài năng, bao gồm [[Molière]], [[Jean Racine|Racine]], [[Nicolas Boileau-Despréaux|Boileau]], [[Jean de La Fontaine|La Fontaine]], [[Pierre Nicole|Nicole]], [[Louis Bourdaloue|Bourdaloue]] và [[Jacques-Bénigne Bossuet|Bossuet]]. Vào khoảng thời gian này, các cuộc đàm phán phức tạp giữa người Ba Lan được tiến hành nhằm mục đích tổ chức [[bầu cử hoàng gia ở Ba Lan]], ban đầu do con trai của Condé, [[Henri Jules, Thân vương xứ Condé|Henri Jules de Bourbon]], và sau đó là chính Condé. Cuối cùng, các cuộc đàm phán này đã kết thúc vào cuối năm 1674 bởi quyền phủ quyết của Vua Louis XIV và việc bầu chọn [[Jan III Sobieski|John Sobieski]]. Việc nghỉ hưu của Thân vương, chỉ bị gián đoạn bởi vấn đề Ba Lan và bởi sự can thiệp cá nhân của ông thay mặt cho [[Nicolas Fouquet|Fouquet]] vào năm 1664, đã kết thúc vào năm 1668.{{sfn|Chisholm|1911|p=843}}

Trong [[Chiến tranh Phân quyền]] năm 1666 đến 1667, Condé đã đề xuất với [[François Michel Le Tellier de Louvois|Hầu tước de Louvois]], Bộ trưởng Chiến tranh, một kế hoạch chiếm Franche-Comté, việc thực hiện kế hoạch này được giao cho ông và đã được thực hiện thành công. Lúc này, ông đã hoàn toàn được khôi phục lại sự tín nhiệm của Vua Louis XIV, và cùng với Turenne, được bổ nhiệm làm chỉ huy chính của Pháp trong chiến dịch nổi tiếng năm 1672 chống lại người Hà Lan. Tại [[trận Tolhuis]] (12 tháng 6), khi vượt qua sông [[Rhein|Rhine]], ông bị thương nặng, sau đó ông chỉ huy ở [[Alsace]] chống lại quân Đế quốc.{{sfn|Chisholm|1911|p=843}}

Năm 1673, ông lại tham gia vào các nước Vùng đất thấp, và năm 1674, ông tham gia trận chiến lớn cuối cùng của mình, [[Trận Seneffe]], chống lại [[William III của Anh|William, Thân vương xứ Orange]].{{sfn|Wolf|1968|p=241}} Trận chiến này, diễn ra vào ngày 11 tháng 8, là một trong những trận chiến khó khăn nhất của thế kỷ, và Condé, người đã thể hiện lòng dũng cảm liều lĩnh của tuổi trẻ, đã có ba con ngựa chết dưới mình. Chiến dịch cuối cùng của ông là chiến dịch năm 1675 trên sông Rhine, nơi quân đội bị mất tướng chỉ huy do Turenne qua đời; và tại đó, bằng chiến lược cẩn thận và có phương pháp của mình, ông đã đẩy lùi cuộc xâm lược của quân đội Đế quốc của [[Raimondo Montecuccoli]].{{sfn|Chisholm|1911|p=843}}
[[Tập tin:Bataille de Seneffe de B.Gagneraux.JPG|trái|nhỏ|Công tước d'Enghien cứu cha mình, Đại Condé, trong [[trận Seneffe]] năm 1674.]]
Sau chiến dịch này, kiệt sức sớm do lao động vất vả và quá đà, lại còn bị bệnh [[Bệnh gút|gút]] hành hạ, Condé trở về [[Lâu đài Chantilly]], nơi ông trải qua mười một năm cuối đời trong sự tĩnh lặng. Vào cuối đời, Condé tìm kiếm sự bầu bạn của [[Louis Bourdaloue|Bourdaloue]], [[Pierre Nicole]] và Bossuet, và dành thời gian cho các hoạt động tôn giáo.{{sfn|Chisholm|1911|p=843}}

Năm 1685, cháu trai duy nhất còn sống của ông, [[Louis III, Thân vương xứ Condé|Louis de Bourbon]], kết hôn với [[Louise Françoise de Bourbon|Louise Françoise]], con gái lớn còn sống của Louis và tình nhân [[Françoise-Athénaïs de Rochechouart de Mortemart|Madame de Montespan]]. Giữa năm 1686, Louise Françoise, sau này được biết đến với tên gọi 'Madame la Duchesse', mắc [[Đậu mùa|bệnh đậu mùa]] khi ở [[Lâu đài Fontainebleau|Fontainebleau]]; Condé đã giúp chăm sóc bà cho đến khi khỏe lại và ngăn Louis gặp bà vì sự an toàn của chính ông. Mặc dù Louise Françoise sống sót, Condé lại bị ốm, được cho là do lo lắng cho sức khỏe của bà. Ông qua đời tại Fontainebleau vào ngày 11 tháng 11 năm 1686 ở tuổi 65 và được chôn cất tại [[Vallery]], nơi an nghỉ truyền thống của các Thân vương xứ Condé. Bourdaloue đã có mặt bên giường bệnh của ông, và Bossuet đã đọc bài [[điếu văn]].

Mặc dù cuộc hôn nhân thời trẻ của ông với Claire Clémence de Maillé đã mang lại cho ông của hồi môn 600.000 [[Livre Pháp|livre]] và nhiều vùng đất, nhưng sự oán giận suốt đời của Condé về cuộc hôn nhân ép buộc với một người có địa vị xã hội thấp hơn vẫn tồn tại.<ref>{{Chú thích sách|last=Spanheim|first=Ézéchiel|url=https://archive.org/details/relationdelacou00spangoog|title=Relation de la Cour de France|publisher=Mercure de France|year=1973|editor=Emile Bourgeois|series=le Temps retrouvé|location=[[Paris]]|pages=[https://archive.org/details/relationdelacou00spangoog/page/n113 93]–94|language=fr}}</ref> Trong bức thư cuối cùng gửi Louis, ông yêu cầu người vợ ly thân của mình không bao giờ được thả khỏi nơi lưu đày ở vùng nông thôn. Bà sống đến năm 1694.

== Hậu duệ ==
[[Tập tin:Claire-Clémence de Maillé-Brézé, femme du Grand Condé.jpg|nhỏ|Claire-Clémence de Maillé-Brézé, được biết đến với cái tên ''Madame la Princesse'']]
Louis kết hôn với [[Claire-Clémence de Maillé-Brézé|Claire Clémence de Maillé]],{{sfn|Parrott|2020|p=xvii}} con gái của [[Urbain de Maillé, Hầu tước xứ Brézé thứ nhất|Urbain de Maillé, Hầu tước Brézé]] và Nicole du Plessis de Richelieu, tại [[Palais-Royal|Cung điện Hoàng gia]] ở Paris, vào tháng 2 năm 1641, trước sự chứng kiến của Vua [[Louis XIII của Pháp|Louis XIII]], [[Ana của Tây Ban Nha|Anne của Áo]] và [[Gaston của Pháp]]. Con cái của họ là:

* [[Henri Jules, Thân vương xứ Condé|Henri Jules de Bourbon]], Công tước Enghien (29 tháng 7 năm 1643, Paris – 1 tháng 4 năm 1709, Paris),{{sfn|Sternberg|2014|p=177}} người sau này kế vị làm Thân vương xứ Condé, kết hôn với Công chúa [[Anne Henriette xứ Bayern|Anne của Palatinate "Công chúa Palatine"]] và có con.
* Louis de Bourbon, Công tước Bourbon (20 tháng 9 năm 1652, Bordeaux – 11 tháng 4 năm 1653, Bordeaux), mất khi còn nhỏ.
* X de Bourbon, Mademoiselle de Bourbon (1657, Breda – 28 tháng 9 năm 1660, Paris), mất khi còn nhỏ.

== Di sản ==
[[Tập tin:David d'Angers - Louis Grand Condé.jpg|trái|nhỏ|Louis, Đại Condé, điêu khắc của [[David d'Angers]] (1817).]]
Có thể suy đoán rằng ông có khả năng tiến hành một cuộc chiến tranh chiến lược bài bản dựa trên các chiến dịch chống lại Turenne và Montecucculi, những vị tướng vĩ đại nhất đối đầu với ông. Nhưng chính sự hăng hái chiến đấu, quyết định nhanh chóng trong hành động và ý chí kiên cường đã đưa các trung đoàn của ông đối mặt với những tổn thất nặng nề nhất, đã giúp Condé giành được quyền được so sánh với các vị tướng vĩ đại cùng thời.{{sfn|Chisholm|1911|p=844}} Khi ''Đại  Cond''é qua đời, Louis XIV tuyên bố rằng ông đã mất đi "người vĩ đại nhất trong vương quốc của ta." ''{{Citation needed|date=November 2021}}''

Năm 1643, thành công của ông tại [[Trận Rocroi]], trong đó ông dẫn dắt quân đội Pháp giành chiến thắng bất ngờ và quyết định trước quân Tây Ban Nha, đã đưa ông trở thành một vị tướng vĩ đại và anh hùng dân tộc ở Pháp. Cùng với Nguyên soái de [[Turenne]], ông đã dẫn dắt người Pháp đến một nền hòa bình thuận lợi trong [[Chiến tranh Ba Mươi Năm|Chiến tranh Ba mươi năm]].

Trong [[cuộc nổi dậy Fronde]], ông được cả hai phe ve vãn, ban đầu ủng hộ Mazarin; sau đó ông trở thành người lãnh đạo phe đối lập của các vương công. Sau thất bại của cuộc nổi dậy Fronde, ông gia nhập quân đội Tây Ban Nha và chỉ huy quân đội của họ chống lại Pháp, đặc biệt là tại [[Trận Arras (1654)|Arras]], [[Trận Valenciennes (1656)|Valenciennes]] và [[Trận chiến trên Cồn cát (1658)|Dunkirk]]. Ông chỉ trở lại Pháp sau [[Hiệp ước Pyrenees]] năm 1659 nhưng nhanh chóng nhận được các chức vụ chỉ huy quân sự một lần nữa.

Condé đã chinh phục [[Franche-Comté]] trong Chiến tranh Phân quyền và chỉ huy quân đội Pháp trong [[Chiến tranh Pháp – Hà Lan|Chiến tranh Pháp-Hà Lan]] cùng với Turenne. Chiến dịch cuối cùng của ông là vào năm 1675, khi ông nắm quyền chỉ huy sau khi Turenne bị giết, đẩy lùi cuộc xâm lược của quân đội đế quốc.

Condé được coi là một nhà chiến thuật xuất sắc, một chiến lược gia tài ba,{{sfn|Bongard|1995|p=183-184}} và là một trong những vị tướng vĩ đại nhất của Pháp.{{sfn|Tucker|2015|p=164}} Kiệt tác của ông, [[Trận Rocroi]], vẫn được các nhà nghiên cứu chiến lược quân sự nghiên cứu.

Hậu duệ của ông bao gồm những người kế thừa hiện đang tranh giành ngai vàng của [[Người theo chủ nghĩa Orléans|Pháp]] và Ý và các vị vua của [[Juan Carlos I của Tây Ban Nha|Tây Ban Nha]] và [[Albert II của Bỉ|Bỉ]].

Ông được [[Julian Glover]] thủ vai trong bộ phim ''[[Vatel (phim)|Vatel]]''.

== Tổ tiên ==
{{ahnentafel
| collapsed = yes | align = center
| boxstyle_1 = background-color: #fcc;
| boxstyle_2 = background-color: #fb9;
| boxstyle_3 = background-color: #ffc;
| boxstyle_4 = background-color: #bfc;
| 1 = 1. '''Louis II xứ Condé'''
| 2 = 2. [[Henri II, Thân vương xứ Condé]]
| 3 = 3. [[Charlotte Marguerite de Montmorency]]
| 4 = 4. [[Henri I, Thân vương xứ Condé]]
| 5 = 5. [[Charlotte Catherine de La Trémoille]]
| 6 = 6. [[Henri de Montmorency, Công tước xứ Montmorency thứ ba]]
| 7 = 7. [[Louise de Budos]]
| 8 = 8. [[Louis I xứ Condé]]
| 9 = 9. [[Éléonore de Roye]]
| 10 = 10. [[Louis III de La Trémoille, Công tước xứ Thouars thứ nhất]]
| 11 = 11. Jeanne de Montmorency
| 12 = 12. [[Anne de Montmorency, Công tước xứ Montmorency thứ nhất]]
| 13 = 13. [[Madeleine xứ Savoy]]
| 14 = 14. Jacques de Budos, Tử tước xứ Portes
| 15 = 15. Catherine de Clermont-Montoison
}}

== Tham khảo==
{{tham khảo}}

== Nguồn ==
{{Commons category|Louis II xứ Condé}}
* {{Chú thích sách |first=Katia |last=Béguin |title=Les Princes de Condé |location=Seyssel |publisher=Champ Vallon |year=1999 |isbn=2-87673-277-7 }}
*{{Chú thích bách khoa toàn thư |encyclopedia=Political and Historical Encyclopedia of Women |editor-first=Christine |editor-last=Fauré |publisher=Taylor & Francis |year=2004 |title=Women's Political and Military Action during the Fronde |first=Hubert |last=Carrier |doi=10.4324/9780203505939 |isbn=978-0-203-50593-9}}
*{{Chú thích bách khoa toàn thư |encyclopedia=The Harper Encyclopedia of Military Biography |editor-first1=Trevor N. |editor-last1=Dupuy |editor-first2=Curt |editor-last2=Johnson |editor-first3=David L. |editor-last3=Bongard |title=Louis II de Bourbon, Prince of Conde |first=David L. |last=Bongard |publisher=Castle Books |year=1995 |isbn=978-0-7858-0437-6}}
*{{Chú thích sách |title=Who's Who in Military History: From 1453 to the Present Day |url=https://archive.org/details/whoswhoinmilitar0000keeg_r6c1 |editor-first1=John |editor-last1=Keegan |editor-first2=Andrew |editor-last2=Wheatcroft |publisher=Routledge |year=1996 }}
*{{Chú thích sách |chapter=International Relations and the Role of France, 1648-1660 |first=G. |last=Livet |title=The New Cambridge Modern History: The Decline of Spain and the Thirty Years Wars, 1609-1659 |volume=4 |publisher=Cambridge University Press |year=1970 |pages=411-434 |doi=10.1017/CHOL9780521076180.015 |isbn=978-0-521-07618-0}}
*{{Chú thích bách khoa toàn thư |title=Grande Conde (1621-1686) |encyclopedia=Wars of the Age of Louis XIV, 1650-1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization |editor-first=Cathal J. |editor-last=Nolan |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9}}
*{{Chú thích sách |last=Parrott |first=David |title=1652: The Cardinal, the Prince, and the Crisis of the "Fronde" |publisher=Oxford University Press |year=2020 |doi=10.1093/oso/9780198797463.001.0001 |isbn=978-0-19-879746-3}}
*{{Chú thích sách |last=Sternberg |first=Giora |title=Status Interaction during the Reign of Louis XIV |url=https://archive.org/details/statusinteractio0000ster |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-964034-8 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199640348.001.0001}}
*{{Chú thích sách |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East |volume=II |editor-first=Spencer C. |editor-last=Tucker |publisher=ABC-CLIO |year=2011 }}
*{{Chú thích sách |title=500 Great Military Leaders |volume=I :A-K |editor-first=Spencer C. |editor-last=Tucker |publisher=ABC-CLIO |year=2015 |isbn=978-1-59884-757-4}}
*{{Chú thích sách |title=Louis XIV |url=https://archive.org/details/louisxiv00wolf |url-access=registration |first=John B. |last=Wolf |publisher=W.W. Norton & Company, Inc. |year=1968 |location=New York |lccn=67-20618}}
* {{EB1911 |wstitle=Condé, Louis II. de Bourbon, Prince of |volume=6 |pages=842–844}}

[[Thể loại:Thân vương xứ Condé]]
[[Thể loại:Công tước xứ Bourbon]]
[[Thể loại:Gia tộc Condé]]
[[Thể loại:Sinh năm 1621]]
[[Thể loại:Mất năm 1686]]
[[Thể loại:Tướng lĩnh Pháp]]