Xem mã nguồn của Ngô Nhĩ Khai Hy

{{Thông tin nhân vật
| tên = Ngô Nhĩ Khai Hy<br/>ئۆركەش دۆلەت<br/>吾爾開希
| hình = Wu'erkaixi from VOA (1).jpg
| ghi chú hình = Ngô Nhĩ Khải Uy tại [[Đài Bắc]], [[2013]]
| ngày sinh = {{birth date and age|1968|2|17|df=y}}
| cư trú = {{TWN}}
| quốc tịch = {{PRC}} ([[1968]]－[[1989]])<br>{{ROC}} ([[1996]]-hiện tại)
| học vấn = [[Đại học Dân tộc Trung Quốc]]<br>[[Đại học Sư phạm Bắc Kinh]]
| người hôn phối = [[Trần Huệ Linh]]
| nơi sinh = [[Bắc Kinh]]
| tên khác = Uerkesh Davlet, Wu'er Kaixi
}}
{{Chinese|uig=ئۆركەش دۆلەت|uyy=Ɵrkəx Dɵlət|usy=Өркәш Дөләт|uly=Örkesh Dölet|s=吾尔开希·多莱特|t=吾爾開希·多萊特|w=Wu<sup>2</sup>-erh<sup>3</sup>-k'ai<sup>1</sup>-hsi<sup>1</sup> To<sup>1</sup>-lai<sup>2</sup>-t'e<sup>0</sup>|p=Wú'ěrkāixī Duōláite|mi={{IPAc-cmn|wu|2|er|3|k|ai|1|x|i|1|-|d|uo|1|l|ai|2|t|e}}}}
'''Örkesh Dölet''' ([[tiếng Duy Ngô Nhĩ]]:  ئۆركەش دۆلەت; cũng được chuyển tự là '''Uerkesh Davlet'''), hay '''Ngô Nhĩ Khai Hy''' ([[tiếng Trung giản thể|giản thể]]: 吾尔开希, [[tiếng Trung phồn thể|phồn thể]]: 吾爾開希, [[bính âm]]: Wú'ěrkāixī) là [[nhà bất đồng chính kiến]] [[người Duy Ngô Nhĩ]] ([[tiếng Anh]]: ''Uyghur'') mang quốc tịch [[Trung Quốc]] nổi tiếng vì vai trò thủ lĩnh trong [[sự kiện Thiên An Môn]] năm [[1989]].

Là một người Uyghur, Ngô Nhĩ Khai Hy sinh vào ngày [[17 tháng 2]] năm [[1968]] với nguồn gốc tổ tiên là ở [[Ili]], [[Tân Cương]]. Ông đạt được thành tích xuất chúng, khi học tại [[Đại học Sư phạm Bắc Kinh]], khi [[tuyệt thực]] khiển trách vị [[Thủ tướng Trung Quốc]] [[Lý Bằng]] trên đài truyền hình quốc gia. Ông là một trong những nhà lãnh đạo chính tổ chức ủng hộ cải cách [[Liên đoàn Tự trị Sinh viên Bắc Kinh]] và đứng đầu các cuộc đàm phán không đầy đủ với các quan chức.

Ông hiện nay đang cư ngụ tại [[Đài Loan]], nơi ông làm việc như một nhà [[bình luận]] [[chính trị]]. Những nỗ lực của ông để có thể trở về Trung Quốc đã giúp ông trở thành một trong những nhà bất đồng chính kiến rõ ràng nhất trong những năm gần đây. Ông có ghế tại [[Lập pháp viện Trung Hoa Dân Quốc]] hai lần, trong năm [[2012]] và [[2016]].

== Những cuộc biểu tình và những sự tranh luận ==
Ngô Nhĩ Khai Hy đến [[quảng trường Thiên An Môn]], [[Bắc Kinh]], vào giữa [[tháng 4]] năm 1989, khi bắt đầu phong trào học sinh, sau khi thành lập một hiệp hội sinh viên độc lập tại Đại học Sư phạm Bắc Kinh. Ông nhanh chóng trở thành một trong những nhà lãnh đạo học sinh thẳng thắn nhất khi quy mô đám đông gia tăng. Theo [[Eddie Cheng]], tại một cuộc họp được triệu tập vội vã để thành lập Liên đoàn Tự trị Sinh viên Bắc Kinh và bầu lãnh đạo, ông [[Zhou Yongjun]] thuộc trường Đại học Khoa học Chính trị và Luật đã đánh bại Ngô Nhĩ Khai Hy để trở thành vị chủ tịch đầu tiên của Liên đoàn.<ref>{{chú thích sách|url=http://www.standoffattiananmen.com/2009/04/this-day-in-1989-april-23.html |title=Standoff at Tiananmen Square |publisher= Sensys Corp; 1st edition |date=ngày 16 tháng 3 năm 2009 |isbn= 0-9823203-0-2}}</ref> Sau khi tổ chức cuộc biểu tình thành công nhất của phong trào 1989 vào ngày [[27 tháng 4]], ông sau đó được bầu làm chủ tịch của Liên minh Tự trị.

Khi gặp Thủ tướng Lý Bằng lần đầu tiên vào tháng 5 năm 1989, trong một cuộc gặp gỡ ghi lại trên truyền hình quốc gia, Ngô Nhĩ Khai Hy đã ngắt lời Lý Bằng trong phần giới thiệu, nói rằng "Tôi hiểu rằng tôi là một người thô lỗ khi đã ngắt lời ngài, ngài Thủ tướng, nhưng có những người ngồi ở ngoài quảng trường, đang đói, chúng ta ngồi đây và trao đổi khoan thai. Chúng ta chỉ ở đây để thảo luận các vấn đề cụ thể, thưa ông." Sau đó Lý Bằng làm ngắt lời ông, người Ngô đang hành động theo kiểu lịch sự, Ngô Nhĩ Khai Hy tiếp lời. "Thưa ông, ông đã nói ông đến đây muộn [bởi kẹt xe]... thực tế là chúng tôi đã gọi điện để đàm phán với ông kể từ ngày [[22 tháng 4]]. Không phải là ông muộn, mà là ông đến đây ''quá'' muộn. Nhưng cũng tốt thôi. Cũng hay là cuối cùng thì ông cũng đã tới... "<ref>''[[Xinwen Lianbo]]'' (News Simulcast) CCTV-1, ngày 18 tháng 5 năm 1989. Chinese text available on Chinese Wikipedia.</ref><ref>{{chú thích báo|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3757433.stm |date=ngày 28 tháng 5 năm 2004 |title=Witnessing Tiananmen: Student talks fail|work=BBC News}}</ref>
== Sau 1989 ==
Sau những cuộc biểu tình, Ngô Nhĩ Khai Hy đứng thứ 2 trong danh sách các nhà lãnh đạo học sinh đang bị truy nã nhất ở Trung Quốc.<ref>{{chú thích web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/wu-er-kaixi-the-chinese-dissident-who-cant-get-himself-arrested-not-even-to-go-home-and-see-his-sick-8963140.html|title=Wu’er Kaixi: The Chinese dissident who can't get himself arrested - not even to go home and see his sick parents|author=Clifford Coonan|date=ngày 25 tháng 11 năm 2013|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20160310090457/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/wu-er-kaixi-the-chinese-dissident-who-cant-get-himself-arrested-not-even-to-go-home-and-see-his-sick-8963140.html|ngày lưu trữ=2016-03-10|ngày truy cập=2017-11-19|url-status=live}}</ref><ref>{{chú thích web|url=https://books.google.com.vn/books?id=e3VYAwAAQBAJ&pg=PA70&lpg=PA70&dq=Wu%27er+Kaixi+most+wanted&source=bl&ots=cxnX5VNopV&sig=pNa6uATqS6cKdrh48dLMlIUrYSU&hl=vi&sa=X&ved=0ahUKEwjY8dTK8srXAhWCGJQKHVk5C5kQ6AEIcTAM#v=onepage&q=Wu'er%20Kaixi%20most%20wanted&f=false|title=The People's Republic of Amnesia: Tiananmen Revisited|author=Louisa Lim|publisher=Oxford University Press|year=2014|tr=70|ngôn ngữ=tiếng Anh|isbn=9780199347711}}</ref> Ông đã trốn sang [[Pháp]] qua [[Hồng Kông]] dưới sự bảo trợ của [[Chiến dịch Chim hoàng yến]],<ref name=standard32996398>Wong, Natalie (ngày 12 tháng 7 năm 2011) [http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=30&art_id=113005&sid=32996398&con_type=3&d_str=20110712&sear_year=2011 "Let down by self-centered Chai Ling"]. ''The Standard''</ref> và sau đó nghiên cứu tại [[Đại học Harvard]] ở [[Hoa Kỳ]]. Sau một năm nghiên cứu ở đó, ông chuyển đến vùng Vịnh [[San Francisco]] và tiếp tục học tại [[Đại học Dominican]]. Sau đó ông di cư đến Đài Loan, nơi ông kết hôn với một người vợ Đài Loan bản thổ và bắt đầu một gia đình. Ông là một người dẫn chương trình của một chương trình bình luận cho một đài phát thanh địa phương từ năm [[1998]] đến [[2001]].<ref>{{chú thích báo|url=http://articles.latimes.com/2004/jan/15/world/fg-dissident15 |title=Activist Hopes to Return to China |author= Tyler Marshall |date= ngày 15 tháng 1 năm 2004 |work=Los Angeles Times}}</ref>  [[David Aikman]] tuyên bố Ngô Nhĩ Khải Uy đã chuyển đổi sang [[Cơ Đốc giáo]] năm [[2002]],<ref>{{chú thích sách|title=Jesus in Beijing: How Christianity is Transforming China and Changing the Global Balance of Power|url=https://archive.org/details/jesusinbeijingho00aikm|first=David|last=Aikman|publisher=Regnery Publishing|year=2003|page=[https://archive.org/details/jesusinbeijingho00aikm/page/11 11]}}</ref> nhưng điều này chưa bao giờ được chứng minh và chính Ngô Nhĩ Khải Uy chưa có công bố công khai về đức tin của mình.

Ông cũng xuất hiện thường xuyên trên các chương trình truyền hình như một nhà bình luận chính trị. Quan điểm của ông là bảo vệ nền [[dân chủ]] đang phát triển trên hòn đảo, và thúc đẩy [[xã hội dân sự]]. Ông thường chỉ trích [[Đảng Dân chủ Tiến bộ (Đài Loan)|Đảng Dân chủ Tiến bộ]], một số người lãnh đạo của đảng này coi ông là một người ủng hộ [[Liên minh phiếm Lam]]. Tuy nhiên, ông bây giờ được xác định là một người ủng hộ [[Liên minh phiếm Lục]], và đã đưa ra lời tuyên bố mạnh mẽ chỉ trích [[Trung Hoa Quốc dân Đảng|Quốc Dân Đảng]]. Trong một cuộc phỏng vấn vào [[tháng 6]] năm [[2014]] với tờ [[New York Times]], ông tuyên bố rằng mặc dù ông không phải là người theo [[chủ nghĩa dân tộc]], nếu được yêu cầu "chọn cho ngày hôm nay", ông sẽ "tham gia cùng phần lớn người Đài Loan ở đây để giữ độc lập. Lý do là [[người Đài Loan]] nói rằng họ không chắc chắn, họ muốn duy trì hiện trạng, đó là hiện trạng mà tên lửa của (Trung Quốc) lục địa không rơi vào đầu họ. Đó là hiện trạng mà họ muốn duy trì. Không phải họ thích ý tưởng rằng Bắc Kinh tuyên bố Đài Loan là một phần của họ. Họ không thích lắm về chuyện [[Trung Quốc]] ngăn cản Đài Loan tham gia bất kỳ cộng đồng quốc tế nào. Không phải họ muốn giữ lại một cơ hội để ngày nào đó trở về Trung Quốc. Không phải vậy. Chỉ là họ không muốn chiến tranh."<ref>{{chú thích báo|url=http://sinosphere.blogs.nytimes.com/2014/06/05/q-and-a-wuer-kaixi-on-tiananmens-hopes-and-taiwans-achievements/?_r=0|title=Q. and A.: Wu’er Kaixi on Tiananmen’s Hopes and Taiwan’s Achievements |author= Austin Ramzy |date= ngày 5 tháng 6 năm 2014 |work=New York Times}}</ref>

Sau 20 năm sự kiện Thiên An Môn, ông vẫn là người bị truy nã thuộc hàng thứ hai ở Trung Quốc vì vai trò tại Thiên An Môn. Vào ngày [[3 tháng 6]] năm [[2009]], ông đến [[Ma Cao]] trong quá trình trở về Trung Quốc để yêu cầu bỏ tên ông khỏi sự truy nã. Chính quyền Ma Cao đã từ chối bắt ông và ông bị trục xuất sang Đài Loan.<ref>{{chú thích web|title=Tiananmen student leader vows to try again to return to China|url=http://www.chinapost.com.tw/taiwan/china-taiwan-relations/2009/06/04/210899/Tiananmen-student.htm|date=ngày 4 tháng 6 năm 2009|author=Deborah Kuo|access-date=2017-11-17|archive-date=2009-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607060435/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/china-taiwan-relations/2009/06/04/210899/Tiananmen-student.htm|url-status=dead}}<br/>{{chú thích báo |last=Gillis |first=Charles |date=ngày 4 tháng 6 năm 2009 |title=Tiananmen: The cover-up continues |url=http://www.macleans.ca/news/world/tiananmen-the-cover-up-continues/ |newspaper=MacLeans |publisher=Rogers Media |location=Canada |accessdate=ngày 17 tháng 4 năm 2015 }}</ref> Năm 2009, [[Tổng thống Đài Loan]] [[Mã Anh Cửu]] ca ngợi sự tiến bộ về nhân quyền ở Trung Quốc trong nhận định của ông về kỷ niệm 20 năm sự kiện Thiên An Môn năm 1989. Ngô Nhĩ Khai Hy chỉ trích Mã, nói rằng ông không thể hiểu được tiến bộ mà ông Mã đề cập đến.<ref>{{chú thích báo|title=吾尔开希被澳门当局遣返台湾|url=http://www.rfa.org/cantonese/news/64_student-06042009114441.html|accessdate=ngày 2 tháng 12 năm 2014|publisher=Radio Free Asia|date=ngày 4 tháng 6 năm 2009}}</ref> Vào ngày [[4 tháng 6]] năm [[2010]], ông bị [[cảnh sát]] [[Nhật Bản]] bắt giữ ở [[Tokyo]], khi ông cố gắng tìm cách vào [[Đại sứ quán]] Trung Quốc để về Trung Quốc.<ref>{{chú thích báo|last1=Hsiu-chuan|first1=Shih|title=Wuer Kaixi held by Japanese police|url=http://taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2010/06/06/2003474796|accessdate=ngày 10 tháng 12 năm 2014|work=Taipei Times|date=ngày 6 tháng 6 năm 2010}}</ref> Ông đã được thả ra sau đó hai ngày sau đó mà không bị buộc tội.<ref>{{chú thích báo|title=Japanese police release Tiananmen Square activist Wuer|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2010/06/07/national/japanese-police-release-tiananmen-square-activist-wuer/#.VIe0xNapdKp|accessdate=ngày 10 tháng 12 năm 2014|work=Japan Times|date=ngày 7 tháng 6 năm 2010}}</ref> Vào ngày [[18 tháng 5]] năm [[2012]], ông đã cố gắng quay trở lại sứ quán Trung Quốc ở [[Washington, DC]], nơi đại sứ quán Trung Quốc quyết định bỏ qua ông hoàn toàn.<ref>{{chú thích báo|last1=MacLeod|first1=Calum|title=In D.C., Chinese dissident hopes for arrest|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/washington/story/2012-05-18/chinese-dissident-hopes-for-arrest/55051752/1|accessdate=ngày 10 tháng 12 năm 2014|work=USA Today|date=ngày 18 tháng 5 năm 2012|access-date=2017-11-17|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510000103/http://usatoday30.usatoday.com/news/washington/story/2012-05-18/chinese-dissident-hopes-for-arrest/55051752/1|url-status=dead}}</ref><ref>{{chú thích báo|title=Tiananmen leader gets cold-shoulder from Chinese Embassy|url=http://news.nationalpost.com/2012/05/18/tiananmen-leader-gets-cold-shoulder-from-chinese-embassy/|accessdate=ngày 10 tháng 12 năm 2014|work=National Post|agency=Agence France Press|date=ngày 18 tháng 5 năm 2012}}</ref> Ông lại một lần nữa cố gắng tự mình quay về [[Hồng Kông]] vào cuối năm [[2013]], với kết quả tương tự như trước.<ref>{{chú thích báo|last1=Chen|first1=Chien-fu|title=Hong Kong response to Wuer Kaixi too cautious|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2013/12/03/2003578182|accessdate=ngày 2 tháng 12 năm 2014|publisher=Taipei Times|date=ngày 3 tháng 12 năm 2013}}</ref><ref>{{chú thích báo|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/wuer-kaixi-the-chinese-dissident-who-cant-get-himself-arrested--not-even-to-go-home-and-see-his-sick-parents-8963140.html|last1=Coonan|first1=Clifford|title=Wu’er Kaixi: The Chinese dissident who can't get himself arrested - not even to go home and see his sick parents|accessdate=ngày 10 tháng 12 năm 2014|work=The Independent|date=ngày 25 tháng 11 năm 2013}}</ref>

Vào [[tháng 12]] năm 2013, Ngô Nhĩ Khai Hy tung ra một phiên bản tiếng Trung của nền tảng truyền thông ẩn danh và không thường xuyên [[Kwikdesk]].<ref>{{citation |url=http://www.scmp.com/business/china-business/article/1368191/new-social-messaging-tool-taps-chinese-dissident-expansion |title=New Social Messaging Tool Taps Chinese Dissident Expansion - South China Morning Post}}</ref>

== Chính trị ==
Chính trị của Ngô Nhĩ Khai Hy gắn chặt với chủ nghĩa tích cực của ông. Ông liên kết với trung - hữu và tiến bộ nhân quyền và các tổ chức chính trị. Ở Đài Loan, ông đã "cam kết tiếp cận sâu hơn trong quan hệ của Đài Loan với Trung Quốc đại lục". Mặc dù đã mở rộng sự ủng hộ cho [[Liên minh phiếm Lục]], ông vẫn tự cho mình là người có quốc tịch Trung Quốc, lưu ý rằng "Trung Quốc là quê hương của cha mẹ tôi, Đài Loan là quê hương của con tôi".<ref>{{chú thích báo|title=China Tiananmen dissident Wuer Kaixi bids for Taiwan seat|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-33648548|accessdate=ngày 17 tháng 1 năm 2016|publisher=BBC|date=ngày 24 tháng 7 năm 2015}}</ref>

Vào tháng 12 năm 2014, Ngô Nhĩ Khai Hy thông báo tự ứng cử cho ghế lập pháp trước đây do [[Lin Chia-lung]] tổ chức trước đó, người trước đây đã đánh bại [[Jason Hu]] để làm thị trưởng [[Đài Trung]] trong cuộc [[bầu cử địa phương Đài Loan, 2014|bầu cử địa phương]].<ref>{{chú thích báo|last1=Hau|first1=Hsueh-ching|last2=Wu|first2=Lilian|title=Wu'er Kaixi to run in legislative by-election|url=http://focustaiwan.tw/news/aipl/201412010041.aspx|accessdate=ngày 2 tháng 12 năm 2014|publisher=Central News Agency|date=ngày 1 tháng 12 năm 2014}}</ref> Vài tuần sau, Ngô Nhĩ Khai Hy rút lui khỏi cuộc đua, vì ông cảm thấy một nhiệm kỳ một năm sẽ không đủ [[thời gian]] để hoàn thành các mục tiêu chính trị của ông..<ref>{{chú thích báo|last1=Hou|first1=Elaine|last2=Hau|first2=Hsueh-ching|title=Wu'er Kaixi drops bid for Legislature, vows to run in 2016|url=http://mfocustaiwan.cna.com.tw/news/aipl/201412260016.aspx|accessdate=ngày 26 tháng 12 năm 2014|agency=Central News Agency|date=ngày 26 tháng 12 năm 2014|archive-date=2014-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226233315/http://mfocustaiwan.cna.com.tw/news/aipl/201412260016.aspx}}</ref>

Ngô Nhi Khai Hy, được sự hậu thuẫn của Liên minh Sinh viên Cải cách Hiến pháp, đưa ra một cuộc tranh cử thứ hai không thành công cho Lập pháp viện Trung Hoa Dân Quốc vào [[tháng 7]] năm [[2015]].<ref>{{chú thích báo|title=Tiananmen Square dissident Wu'er Kaixi to stand for election to Taiwan parliament|url=http://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/1843565/tiananmen-square-dissident-launches-election-bid-taiwan|accessdate=ngày 17 tháng 1 năm 2016|work=South China Morning Post|agency=Agence France-Presse|date=ngày 25 tháng 7 năm 2015}}</ref><ref>{{chú thích báo|last1=Makinen|first1=Julie|title=Heavy metaler hopes to rock the vote in Taiwan with his candidacy|url=http://www.latimes.com/world/asia/la-fg-taiwan-rocker-20160115-story.html|accessdate=ngày 9 tháng 4 năm 2016|work=Los Angeles Times|date=ngày 15 tháng 1 năm 2016}}</ref>

== Chú thích ==
{{tham khảo}}
== Liên kết ngoài ==
*[http://www.wuerkaixi.com Wu'erkaixi's blog] {{in lang|en}} and some {{in lang|zh}}
*{{chú thích báo|title=Mr. Wu’er Kaixi’s Statement on Attempt to Turn Himself In|url=http://www.initiativesforchina.org/?p=1137|accessdate=ngày 10 tháng 12 năm 2014|publisher=Initiatives for China|date=ngày 19 tháng 5 năm 2012}}
{{Sự kiện Thiên An Môn}}

[[Thể loại:Sinh năm 1968]]
[[Thể loại:Nhân vật còn sống]]
[[Thể loại:Nhà hoạt động dân chủ Trung Quốc]]
[[Thể loại:Nhân vật bất đồng chính kiến Trung Quốc]]
[[Thể loại:Người Duy Ngô Nhĩ]]