Xem mã nguồn của Người Alan

{{Infobox ethnic group
| group            = Alans
| native_name      = Alani
| native_name_lang = 
| image            = [[File:Alans.jpg|250px]]
| image_caption    = Bản đồ thể hiện sự di cư của người Alans
| total            = <!-- total population worldwide -->
| total_year       = <!-- year of total population -->
| total_source     = <!-- source of total population; may be ''census'' or ''estimate'' -->
| total_ref        = <!-- references supporting total population -->
| genealogy        = 
| regions          = 
| languages        = Tiếng Scythia, ngôn ngữ Alani 
| philosophies     = 
| religions        = 
| related_groups   = [[Người Ossetia]]
| footnotes        = 
}}
{{Indo-European topics}}

'''Người Alan''' ([[Tiếng Latinh|La-tinh]]: ''Alani'') là những người [[du mục]] gốc [[Iran]] thời cổ đại và thời trung cổ đã di cư đến vùng [[Bắc Kavkaz]] ngày nay{{sfn|Golden|2009}}{{sfn|Abaev|Bailey|1985|pages= 801–803}}<ref name="WM Alans">{{harvnb|Waldman|Mason|2006|pp= 12–14}}</ref><ref name="Osprey10">{{harvnb|Brzezinski|Mielczarek|2002|pp= 10–11}}</ref><ref name="Zadneprovskiy467">{{harvnb|Zadneprovskiy|1994|pp= 467–468}}</ref> – trong khi một số tiếp tục tới Châu Âu và sau đó là Bắc Phi.

Nói chung được coi là một phần của người Sarmatia, và có thể có liên quan đến người Massagetae.{{Sfn|Alemany|2000|p= 1}} Các nhà sử học hiện đại đã kết nối người Alan với người Yancai (奄蔡, Yêm Thái) ở Trung Á có nguồn gốc từ Trung Quốc và với người Aorsi theo nguồn gốc La Mã.<ref name="Zadneprovskiy465">{{harvnb| Zadneprovskiy|1994|pp= 465–467}}</ref>

Người Alan di cư về phía tây và trở thành tộc người thống trị trong cộng đồng [[người Sarmatia]] trên thảo nguyên Pontic-Caspian ở Đông Âu, được các nguồn tài liệu La Mã nhắc đến vào [[Thế kỷ 1|thế kỷ thứ 1]] sau Công nguyên.{{sfn|Golden|2009}}{{sfn|Abaev|Bailey|1985|pages= 801–803}} Vào thời điểm đó, họ đã định cư ở khu vực phía bắc [[Biển Đen]] và thường xuyên tấn công [[Đế quốc Parthia|Đế chế Parthia]] và các tỉnh [[Kavkaz]] của [[Đế quốc La Mã|Đế chế La Mã]].<ref name="EB Alani">{{cite encyclopedia |url= http://global.britannica.com/EBchecked/topic/12171/Alani |author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |title= Alani |encyclopedia= Bách khoa toàn thư Britannica trực tuyến |date= 2015 |access-date= 1 January 2015 |archive-date= 4 November 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131104160114/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/12171/Alani |url-status= dead }}</ref> Từ năm 215 đến năm 250 TCN, người Goth đã phá vỡ quyền lực của họ ở thảo nguyên Pontic.<ref name="Osprey10" /> Và từ đó đã đồng hóa một bộ phận đáng kể người Alan có liên quan.

Sau khi người Hunnic đánh bại người Goth trên thảo nguyên Pontic vào khoảng năm 375 sau Công nguyên, nhiều người Alan đã di cư về phía tây cùng với nhiều bộ lạc Germanic khác nhau.

Họ băng qua [[Rhein|sông Rhein]] vào năm 406 sau Công nguyên cùng với [[người Vandal]] và [[Suebi]], định cư tại Orléans và Valence. Khoảng năm 409 CN, họ cùng với người Vandals và Suebi băng qua dãy Pyrenees vào bán đảo Iberia, định cư ở Lusitania và tỉnh Hispania Carthaginensis của Đế quốc La Mã.<ref name="EB Spain">{{cite encyclopedia | url= http://global.britannica.com/EBchecked/topic/557573/Spain/70357/Visigothic-Spain-to-c-500#ref587098 | title= Spain: Visigothic Spain to c. 500 |author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 2015 |encyclopedia= Bách khoa toàn thư Britannica trực tuyến | publisher= [[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |access-date= 1 January 2015}}</ref> Người Alan ở Iberia bị người Visigoth đánh bại một cách vang dội vào năm 418 SCN, sau đó đã phải nhường quyền lực của mình cho người Vandal Hasdingi.<ref name="EB Vandals">{{cite encyclopedia | url= http://global.britannica.com/EBchecked/topic/622890/Vandal |title= Vandal |author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 2015 |encyclopedia= Bách khoa toàn thư Britannica trực tuyến |publisher= [[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |access-date= 1 January 2015}}</ref> Vào năm 428{{nbsp}}TCN, người Vandal và người Alan đã vượt [[eo biển Gibraltar]] vào [[Bắc Phi]], tại đây họ thành lập một vương quốc tồn tại cho đến khi bị quân đội của Hoàng đế [[Justinianus I|Justinian I]] Byzantine chinh phạt vào năm 534.<ref name="EB Vandals" />

Cuối cùng, vào thế kỷ thứ 9, những người Alan sống dưới sự cai trị của người Hunnic đã thành lập nên vương quốc hùng mạnh của người Alan trong khu vực. Vương quốc này tồn tại cho đến khi bị [[người Mông Cổ]] xâm lược vào thế kỷ thứ 13 sau Công nguyên. Nhiều học giả coi những người Alan này là tổ tiên của người Ossetia hiện đại.<ref name="EB Alani" /><ref name="Shnirelman">{{cite journal | last1 = Shnirelman | first1 = Victor | year = 2006 | title = The Politics of a Name: Between Consolidation and Separation in the Northern Caucasus | url = http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/23/02_shnirelman.pdf | journal = Acta Slavica Iaponica | volume = 23 |pages = 37–49}}</ref>

Người Alan sử dụng một ngôn ngữ Đông Iran có nguồn gốc từ tiếng Scytho-Sarmatian và sau đó phát triển thành tiếng Ossetia hiện đại.{{sfn| Abaev |Bailey|1985|pages= 801–803}}{{sfn|Alemany|2000|pp= 5–7}}<ref>
For [[ethnogenesis]], see [[Walter Pohl]], [http://www.kroraina.com/bulgar/pohl_etnicity.html "Conceptions of Ethnicity in Early Medieval Studies"] in ''Debating the Middle Ages: Issues and Readings'', ed. Lester K. Little and Barbara H. Rosenwein, Blackwell, 1998, pp. 13–24.</ref>

Cái tên ''Alan'' đại diện cho một dạng phương ngữ [[Nhóm ngôn ngữ Đông Iran|Đông Iran]] từ thuật ngữ ''[[Aryan]]'' cổ trong tiếng Iran,{{sfn| Golden|2009}}{{sfn|Abaev|Bailey|1985|pages= 801–803}}{{sfn|Alemany|2000|pp=1–5}} và do đó có nguồn gốc từ tên quốc gia ''[[Iran|Īrān]]'' (số nhiều là ''*aryānām'').<ref>{{Citation |last1=Abaev |first1=V. I. |title=ALANS |date=26 August 2020 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/alans-COM_5117 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica Online |access-date=16 November 2023 |publisher=Brill |language=en |last2=Bailey |first2=H. W. |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116222720/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/alans-COM_5117 |url-status=dead }}</ref>

==Tên gọi==
Người Alan được các nhà quan sát nước ngoài ghi chép từ thế kỷ thứ 1 TCN trở đi với những cái tên tương tự: {{Langx|la|Alānī}}; {{langx|el|Ἀλανοί}} ''{{transliteration|el|Alanoi}}''; {{lang-zh|阿蘭聊}} ''{{transliteration|zh|ISO|Alanliao}}'' ([[Pinyin]]; ''Alan'' + ''Liu'', ''A Lan Liêu'') vào thế kỷ thứ 2,<ref>{{cite web| url = http://depts.washington.edu/silkroad/texts/hhshu/hou_han_shu.html| title = The ''Hou Hanshu''}}</ref> {{lang|zh|阿蘭}} ''{{transliteration|zh|ISO|Alan}}'' tại thế kỷ thứ 3,<ref>{{cite web| url = http://depts.washington.edu/silkroad/texts/weilue/weilue.html| title = The ''Weilüe''}}</ref> sau đó là ''Alanguo'' ({{lang|zh|阿蘭國}}, A Lan Quốc);<ref>Kozin, S.A., Sokrovennoe skazanie, M.-L., 1941. pp. 83–84</ref> [[tiếng Parthia]] và [[tiếng Ba Tư trung đại]] ''Alānān'' (số nhiều); [[tiếng Ả Rập]] ''Alān'' (số ít); [[tiếng Syriac|tiếng Suryani]] ''Alānayē''; [[tiếng Armenia cổ điển|tiếng Armenia cổ]] ''Alank'''; [[Tiếng Georgia|tiếng Gruzia]] ''Alaneti'' ('đất nước của người Alan'); [[tiếng Hebrew]] ''Alan'' (số nhiều là ''Alanim'').{{sfn|Alemany|2000|pp=1–2}}{{sfn|Golden|2009}}

Những cách viết bằng [[tiếng Latinh]] hiếm gặp hơn bao gồm ''Alauni'' hay ''Halani''.{{Sfn|Alemany|2000|pp=33, 99}} Tên này cũng được giữ nguyên trong [[tiếng Ossetia]] hiện đại là ''Allon''.<ref>Abaev V. I. Historical-Etymological Dictionary of Ossetian Language. V. 1. М.–Л., 1958. pp. 47–48.</ref>{{Sfn|Alemany|2000|p=4}}

Tên dân tộc Alān là một biến thể phương ngữ của tiếng Iran cổ *''Aryāna'', bản thân nó bắt nguồn từ gốc  ''arya''-, có nghĩa là 'Aryan', cách tự gọi chung của các dân tộc [[Ngữ tộc Ấn-Iran|Ấn Độ-Iran]].<ref name="Mallory">{{harvnb|Mallory|Adams|1997|p=213|ps=: "Iran ''Alani'' (< *''aryana'') (the name of an Iranian group whose descendants are the Ossetes, one of whose subdivisions is the ''Iron'' [< *''aryana''-)), *''aryranam'' (gen. pi.) ‘of the Aryans’ (> MPers ''Iran'')."}}</ref><ref name="Alemany">{{harvnb|Alemany|2000|pp=3–4|ps=: "Nowadays, however, only two possibilities are admitted as regards [the etymology of ''Alān''], both closely related: (a) the adjective *''aryāna''- and (b) the gen. pl. *''aryānām''; in both cases the underlying OIran. ajective *''arya''- 'Aryan' is found. It is worth mentioning that although it is not possible to give an unequivocal option because both forms produce the same phonetic result, most researchers tend to favour the derivative *''aryāna''-, because it has a more appropriate semantic value ... The ethnic name *''arya''- underlying in the name of the Alans has been linked to the Av. ''Airiianəm Vaēǰō'' 'the Aryan plain'."}}</ref>{{sfn|Golden|2009}}

Có lẽ nó được sử dụng vào thời kỳ đầu lịch sử của người Alan với mục đích thống nhất một nhóm bộ lạc không đồng nhất thông qua việc kêu gọi nguồn gốc chung 'Aryan' của tổ tiên.{{Sfn|Alemany|2000|p=4}} Giống như tên gọi Iran (*Aryānām), tính từ *aryāna có liên quan đến Airyanəm Waēǰō ('việc mở rộng của người Arya'), quê hương huyền thoại của người Iran đầu tiên được nhắc đến trong kinh Avesta.<ref name="Alemany" />{{sfn|Golden|2009}}

Một số tên dân tộc khác cũng mang tên của người Alan: ''Rhoxolāni'' ('Alan tươi sáng'), một nhánh của người Alan có tên có thể liên quan đến các hoạt động tôn giáo, và ''Alanorsoi'' ('Alan trắng'), có lẽ là một liên minh ủa người Alan và Aorsi.{{Sfn|Alemany|2000|p=8}} Tên riêng ''Alan'' và ''Alain'' (từ tiếng Latin là ''Alanus'') có thể đã được những người định cư Alan phổ biến sang Tây Âu vào thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên.{{Sfn|Alemany|2000|p=5}}

Trong suốt chiều dài lịch sử, người Alan cũng được biết đến với một nhóm tên gọi liên quan khác bao gồm các biến thể như ''Asi'', ''As'' và ''Os'' (''Iasi'' hay ''Olani'' trong tiếng [[România|Romania]], ''Uzi'' trong tiếng Bulgari, ''Jász'' trong tiếng Hungary, ''Jasy'' trong tiếng Nga, ''{{transliteration|ka|Osi}}'' của Gruzia).{{Sfn|Alemany|2000|pp=5–7}}<ref>Sergiu Bacalov, ''Medieval Alans in Moldova'' / ''Consideraţii privind olanii (alanii) sau iaşii din Moldova medievală. Cu accent asupra acelor din regiunea Nistrului de Jos'' https://bacalovsergiu.files.wordpress.com/2016/05/download-sergiu-bacalov-considerac5a3ii-privind-olanii-alanii-sau-iac59fii-din-moldova-medievalc483.pdf)</ref> Chính cái tên này là nguồn gốc của tiếng Ossetia hiện đại.{{sfn|Alemany|2000|pp=5–7}}

==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}{{Sơ khai Trung Á}}

[[Thể loại:Dân tộc Iran lịch sử]]
[[Thể loại:Lịch sử Trung Á]]