Xem mã nguồn của Nghiêm Phục

{{Thông tin nhân vật
| tên = Nghiêm Phục
| hình = Ngieng Hok.JPG
| ghi chú hình = 
| nghề nghiệp = {{hlist|Sĩ quan quân đội|Biên tập viên báo chí|Dịch giả|Nhà văn}}
| tác phẩm nổi bật = [[Củng Kim Âu]]
| module = {{Thông tin viên chức
| embed=yes
| tên = 
| chức vụ = Hiệu trưởng [[Đại học Bắc Kinh|Quốc lập Bắc Kinh Đại học]]
| bắt đầu = {{date|1912-05-03}}
| kết thúc = {{date|November 1912}}
| tiền nhiệm = <font color="red">''Người đầu tiên''</font><br/>{{ill|Lao Nãi Tuyên|zh|劳乃宣}} {{small|(Hiệu trưởng Kinh Sư Đại học đường)}}
| kế nhiệm = {{Interlanguage link|Hồ Nhân Nguyên|zh|胡仁源}}
| chức vụ 2 = Hiệu trưởng [[Đại học Phục Đán]]
| bắt đầu 2 = 1906
| kết thúc 2 = 1907
| tiền nhiệm 2 = {{Interlanguage link|Mã Tương Bá|zh|馬相伯|en|Ma Xiangbo}}
| kế nhiệm 2 = {{Interlanguage link|Hạ Kính Quan|zh|夏敬觀}}
| quốc tịch = {{CHN}}
| ngày sinh = {{ngày sinh|1854|01|08}}
| nơi sinh = [[Mân Hầu]], [[Phúc Kiến]], [[Đại Thanh]]
| ngày mất = {{ngày mất và tuổi|1921|10|27|1854|01|08}}
| nơi mất = [[Phúc Châu]], [[Phúc Kiến]], [[Trung Hoa Dân Quốc (1912–1949)|Trung Hoa Dân Quốc]]
| dân tộc = [[Người Hán|Hán]]
| vợ = Vương phu nhân<br>Chu Minh Lệ
| cha = Nghiêm Chấn ({{lang|zh|嚴振}})
| con = [[#Con trai|xem văn bản]]
| alma_mater = [[Trường Hải quân Hoàng gia, Greenwich]]
| đảng = [[Trung Quốc Quốc dân Đảng|Quốc dân Đảng]]
}}
| module2 = 
}}
{{Infobox Chinese
|t=嚴復
|s=严复
|p=Yán Fù
|w=Yen² Fu⁴
|mi={{IPAc-cmn|yan|2|.|f|u|4}}
|gr=Yan Fuh
|altname=[[Biểu tự]]
|t2=幾道
|s2=几道
|p2=Jǐ Dào
|w2=Chi<sup>3</sup> Tao<sup>4</sup>
|mi2={{IPAc-cmn|j|i|1|.|d|ao|4}}
|l2=Kỷ Đạo
|gr2=Jii Daw
|altname3=Tên khai sinh
|t3=嚴傳初
|s3=严传初
|p3=Yán Zhuàn Chū
|l3=Nghiêm Truyện Sơ
|gr3=Yan Juann Chu
|w3=Yan<sup>2</sup> Chuan<sup>4</sup> Ch`u<sup>1</sup>
}}

'''Nghiêm Phục''' (8 tháng 1 năm 1854 – 27 tháng 10 năm 1921), [[Biểu tự|tự]] '''Kỷ Đạo''' ({{Lang|zh-Hant|幾道}}), [[Tên hiệu|hiệu]] '''Dũ Dã lão nhân''' ({{lang|zh|愈野老人}}),{{Sfnp|Từ Lập Đình|1996|p=543}} là một [[sĩ quan quân đội]], [[nhà tư tưởng]], [[nhà giáo dục]] và [[dịch giả]] [[Trung Quốc]] có ảnh hưởng lớn vào cuối thời [[nhà Thanh]]. Ông không chỉ là người viết lời bài [[Củng Kim Âu]] – quốc ca chính thức đầu tiên của Trung Quốc,{{Sfnp|Lý Dị Minh|2013|p=132}} mà còn là người đã giới thiệu văn hóa và khoa học phương Tây đến Trung Quốc từ cuối thế kỷ 19, đặc biệt là thuyết "[[chọn lọc tự nhiên]]" của [[Charles Darwin|Darwin]].

Nghiêm Phục sinh ra trong thời kỳ được [[Karl Marx]] xem là giai đoạn Trung Quốc bắt đầu "mở cửa" cho nền văn minh phương Tây và nhà Thanh sắp sụp đổ. Tuy nhiên, chế độ quân chủ vẫn tồn tại thêm nửa thế kỷ nữa, thoi thóp trước hàng loạt cuộc nổi dậy, cải cách, và cách mạng tới tận năm 1912. Trong những năm xã hội hỗn loạn vào cuối thời kỳ quân chủ và đầu thời kỳ cộng hòa, Nghiêm Phục đã đóng một vai trò cực kỳ quan trọng, không phải ở lĩnh vực chính trị hay chuyên môn hải quân của mình mà là vì ảnh hưởng của ông đối với Trung Quốc trong lĩnh vực phát triển tri thức và nhận thức.{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2003|p=25}}

== Trưởng thành ==

=== Thời niên thiếu ===
Nghiêm Phục vốn tên '''Nghiêm Truyện Sơ''' ({{Lang|zh|嚴傳初}}), nhũ danh là '''Thể Càn''' ({{Lang|zh|体乾}}),{{Sfnp|Vương Hiến Minh|2018|p=44}} sinh ngày 8 tháng 1 năm 1854 tại [[Mân Hầu]], [[Phúc Kiến|tỉnh Phúc Kiến]] trong một gia đình [[Thân sĩ|hương thân]] có truyền thống [[Đông y]]. Từ khi còn nhỏ, cha ông đã đốc thúc ông cố gắng học tập, chuẩn bị cho [[Khoa cử|kỳ khoa cử]]. Tuy nhiên, kế hoạch này đã thay đổi đột ngột sau cái chết của cha ông vào năm 1866: trong lúc Nghiêm Chấn hành nghề y cứu người bị bệnh dịch tả thì nhiễm phải bệnh dịch mà qua đời.{{Sfnp|Tằng Kỷ Hâm|2008|p=152}} Việc học của Nghiêm Phục ngừng lại giữa chừng, ông cũng từ bỏ con đường khoa cử của mình. Ông theo mẹ chuyển đến sống tại [[Phúc Châu]].{{Sfnp|Tằng Kỷ Hâm|2008|p=153}}

Năm 1866, dưới triều hoàng đế [[Đồng Trị]], [[Tả Tông Đường]] cho thiết lập [[Cục Thuyền chính Phúc Châu|Cục Thuyền chính]] tại Phúc Châu,{{Efn|Cục Thuyền chính Phúc Châu ({{lang-zh|福州船政局}}, {{langx|en|Foochow Arsenal}}) còn có tên Cục Thuyền chính Mã Vĩ ({{lang|zh|馬尾船政局}}) được [[Tả Tông Đường]] thiết lập tại [[Mã Vĩ]], [[Phúc Châu]].}} gồm hai bộ phận là Xưởng đóng tàu Mã Vĩ – xưởng đóng tàu kiểu mới đầu tiên ở Trung Quốc cận đại – và Học viện Thuyền chính ({{Lang|zh-Hant|船政學堂}}) chuyên đào tạo hải quân.{{Sfnp|Nghiêm Phục|Chu Chấn Phủ|1959|p=325}} Năm sau, Nghiêm Phục thi đậu vào Học viện đào tạo Hải quân với vị trí đầu bảng và đổi tên thành '''Tông Quang''' ({{Lang|zh|宗光}}), lấy tự '''Hựu Lăng''' ({{Lang|zh|又陵}}).{{Sfnp|Vương Hiến Minh|2018|p=44}}{{Sfnp|Doleželová-Velingerová|Wagner|2013|p=32}} Tại trường học phương Tây này, ông đã được tiếp xúc [[Triết học khoa học|khoa học phương Tây]], được học nhiều môn như tiếng Anh, số học, hình học, đại số, lượng giác, vật lý, hóa học, chiêm tinh học và khoa học hàng hải.{{Sfnp|Pierce|2018|p=82}} Đây trở thành một bước ngoặt quan trọng cho sự nghiệp sau này của Nghiêm Phục. Năm 1871, Nghiêm Phục nằm trong lứa học sinh đầu tiên tốt nghiệp của học viện, được bố trí đến thực tập trên chiến hạm Kiến Uy.{{Sfnp|Bao Hòa Bình|Vương Học Diễm|2006|p=320}} Năm 1872, ông lấy được tư cách tuyển dụng làm Đạo viên,{{Efn|Đạo viên ({{lang|zh|道员}}) hay Đạo đài ({{lang|zh|道台}}) còn gọi tắt là Đạo, là một chức quan dưới triều đại [[nhà Thanh]], chủ quản một địa phương giữa tỉnh (đứng đầu là Tuần phủ, Tổng đốc) và Phủ (đứng đầu là Tri phủ).}} từ đó mà đổi tên thành "'''Phục'''", lấy tự "'''Kỷ Đạo'''",{{Sfnp|Chu Kiện Hoa|1998|p=36}} [[biệt hiệu]] '''Tôn Nghi''' ({{Lang|zh|號尊}}).{{Sfnp|Từ Lập Đình|1996|p=7}} Cũng trong năm này, ông được điều sang chiến hạm Dương Vũ,{{Sfnp|Viên Hành Bái và đồng nghiệp|2020|p=274}} theo tàu chiến này đi đến nhiều nơi như [[Singapore]], [[Pulau Pinang]], [[Nhật Bản]].{{Sfnp|Vương Hiến Minh|2018|p=45}}

=== Du học Anh và về nước ===
Năm 1877, Nghiêm Phục được triều đình nhà Thanh tuyển chọn cử sang Anh du học.{{Sfnp|Bao Hòa Bình|Vương Học Diễm|2006|p=320}} Ban đầu, ông theo học trường [[Đại học Portsmouth]] một thời gian ngắn,{{Sfnp|Kurtz|2011|p=151}} sau đó chuyển đến trường Trường Hải quân Hoàng gia ở [[Greenwich]], [[Luân Đôn]] học điều khiển tàu trong 2 năm.{{Sfnp|Kirill|2013|p=831}}{{Sfnp|Lackner|Amelung|Kurtz|2001|p=236}} Ở Anh, Nghiêm Phục đã trở thành bạn vong niên với nhà ngoại giao, đại sứ {{Interlanguage link|Quách Tung Đảo|zh|郭嵩焘|en|Guo Songtao}}.{{Sfnp|Dillon|2013|p=362}} [[Benjamin I. Schwartz|Benjamin Schwartz]] từng đề cập tới tình bạn này trong tác phẩm của mình: "họ thường dành cả ngày lẫn đêm để thảo luận về sự khác biệt và tương đồng trong tư tưởng và thể chế chính trị của Trung Quốc và phương Tây".{{Sfnp|Pierce|2018|p=82}}{{Sfnp|Schwartz|2009|p=29}} Sau khi tốt nghiệp với thành tích vượt trội vào năm 1879, Nghiêm Phục trở về Trung Quốc và được mời trở lại Học viện Thuyền chính dạy học một thời gian ngắn.{{Sfnp|Rieu|2012|p=48}}

Sau khi [[Lý Hồng Chương]] sáng lập {{Interlanguage link|Học viện Thủy sư Bắc Dương|zh|天津水师学堂}} ở [[Thiên Tân]], Nghiêm Phục được mời đến làm giáo viên ngoại ngữ cho học viện.{{Sfnp|Gamsa|2008|p=121}} Nhưng đến đầu những năm 1890, sau khi trở thành người đứng đầu Học viện Thủy sư và bắt đầu có sự bất đồng quan điểm với Lý Hồng Chương, Nghiêm Phục dần có ý rút khỏi giới hải quân. Năm 1890, Nghiêm Phục từng đảm nhiệm chức Đồng tri một thời gian ngắn, được đưa vào danh sách tuyển dụng làm Tri phủ. Tuy nhiên vào năm 1891, sau quá trình bổ khuyết, Nghiêm Phục lại được bổ nhiệm làm Đạo viên.{{Sfnp|Hàn Giang Hồng|2006|p=235}}

== Tư tưởng duy tân ==

=== Ủng hộ cải cách ===
[[Tập tin:StatueYanFu.jpg|nhỏ|Tượng Nghiêm Phục ở [[Thiên Tân]]]]
Năm 1895, Nghiêm Phục bắt đầu hoạt động chính trị khi tham gia vào {{Interlanguage link|Chiến dịch Công xa Thượng thư|zh|公车上书|en|Gongche Shangshu movement}} phản đối [[Hiệp ước Shimonoseki|Hiệp ước Mã Quan]] kết thúc [[Chiến tranh Nhật–Thanh|Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ nhất]] (1894–1895, tranh giành quyền kiểm soát Triều Tiên). Ông đã công khai phát biểu những luận văn như ''Luận thế biến chi cấp'', ''Nguyên cường'', ''Ích hàn'', ''Cứu vong quyết luận'' trên ''[[Trực báo]]'' của Thiên Tân, chủ trương đổi mới cải cách chính trị, vũ trang chống lại ngoại xâm.{{Sfnp|Vương Hiến Minh|2018|p=46}} Những hịch văn cổ động này đã gây được tiếng vang nhất định.{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=128}}

Nghiêm Phục không chỉ tích cực tuyên truyền chủ trương duy tân mà còn tham gia sáng lập trường học kiểu mới. Năm 1896, Nga văn quán ({{Lang|zh|俄文馆}}) được thành lập, Nghiêm Phục được bổ nhiệm làm người quản lý chính,{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=331}} đích thân đặt ra chương trình học, tuyển chọn giáo viên. Đây là trường học [[tiếng Nga]] đầu tiên của Trung Quốc.{{Sfnp|Bạch Thọ Di|1989|p=1471}} Bên cạnh đó, Nghiêm Phục còn hỗ trợ {{Interlanguage link|Trương Nguyên Tể|zh|张元济}} sáng lập Thông nghệ Học đường ({{Lang|zh|通艺学堂}}) tại [[Bắc Kinh]], chuyên giảng dạy khoa học phương Tây, đặc biệt là tiếng Anh và số học. Ông không chỉ từng đích thân đến giảng dạy mà còn giúp học đường này mời một giáo viên nước ngoài. Theo lời kể của Trương Nguyên Tể trong ''Hồi ức về Chính biến Mậu Tuất'', cái tên "Thông nghệ" chính là do Nghiêm Phục đặt, một trong hai giáo viên thường trú tại trường cũng là cháu trai của Nghiêm Phục – Nghiêm Quân Tiềm ({{Lang|zh|嚴君潛}}).{{Sfnp|Mã Dũng|2001|p=96}} Sức ảnh hưởng của Thông nghệ Học đường ở Bắc Kinh ngày càng mở rộng, không chỉ được quan viên ở kinh thành khẳng định mà còn nhận được sự chú ý của Hoàng đế [[Quang Tự]].{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2003|p=131}} Ngoài ra, Nghiêm Phục còn từng quyên tặng 100 tệ hỗ trợ [[Lương Khải Siêu]] sáng lập {{Interlanguage link|Báo Thời Vụ|zh|时务报}} ở [[Thượng Hải]]. Tờ báo này đã đăng lại những luận văn về tư tưởng duy tân của Nghiêm Phục như ''Nguyên cường'', ''Ích hàn'', khiến cho phạm vi ảnh hưởng của những luận văn này một lần nữa được khuếch trương, gây tiếng vang lớn trong xã hội đương thời.{{Sfnp|Mã Dũng|2001|p=87}}

Khoảng thời gian này cũng là lúc Nghiêm Phục biên dịch tác phẩm ''Tiến hóa và Đạo đức'' của [[Thomas Henry Huxley|Thomas Huxley]] dưới cái tên ''Thiên diễn luận'' ({{Lang|zh-Hant|天演論}}). Để bày tỏ sự ủng hộ với Báo Thời Vụ, ông đã gửi bản thảo đầu tiên của ''Thiên diễn luận'' đến cho Lương Khải Siêu. Sau khi đọc được ''Thiên diễn luận'' từ chỗ của Lương Khải Siêu, [[Khang Hữu Vi]] vô cùng thán phục, tự nhận bản thân chưa từng gặp được người nào như vậy, khen ngợi Nghiêm Phục là người đứng đầu trong giới Tây học Trung Quốc.{{Sfnp|Cảnh Thiên Khôi|2017|p=141}} Năm 1897, Nghiêm Phục cùng với {{Interlanguage link|Vương Tu Thực|zh|王脩植}} và {{Interlanguage link|Hạ Tằng Hữu|zh|夏曾佑|en|Xia Zengyou}} đã lập ra {{Interlanguage link|Báo Quốc Văn|zh|国闻报|en|Guowen Bao}} ở Thiên Tân, tuyên truyền biến pháp duy tân. Theo [[Tập Cận Bình]], việc ''Thiên diễn luận'' và ''Quần học dị ngôn'' ({{Lang|zh-Hant|群學肄言}}, bản dịch từ ''Nghiên cứu Xã hội học'' của [[Herbert Spencer]]) của Nghiêm Phục liên tục được đăng tải trên Báo Quốc văn, giới thiệu thuyết tiến hóa đến người dân Trung Quốc được xem là cống hiến lớn nhất trong lịch sử của tờ báo này.{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=4}}

=== Chính biến Mậu Tuất ===
Tháng 1 năm 1898, Nghiêm Phục đã đăng ''Sách dự định dâng lên Hoàng đế'' ({{Lang|zh|擬上皇帝書}}, Nghĩ thượng Hoàng đế thư) lên Báo Quốc Văn, nhận định Trung Quốc yếu nhược lâu ngày đã đến cực hạn, đề xuất những chính sách trị phần ngọn như quản lý tài vụ, kinh doanh vũ khí, ngoại giao hợp lý cùng với các chính sách trị phần gốc như lập chính, bồi dưỡng người tài, phong tục, nhân tâm.{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=323}} Không lâu sau, Nghiêm Phục được Quang Tự Đế lệnh cho lên kinh đô yết kiến.{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2003|p=148}} Ông đã soạn ''Sách vạn chữ dâng Hoàng đế Quang Tự'' ({{Lang|zh|上光緒皇帝萬言書}}, Thượng Quang Tự Hoàng đế vạn ngôn thư) để trình bày về những chủ trương cải cách chính trị của mình.{{Sfnp|Trần Văn Tân|2006|p=119}} Tuy nhiên, bản ghi chép hoàn chỉnh này đã không đến được tay Quang Tự Đế bởi chỉ một tuần sau khi ông được hoàng đế triệu kiến, [[Chính biến Mậu Tuất]] đã diễn ra.{{Sfnp|Mã Dũng|2001|p=120}} Tháng 9 cùng năm, chính biến kết thúc nhanh chóng với sự thất bại của Quang Tự Đế và phái duy tân, những người chủ trì như [[Khang Hữu Vi]], [[Lương Khải Siêu]] đều bị nghiêm trị. Nghiêm Phục cũng bị ảnh hưởng khi Báo Quốc Văn vì tường thuật chi tiết cuộc chính biến mà bị phe phái của [[Từ Hi Thái hậu]] cưỡng chế ngừng hoạt động,{{Efn|Dưới tiêu đề "''Thấy chết không sờn''", Báo Quốc Văn đã đưa tin về việc [[Đàm Tự Đồng]] cũng như "Lục quân tử" bị trảm.}} chính thức bị bán lại cho người [[Nhật Bản]].{{Sfnp|Vương Thức|1976|p=52}}

Mặc dù ủng hộ tư tưởng duy tân, nhưng Nghiêm Phục lại bất đồng chính kiến với hai người Khang, Lương, ông cho rằng cả hai: "Manh động thiếu suy nghĩ, lo việc không chu toàn, trên phụ lòng quân vương, dưới liên lụy bạn bè". Nghiêm Phục nhận định, Trung Quốc rơi vào tình trạng hỗn loạn như đương thời, hai người Khang, Lương có trách nhiệm cực lớn.{{Sfnp|Tiêu Công Tần|2001|p=13}} Sau khi [[Bách nhật duy tân]] kết thúc, Nghiêm Phục đã xác định được mục tiêu của cuộc đời mình, ông quyết định chú tâm vào việc phiên dịch các tác phẩm quan trọng trong Tây học, "khai dân trí" để cứu đất nước.{{Sfnp|Quý Quảng Mậu|2005|p=114}}

== Khai dân trí ==
Năm 1900, sau khi [[phong trào Nghĩa Hòa Đoàn]] bùng lên, Nghiêm Phục tạm lánh đến [[Thượng Hải]] và bắt đầu chú tâm vào công việc dịch thuật của mình. Tại đây, ông đã tham gia {{Interlanguage link|Trung Quốc nghị hội|zh|中国议会 (清朝)}}{{Efn|Ý nghĩa tương đương với Quốc hội.}} do {{Interlanguage link|Uông Khang Niên|zh|汪康年}} và {{Interlanguage link|Đường Tài Thường|zh|唐才常|en|Tang Caichang}} khởi xướng và được bầu làm phó hội trưởng đầu tiên.{{Sfnp|Liêu Mai|2001|p=263}} Sau hai lần họp chính thức, hội đã đề ra vài khuynh hướng hoạt động chính, trong đó bao gồm: tôn sùng [[Quang Tự Đế]], không thừa nhận phe phái của [[Từ Hi Thái hậu]],{{Efn|Từ chối tính chính danh (quyền nhiếp chính) của Từ Hi Thái hậu, không thừa nhận nhóm thế lực Đoan vương [[Tái Y]], [[Cương Nghị]] &ndash; những người đứng đầu [[Nghĩa Hòa đoàn]] và tham gia vào việc hành quyết "Lục quân tử".}}{{Sfnp|Quách Vật|2010|p=123}} nỗ lực tuyên truyền và thực hiện những cải cách chính trị mới.{{Sfnp|Liêu Mai|2001|p=264}} Sau khi [[Liên quân tám nước]] tiến vào [[Bắc Kinh]], Trung Quốc nghị hội đã từng thảo luận một lần về việc lập ra chính phủ mới, đề cử một người nhậm chức Đại Tổng thống. Ngày 22 tháng 8, trợ lý của hội là Đường Tài Thường đã bị Tổng đốc Hồ Quảng là [[Trương Chi Động]] bắt tại [[Hán Khẩu]] khi đang tổ chức lực lượng {{Interlanguage link|Tự lập quân|zh|自立軍起義}}, hội dần giải tán.{{Sfnp|Doãn Tiểu Mẫn|2002|p=41}}{{Sfnp|Vương Kế Bình|2004|p=270}} Cũng trong năm này, Nghiêm Phục thành lập "Danh học hội" ở Thượng Hải để giảng dạy [[Logic học]], đồng thời cũng bắt đầu phiên dịch những tác phẩm nổi bật của phương Tây về chủ đề này. Nhờ những bản dịch của Nghiêm Phục, đã có một lượng lớn từ mượn mới được du nhập vào [[Hán ngữ]],{{Sfnp|Sử Hữu Vi|2020|pp=63–64}} bao gồm những khái niệm, quan niệm trong Tây học.{{Efn|Cuối đời Thanh, các học thuyết chính trị, xã hội, khoa học tự nhiên của giai cấp tư sản Âu Mỹ được gọi là Tây học}}{{Sfnp|Hàn Giang Hồng|2006|p=52}}

Năm 1901, Nghiêm Phục được Trương Ký mời đến Thiên Tân quản lý sự vụ của Cục Khai thác quặng ({{Lang|zh|开平矿务局}}, Khai bình khoáng vụ cục).{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2003|p=218}} Nhưng chỉ một năm sau thì ông chuyển đến [[Bắc Kinh]] nhậm chức tổng biên soạn Cục phiên dịch ({{Lang|zh|译书局}}, Dịch thư cục) của Kinh sư Đại học đường.{{Efn|Kinh sư Đại học đường ({{lang|zh|[[:zh:京师大学堂|京师大学堂]]}} là một trong những cơ sở giáo dục đại học toàn diện đầu tiên ở Trung Quốc, và là tiền thân của [[Đại học Bắc Kinh]] và [[Đại học Sư phạm Bắc Kinh]] hiện nay.}}{{Sfnp|Lữ Bành|2019|p=138}}{{Sfnp|Cao|2017|p=230}} Đầu năm 1904, Nghiêm Phục từ chức Tổng quản lý Cục khai thác quặng cũng như Tổng biên soạn ở Cục phiên dịch, quay về Thượng Hải để tiếp tục việc dịch thuật. Nhưng đến mùa đông cùng năm thì sự kiện tố tụng liên quan đến Cục phiên dịch xảy ra, ông bị phái đến [[Luân Đôn]] để hỗ trợ đàm phán.{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2006|p=26}} Năm 1905, [[Tôn Trung Sơn]] từ [[châu Mỹ]] đến Anh, đặc biệt đến gặp Nghiêm Phục; hai người đã có một cuộc hội đàm khá dài về việc phát triển "dân trí".{{Sfnp|Vương Trung Giang|1991|p=57}} Sau khi quay về Thượng Hải, Nghiêm Phục đã hỗ trợ {{Interlanguage link|Mã Tương Bá|zh|马相伯|en|Ma Xiangbo}} thành lập [[Đại học Phục Đán|Trường công lập Phục Đán]].{{Sfnp|Chu Xuyên|1994|p=4}}{{Sfnp|Mã Dũng|2001|p=214}} Một năm sau, ông trở thành hiệu trưởng thứ hai của trường học này. Cùng năm, Nghiêm Phục đã được Tuần phủ [[An Huy]] là Ân Minh mời đến Trường Sư phạm An Huy làm giám đốc. Năm 1907, không lâu sau khi Ân Minh bị ám sát, Nghiêm Phục cũng xin từ chức.{{Sfnp|Đổng Bảo Lương|1990|p=215}} Năm 1908, Nghiêm Phục một lần nữa đến kinh thành, nhậm chức Tổng biên soạn Viện thẩm định danh từ của Bộ Học.{{Efn|Bộ Học ({{lang|zh|學部}}) là một cơ quan trung ương được [[nhà Thanh]] thiết lập vào năm 1905 dưới triều [[Quang Tự]] để quản lý việc giáo dục, ngang cấp với [[Lục bộ]] và tương đương với Bộ Giáo dục ngày nay.}}{{Sfnp|Thẩm Quốc Duy|2014|p=110}}{{Sfnp|Mã Dũng|2001|p=238}} Trong thời gian đảm nhiệm chức vụ tại Viện thẩm định, Nghiêm Phục đã đóng một vai trò quan trọng trong việc tiêu chuẩn hóa thuật ngữ khoa học ở Trung Quốc.{{Sfnp|Pierce|2018|p=83}}

Ngày 17 tháng 1 năm 1910, ông được triều đình nhà Thanh ban cho danh hiệu [[Tiến sĩ Nho học|Tiến sĩ]] danh dự sau nhiều lần liên tiếp rớt kỳ [[Thi hương|thi Hương]].{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=330}} Cùng năm, ông lần lượt trở thành Hiệp Đô thống của Bộ Hải quân,{{Efn|Hiệp Đô thống là một cấp bậc quân hàm trong chế độ quân đội mới vào cuối thời kỳ [[nhà Thanh]], thống lĩnh một "hiệp" (hiệp tương đương với [[lữ đoàn]] của [[Lục quân]]). Hiệp Đô thống tương đương với cấp bậc Lữ đoàn trưởng, quân hàm có thể so với [[Thiếu tướng]] hiện nay.}} Nghị viên của Tư chính viện.{{Efn|{{Interlanguage link|Tư chính viện|zh|资政院|en|Advisory Council (Qing dynasty)}} còn gọi là Hội đồng Cố vấn Chính phủ{{sfnp|Từ Tiểu Quần|2020|p=110}} hoặc Ban Cố vấn Chính trị{{sfnp|Judge|1997|p=295}} là cơ quan chuẩn bị cho quốc hội được thành lập vào năm 1910. Đây là một phần trong chính sách mới của triều đình nhà Thanh để tiến tới lập hiến.}} Năm 1911, [[Long Dụ Thái Hậu]] hạ chiếu chỉ yêu cầu các nha môn liên quan của Viện Điển lễ và [[Bộ Lễ]] sáng tác "Quốc nhạc". Đến ngày 4 tháng 10 cùng năm, [[Củng Kim Âu]] chính thức được ban hành.{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2003|p=370}} Nghiêm Phục chính là người viết lời cho bài quốc ca này.{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2006|p=36}} Tháng 5 năm 1912, Bắc Kinh đại học đường chính thức được đổi tên thành [[Đại học Bắc Kinh|Đại học Quốc lập Bắc Kinh]], Nghiêm Phục trở thành hiệu trưởng đầu tiên của trường đại học này.{{Sfnp|Lữ Lâm|1989|p=20}} Đây là giai đoạn mà Đại học Bắc Kinh gặp rất nhiều khó khăn, đặc biệt là mặt tài chính, nhưng Nghiêm Phục đã cố gắng để khắc phục, giúp Đại học Bắc Kinh vượt qua. Nghiêm Phục đã đưa ra một quan điểm mà ít nhà cầm quyền nào phản đối: "Bảo vệ Đại học Bắc Kinh là bảo tồn văn hóa Trung Quốc".{{Sfnp|Weston|1995|p=100}} Tuy nhiên, đến ngày 7 tháng 10 cùng năm, vì sự tranh đấu giữa các phe phái, Nghiêm Phục bị buộc từ chức.{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=6}}

== Những năm cuối đời và tư tưởng bảo hoàng ==
Năm 1912, sau thỏa thuận giữa [[Tôn Trung Sơn]] và [[Viên Thế Khải]], nhà Thanh chính thức sụp đổ với sự thoái vị của [[Phổ Nghi]] và Viên Thế Khải trở thành [[Nguyên thủ quốc gia Trung Hoa Dân quốc|Đại Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc]]. Một năm sau, Nghiêm Phục trở thành Cố vấn Pháp luật Ngoại giao của Phủ Tổng thống. Ngày 26 tháng 1 năm 1914, Viên Thế Khải hạ lệnh tổ chức Ước pháp Hội nghị;{{Efn|Ước pháp Hội Nghị ({{lang|zh|[[:zh:约法会议|约法会议]]}}) là một hội nghị do [[Trung Hoa Dân Quốc (1912–1949)|Chính phủ Dân quốc]] triệu tập từ năm 1914 đến 1915, nhằm đặt ra "Ước pháp Trung Hoa Dân Quốc" (Hiến pháp tạm thời) cũng như các luật pháp liên quan.}} Nghiêm Phục trở thành 1 trong 60 Nghị viên được chọn.{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2003|p=419}} Cùng năm, Nghiêm Phục trở thành Tham chính của Viện Tham chính,{{Efn|Tham chính viện ({{lang|zh|[[:zh:参政院|参政院]]}}) là một cơ quan lập pháp lâm thời được thành lập theo "Ước pháp Trung Hoa Dân Quốc", tồn tại từ năm 1914 đến 1916.}} tham gia vào việc biên soạn Hiến pháp.{{Sfnp|Mã Dũng|2001|p=346}}

Mặc dù Nghiêm Phục là người ủng hộ canh tân đất nước, cải cách chính trị, nhưng ông đồng thời cũng là người theo [[chủ nghĩa bảo hoàng]] và bảo thủ, tích cực ủng hộ [[Viên Thế Khải]] và [[Trương Huân (tướng đuôi sam)|Trương Huân]] khôi phục [[Chế độ quân chủ Trung Quốc|chế độ quân chủ]]. Ngày 23 tháng 8 năm 1915, theo mật lệnh của Viên Thế Khải và lời mời của {{Interlanguage link|Dương Độ|zh|杨度|en|Yang Du}}, Nghiêm Phục ra mặt khởi xướng thành lập Trù An hội ({{Lang|zh|筹安会}}),{{Sfnp|Pierce|2018|p=82}} ủng hộ Viên Thế Khải [[Đế quốc Trung Hoa (1915–1916)|lên ngôi hoàng đế]].{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2006|p=47}} Tuy nhiên, chính quyền riêng của Viên Thế Khải chỉ tồn tại hơn 100 ngày thì chấm dứt. Sau khi [[Lê Nguyên Hồng]] lên làm Đại Tổng thống, Quốc hội đã yêu cầu xử lý những kẻ cầm đầu ủng hộ Viên Thế Khải cũng như Trù An hội, Nghiêm Phục phải chạy về Thiên Tân lánh nạn.{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=147}} Năm 1920, vì bệnh hen suyễn chữa trị đã lâu nhưng vẫn không có kết quả, Nghiêm Phục trở về quê hương Phúc Châu để dưỡng bệnh. Ngày 27 tháng 10 năm 1921, ông qua đời tại nhà cũ ở hẻm Lang Quan, thọ 67 tuổi.{{Sfnp|Trần Thiện Vĩ|2009|p=80}}

== Di sản tri thức ==

=== Tác phẩm ===
[[Tập tin:Tianyanlun.jpg|phải|nhỏ|285x285px|''Thiên diễn luận'' của Nghiêm Phục]]
Nghiêm Phục là một trong những học giả tiên phong trong việc giới thiệu các quan điểm xã hội, kinh tế và chính trị của phương Tây đến Trung Quốc. Ông đã dịch một lượng lớn các tác phẩm kinh điển như: ''Tiến hóa và Đạo đức'' của [[Thomas Henry Huxley|Thomas Huxley]], ''[[Tìm hiểu về bản chất và nguồn gốc của cải của các quốc gia|Của cải của các quốc gia]]'' của [[Adam Smith]], ''[[Bàn về tự do]]'' của [[John Stuart Mill]] và ''Nghiên cứu Xã hội học của'' [[Herbert Spencer]].{{Sfnp|Ferngren|2017|p=326}} Nỗ lực phiên dịch của Nghiêm Phục có thể nói là chưa từng có trong lịch sử. Những bản dịch trước đây chủ yếu tập trung vào chủ đề công nghệ và tôn giáo, hầu hết đều được dịch bởi những nhà truyền giáo với sự giúp đỡ từ sinh viên Trung Quốc và những bản dịch tiếng Nhật của tác phẩm gốc. Nhưng với những năm du học tại Anh và sự hiểu biết nghiêm túc về nền văn minh phương Tây, Nghiêm Phục đã sử dụng tiếng Trung cổ điển tao nhã để dịch các tác phẩm tiếng Anh về các chủ đề xã hội, triết học và chính trị. Ông không chỉ viết nhiều về các vấn đề hiện tại, mà còn rất sắc sảo và uyên bác trong nỗ lực đánh giá nền văn minh phương Tây và tầm quan trọng của nó đối với sự phát triển của Trung Quốc.{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2003|p=26}}

Năm 1895, Nghiêm Phục bắt đầu xuất bản những bài luận của mình trên ''Trực báo'' – một tờ báo Trung Quốc do một [[người Đức]] [[Constantin von Hannecken]] (1854–1925) thành lập tại Thiên Tân.{{Sfnp|Pierce|2018|p=83}} Liên tiếp 4 bài luận của ông đã gây tiếng vang lớn:{{Sfnp|Huters|2017|p=47}}{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=167}} ''Luận thế biến chi cấp'' ({{Lang-zh|t=|l=Về tính cấp thiết của sự thay đổi thế giới|labels=no|c=論世變之亟}}) lần lượt được xuất bản trong ngày 4 và 5 tháng 2,{{Sfnp|Lưu Gia Lâm|1995|p=177}}{{Sfnp|Diệp Tái Sinh|2002|p=562}}{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2006|p=61}} ''Nguyên cường'' ({{Lang-zh|t=|l=Nguồn gốc sức mạnh|labels=no|c=原強}}) được xuất bản từng phần từ ngày 4 đến ngày 9 tháng 3,{{Sfnp|Lữ Châu Tường|Phàm Hồng|2013|p=167}}{{Sfnp|Khâu Vi Quân|2018|p=22}}{{Sfnp|Kim Quan Đào|Lưu Thanh Phong|2000|p=434}} ''Ích Hàn'' ({{Lang|zh|辟韓}}) phản bác tư tưởng của [[Hàn Dũ]] được in liên tiếp hai ngày 13 và 14 tháng 3,{{Sfnp|Kim Quan Đào|Lưu Thanh Phong|2000|p=434}}{{Sfnp|Phương Hán Kỳ|1981|p=99}}{{Sfnp|Ngưu Ngưỡng Sơn|1990|p=158}} và tác phẩm cuối cùng là ''Cứu vong quyết luận'' ({{Lang-zh|t=|l=Quyết luận cứu nước|labels=no|c=救亡決論}}) được xuất bản rải rác từ đầu tháng 5 đến 16 tháng 6.{{Sfnp|Lưu Gia Lâm|1995|p=177}}{{Sfnp|Fröhlich|Schneider|2020|p=131}}{{Sfnp|Thẩm Quốc Duy|2014|p=101}} Kể từ khi bốn bài luận liên tiếp được xuất bản, nhiều tác phẩm về sau của Trung Quốc không chỉ bị ảnh hưởng bởi Nghiêm Phục mà còn có xu hướng mở rộng phạm vi quan điểm của ông.{{Sfnp|Lieberthal|Kallgren|MacFarquhar|Wakeman|2016|p=220}}{{Sfnp|Schwartz|1990|p=114}}

Sau đó, từ năm 1898 đến năm 1909, Nghiêm Phục tiếp tục dịch các tác phẩm lớn về tư tưởng tự do phương Tây:{{Sfnp|Mã Doanh|Trautwein|p=89|2013}}
{| class="wikitable"
|+Một số bản dịch nổi bật của Nghiêm Phục
! colspan="3" |Tác phẩm gốc
! colspan="3" |Tác phẩm dịch
! rowspan="2" |{{Abbr|Năm|Năm xuất bản}}
! rowspan="2" |{{Abbr|Nguồn|Nguồn tham khảo}}
|-
!Tên gốc
!Tạm dịch
!Tác giả
!Tên gốc
![[Phiên âm Hán-Việt]]
!Tạm dịch
|-
|''Evolution and Ethics''
|Tiến hóa và Đạo đức
|[[Thomas Henry Huxley]]
|{{Lang|zh-Hant|天演論}}
|Thiên diễn luận
|Về sự tiến hóa
|1898
|{{Sfnp|La Chí Điền|2017|p=25}}{{Sfnp|Triệu Quốc Bình|Đặng Tông Di|2015|p=18}}{{Sfnp|Reed|2005|p=215}}
|-
|''The Wealth of Nations''
|[[Tìm hiểu về bản chất và nguồn gốc của cải của các quốc gia|Của cải của các quốc gia]]
|[[Adam Smith]]
|{{Lang|zh-Hant|原富}}
|Nguyên phú
|Về sự giàu có
|1901–1902
|{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=266}}{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2006|p=418}}{{Sfnp|Mizuta|2016|p=290}}
|-
|''The Study of Sociology''
|Nghiên cứu Xã hội học
|[[Herbert Spencer]]
|{{Lang|zh-Hant|群學肄言}}
|Quần học dị ngôn
|Nghiên cứu Xã hội học
|1902–1903
|{{Sfnp|Mak|2003|p=14}}{{Sfnp|Rošker|Suhadolnik|2014|p=284}}{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=87}}
|-
|''On Liberty''
|[[Bàn về tự do]]
|[[John Stuart Mill]]
|{{Lang|zh-Hant|群己權界論}}
|Quần kỷ quyền giới luận
|Về ranh giới giữa tập thể và bản thân
|1903
|{{Sfnp|Lackner|Amelung|Kurtz|2001|p=237}}{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2014|p=182}}{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=284}}
|-
|''A History of Politics''
|Lịch sử Chính trị
|[[Edward Jenks]]
|{{Lang|zh-Hant|社會通詮}}
|Xã hội thông thuyên
|Toàn bộ giải thích về xã hội
|1904
|{{Sfnp|van Dongen|2019|p=85}}{{Sfnp|Sử Hữu Vi|2020|p=63}}{{Sfnp|Du Chính|2003|p=141}}
|-
|''De l'Esprit des Lois''
|[[Tinh thần pháp luật]]
|[[Montesquieu]]
|{{Lang|zh-Hant|法意}}
|Pháp ý
|Ý nghĩa của pháp luật
|1904–1909
|{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=354}}{{Sfnp|Lưu Quần Nghệ|2016|p=55}}{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=342}}
|-
|''A System of Logic''
|Hệ thống logic
|[[John Stuart Mill]]
|{{Lang|zh-Hant|穆勒名學}}
|Mục Lặc danh học
|Logic học của Mill
|1905
|{{Sfnp|Pierce|2018|p=84}}{{Sfnp|Kaske|2007|p=268}}{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=29}}
|-
|''Primer of Logic''
|Logic vỡ lòng
|[[William Stanley Jevons]]
|{{Lang|zh-Hant|名學淺說}}
|Danh học thiển thuyết
|Sơ lược về logic học
|1909
|{{Sfnp|Kurtz|2011|p=178}}{{Sfnp|Wright|2000|p=473}}{{Sfnp|Ngưu Ngưỡng Sơn|1990|p=180}}
|}

=== Lý thuyết phiên dịch ===
Nghiêm Phục là một dịch giả thời cận đại được tiếp thu nền giáo dục của cả Trung Quốc và phương Tây. Ông được xem là người đầu tiên của Trung Quốc cho ra đời một tiêu chuẩn phiên dịch hoàn chỉnh.{{Sfnp|Văn Quân|2006|p=90}} Trong lời tựa của ''Thiên diễn luận'', ông đã đưa ra 3 khó khăn khi dịch thuật: "tín" ({{Lang|zh|信}}, {{Lang|en|faithfulness}}), "đạt" ({{Lang|zh|达}}, {{Lang|en|expressiveness}}) và "nhã" ({{Lang|zh|雅}}, {{Lang|en|elegance}}). "Tín" tức trung thành, đòi hỏi nghĩa của ngôn ngữ đích phải trung thành với nghĩa của ngôn ngữ nguồn. Tuy nhiên, nếu bản dịch không thể mạch lạc thì việc dịch thuật cũng trở nên vô nghĩa, đó là lý do "đạt" cũng cần được ưu tiên. "Đạt" yêu cầu một bản dịch mạch lạc dễ hiểu, không cần tuân theo thứ tự chính xác của các từ và cấu trúc câu trong ngôn ngữ gốc nhưng được tổ chức lại và trau chuốt để tôn trọng các quy tắc của ngôn ngữ đích. Cuối cùng là "nhã" yêu cầu văn bản dịch cần được trau chuốt về mặt ngôn ngữ, văn phong và từ ngữ cần phải trang nhã.{{Sfnp|Tang|2019|p=1047}}

Sau khi lý thuyết này được công bố đã nhận được sự tiếp nhận và tôn sùng của nhiều học giả. Nhà thơ {{Interlanguage link|Úc Đạt Phu|zh|郁達夫|en|Yu Dafu}} xem đấy là "khuôn vàng thước ngọc" của giới dịch thuật; dịch giả nổi tiếng [[Lâm Ngữ Đường]] nhận định 3 chữ "tín, đạt, nhã" ẩn hàm nhiều ý kiến, đã từng bình luận kỹ càng về ba nguyên tắc này.{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2003|p=487}} Học giả Chu Chí Du từng bình luận, việc Nghiêm Phục công bố thuyết "Tín, đạt, nhã" đã trở thành cuộc cách mạng đầu tiên trong lịch sử dịch thuật Trung Quốc.{{Sfnp|Trương Nam Phong|2004|p=57}} Không chỉ ở Trung Quốc, lý thuyết dịch thuật của Nghiêm Phục còn có tầm ảnh hưởng lớn đến giới dịch thuật thế giới.{{Sfnp|Tiêu Chước Cơ|1988|p=999}}

=== Xã hội học ===
Bên cạnh việc biên dịch các tác phẩm khoa học phương Tây kinh điển, Nghiêm Phục còn cho ra đời những tác phẩm về xã hội học. Tác phẩm đầu tiên được xuất bản vào năm 1906 mang tên ''Chính trị giảng nghĩa'' ({{Lang-zh|c=政治講義|labels=no|l=Bài giảng Chính trị}}). Trong tác phẩm này, ông đã chỉ trích [[luật tự nhiên]] và [[thuyết tất định]] của những nhà triết học như [[Platon|Plato]], [[Rousseau]].{{Sfnp|Quách Song Lâm|2017|p=7}}{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2012|p=61}}{{Sfnp|Thẩm Quốc Duy|2014|p=103}} Sau hơn 7 năm bỏ thời gian cho những tác phẩm về Logic học, Nghiêm Phục liên tiếp cho ra nhiều tác phẩm khác về xã hội học. Hai tác phẩm ''Thiên diễn tiến hóa luận'' ({{Lang-zh|c=天演進化論|labels=no|l=Thuyết tiến hóa}}) giới thiệu và bàn luận kỹ về [[Học thuyết Darwin|Học thuyết tiến hóa của Darwin]],{{Sfnp|Fröhlich|Schneider|2020|p=131}}{{Sfnp|Từ Lập Đình|1996|p=46}}{{Sfnp|Du Chính|2003|p=101}} ''Thuyết Đảng'' ({{Lang-zh|c=說黨|labels=no|l=Nói về Đảng}}) nêu quan điểm "Đảng không phải điều gì tốt", các mặt lợi, hại của việc 2 Đảng cùng tồn tại, đều được xuất bản trong năm 1913.{{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=225}}{{Sfnp|Bì Hậu Phong|2006|p=44}}{{Sfnp|Ngưu Ngưỡng Sơn|1990|p=479}} Sang năm 1914, ông cho ra mắt tác phẩm ''Dân ước bình nghị'' ({{Lang|zh|民約平議}}) bình luận về [[Khế ước xã hội (sách)|Khế ước xã hội]] của [[Jean-Jacques Rousseau]].{{Sfnp|Trương Thiên Phàm|2020|p=101}}{{Sfnp|Anderson|2016|p=10}}{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=224}} Thông qua những tác phẩm này, một số nhà nghiên cứu đã nhận định ông có xu hướng chỉ trích hệ thống [[Triết học lục địa]] (hay Chủ nghĩa duy lý Lục địa) khi liên tiếp nhắm đến các lý thuyết liên quan như [[luật tự nhiên]] và [[thuyết tất định]].{{Sfnp|van Dongen|2019|p=83}}

''Dân ước bình nghị'' có thể xem là tác phẩm tiêu biểu nhất của Nghiêm Phục trong lĩnh vực này. Nghiêm Phục không tán thành "chủ nghĩa hoàn hảo" trong chủ nghĩa duy lý truyền thống; ông thích [[Chủ nghĩa kinh nghiệm]] của Anh – Mỹ, khi sự tự do phát triển ra khỏi xã hội cũ. Ông đã chỉ trích lý thuyết Khế ước xã hội của Rousseau bởi sự phụ thuộc vào các nguyên tắc trừu tượng và sự thiếu hiểu biết về kinh nghiệm thực tế cũng như thực tế lịch sử. Trong ''Thuyết Đảng'', ông lên án việc sử dụng luật tự nhiên để đo lường truyền thống vì nó chỉ có thể dẫn đến chủ nghĩa cấp tiến chính trị. Trong ''Thiên diễn tiến hóa luận'', ông lập luận chống lại sự phá hủy cái cũ bởi theo ông, điều đó chắc chắn dẫn đến sự tan rã của cả cái cũ lẫn cái mới. Có thể thấy được, rất lâu trước các nhà trí thức khác của Trung Quốc, Nghiêm Phục đã hiểu được cuộc đấu tranh giữa Chủ nghĩa duy lý Lục địa và Chủ nghĩa kinh nghiệm Anh, sự đối lập giữa các phương pháp diễn dịch và quy nạp tương ứng của chúng, mối liên hệ giữa chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa không tưởng, giữa chủ nghĩa kinh nghiệm và cải cách dần dần.{{Sfnp|van Dongen|2019|p=83}}

== Nơi ở và nơi chôn cất ==
[[Tập_tin:YanFuHouse.jpg|nhỏ|Nhà Nghiêm Phục ở Lang Quan]]
Nhà cũ của Nghiêm Phục tọa lạc tại hẻm Lang Quan, khu [[Cổ Lâu, Phúc Châu|Cổ Lâu]] thuộc thành phố [[Phúc Châu]], tỉnh [[Phúc Kiến]], tổng thể kiến trúc là sự kết hợp giữa phong cách thời kỳ Dân Quốc và cuối thời Thanh.{{Sfnp|Lâm Quốc Thanh|Lâm Ấm Nông|1989|p=250}} Từ năm 2003, sau khi được tu sửa, nơi này đã mở cửa để đón tiếp khách du lịch.{{Sfnp|Ban biên soạn Phúc Châu niên giám|2003|p=134}}

Mộ của Nghiêm Phục nằm ở chân núi Sơn Đông thuộc thôn Dương Kỳ, trấn Cái Sơn, thành phố Phúc Châu, thuộc Đơn vị Bảo vệ Di tích văn hóa cấp tỉnh của Phúc Kiến. Đây là nơi chôn cất Nghiêm Phục và người vợ đầu tiên.{{Sfnp|Cảnh Lập|2015|p=48}} Ngôi mộ từng bị phá hủy vào những năm 1970 khi cuộc [[Cách mạng Văn hoá]] diễn ra. Đến năm 1984, nhờ ngân sách của tỉnh Phúc Kiến cùng với quyên góp của Nghiêm Ỷ Vân – cháu gái nội Nghiêm Phục, ngôi mộ đã bắt đầu được tu sửa.{{Sfnp|Ban biên soạn ghi chép địa phương Phúc Châu|1998|p=510}}

== Gia đình ==
[[Tập_tin:Yan_Fu_and_step-wife.jpg|nhỏ|Ảnh chụp Nghiêm Phục và kế thất Chu Minh Lệ vào năm 1917]]
Nghiêm Phục có tất cả 3 người vợ cùng 9 người con, 5 nam và 4 nữ.{{Sfnp|Tằng Kỷ Hâm|2008|p=167}}

=== Thê thiếp ===

* Nguyên phối: Vương phu nhân là người vợ đầu tiên của Nghiêm Phục, cả hai kết hôn khi Nghiêm Phục chỉ mới 14 tuổi. Lúc bấy giờ, kinh tế gia đình Nghiêm Phục đang gặp khó khăn, Vương phu nhân phải cùng mẹ chồng may quần áo để kiếm sống. Sau khi bà sinh người con trai đầu lòng Nghiêm Cừ vào năm 1874, vì không điều dưỡng kỹ sau khi sinh, lại thêm vất vả vì ngày đêm may váy cưới, sức khỏe của bà dần suy nhược.{{Sfnp|Quách Lương Ngọc|2000|p=101}} Khi mẹ chồng qua đời, chồng lại chỉ vừa nhậm chức quan ở xa không về kịp, mọi việc tang ma đều do bà và con trai cả vừa 16 tuổi lo liệu. Sau khi mẹ chồng qua đời, sức khỏe Vương phu nhân ngày càng kém, bà mất tại [[Thiên Tân]] vào ngày 22 tháng 5 năm 1892 dưới triều [[Quang Tự]].{{Sfnp|Quách Lương Ngọc|2000|p=102}} Nghiêm Phục thường xuyên khen Vương phu nhân là người vợ kính cẩn nghe lời, nhân từ và hiền đức.{{Sfnp|Quách Lương Ngọc|2000|p=101}} Sau khi bà qua đời, Nghiêm Phục đã cảm thán "Không ngờ qua 40 năm,{{Efn|Nghiêm Phục sinh vào tháng 12 năm 1853 âm lịch, đến năm 1892 thì đã 40 tuổi nếu tính theo tuổi âm lịch.}} người cũ trong nhà đều không còn nữa,{{Efn|Gia đình Nghiêm Phục vốn chỉ có cha mẹ và người vợ cả Vương thị, đến năm 1892 thì đều đã qua đời.}} những người cộng khổ nay lại chẳng thể đồng cam, nghĩ đến đây không nén được tiếng thở dài nghẹn ngào".{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2010|p=27}}
* Thiếp: Giang Oanh Nương ({{Lang|zh|江莺娘}}; 1879–1946) trở thành thiếp của Nghiêm Phục sau khi Vương phu nhân qua đời, sinh được con gái cả cùng hai người con trai.{{Sfnp|Hàn Giang Hồng|2006|p=235}} Nghiêm Phục miêu tả bà là một người "phù phiếm, nóng tính và không dễ dàng thỏa hiệp", quan hệ của cả hai đã dần xấu đi bởi tính cách thất thường của bà.{{Sfnp|Dương Huệ Trung|2014|p=27}} Sau khi Nghiêm Phục cưới Chu Minh Lệ thì quan hệ trong gia đình càng căng thẳng hơn,{{Efn|Theo Nghiêm Đình Vân, cháu nội của Nghiêm Phục và Giang Oanh Nương, Giang Oanh Nương vốn là tiểu thư của một gia đình thư hương, nhỏ hơn Nghiêm Phục 25 tuổi, nhưng vì cha mẹ tin lời bói toán rằng bà phải gả cho người ta làm vợ bé thì mới bên nhau trọn đời nên mới đưa bà đến làm thiếp của Nghiêm Phục. Tính tình Giang Oanh Nương vốn cao ngạo nên quan hệ với vợ cả và Nghiêm Phục đều rất xấu.}} cuối cùng Nghiêm Phục để Chu Minh Lệ ở lại Thượng Hải và đưa Giang Oanh Nương đến Bắc Kinh. Đến năm 1910 thì Giang Oanh Nương mắc bệnh tâm thần. Sau nhiều lần đưa bà đi chữa trị nhưng bệnh tình không khỏi và nhiều lần cãi nhau dữ dội, Nghiêm Phục gửi bà về Phúc Châu và kết thúc mối quan hệ này.{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2001|p=147}}
*Kế thất: Chu Minh Lệ ({{Lang|zh|朱明丽}}){{Sfnp|Tập Cận Bình|2001|p=171}} là em gái Chu Công Chiêu ({{Lang|zh|[[:zh:朱公釗|朱公釗]]}}) – Tiến sĩ và Thứ cát sĩ Hàn Lâm viện nhà Thanh thời [[Phổ Nghi]], về sau trở thành giáo viên tại trường Trường Sư phạm Nam Kinh. Chu Minh Lệ sau khi đọc được ''Thiên diễn luận'' thì rất kính phục Nghiêm Phục, từ đó mà gả cho ông là vợ kế.{{Sfnp|Vương Thiên Căn|2006|p=76}} Hai người kết hôn vào năm 1900, sau khi Nghiêm Phục tạm lánh đến Thượng Hải.{{Sfnp|Du Chính|2003|p=20}} Chu Minh Lệ là người phụ nữ có học thức, thậm chí biết cả tiếng Anh; Nghiêm Phục thường xuyên viết thư cho bà để chia sẻ góc nhìn cũng như cảm xúc của ông về nhiều thứ.{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=99}} Đã có 63 bức thư gửi cho Chu Minh Lệ được ghi chép lại trong ''Nghiêm Phục ký''.{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=338}} Bà sinh cho Nghiêm Phục 2 con trai và 3 con gái, là người bạn đồng hành với chồng suốt những năm cuối đời.{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=99}}

=== Con trai ===
# Nghiêm Cừ (hay Nghiêm Tuyền {{Lang|zh|[[:zh:嚴璩|嚴璩]]}}; 1874–1942) hiệu Bá Ngọc ({{Lang|zh|伯玉}}) là một du học sinh Anh, từng nhậm chức Thứ trưởng Bộ Tài chính trong [[chính phủ Quốc dân]], Cục trưởng Cục tổng vụ thuộc Bộ Hành chính Tư pháp của Chính phủ Quốc dân ở [[Nam Kinh]]. Sau khi [[Thượng Hải]] bị chiếm đóng, ông trở thành Bộ trưởng Bộ tài chính cho ngụy chính phủ. Ông là người được Nghiêm Phục truyền thụ học vấn gia truyền, tinh thông tiếng Anh và tiếng Pháp, cũng từng theo chân cha dịch các tác phẩm phương Tây. Ông là người đã biên soạn "''Hầu Quan Nghiêm tiên sinh niên phổ''" ({{Lang|zh|侯官嚴先生年譜}}) và "''Dũ Dã đường thi tập''" ({{Lang|zh|愈壄堂诗集}}).{{Sfnp|Vương Hiến Minh|2018|p=56}} Vợ ông là Lữ Uẩn Thanh ({{Lang|zh|吕韫清}}), con gái thứ hai của nhà Lữ Tăng Tường – Tri phủ [[Khai Châu]]. Em vợ cũng như em rể ông là {{Interlanguage link|Lữ Ngạn Trực|zh|吕彦直|en|Lü Yanzhi}}, một kiến trúc sư kiệt xuất của Trung Quốc cận đại, 31 tuổi đảm nhận thiết kế [[Lăng Tôn Trung Sơn]] ở [[Nam Kinh]].{{Sfnp|Từ Phẩm|2015|p=123}} 
#*Con gái cả: Nghiêm Ỷ Vân ({{Lang|zh|嚴倚雲}}; 1912 – 26 tháng 10 năm 1991), hay Isabella Yen, tự Thọ Thành ({{Lang|zh|壽誠}}) từng là sinh viên [[Đại học Bắc Kinh]] với ngành học chính Xã hội và ngành học phụ là Ngôn ngữ Anh. Bà là một trong những học sinh của nhà triết học [[Hồ Thích]].{{Sfnp|Egan|Chu Chất Bình|2009|p=386}} Sau khi chiến tranh nổ ra, bà theo trường học di tản xuống phía nam và tốt nghiệp tại Trường Đại học liên kết Tây Nam vào năm 1938.{{Efn|Sau khi [[Chiến tranh Trung–Nhật|Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ hai]] giữa [[Trung Quốc]] và [[Nhật Bản]] nổ ra vào năm 1937, 3 trường đại học lớn là [[Đại học Bắc Kinh]], [[Đại học Thanh Hoa]] và [[Đại học Nam Khai]] đã sáp nhập để thành lập Đại học Quốc lập lâm thời Trường Sa ở [[Trường Sa (huyện Trung Quốc)|Trường Sa]] và sau đó là {{Interlanguage link|Đại học Quốc lập liên hiệp Tây Nam|zh|国立西南联合大学|en|National Southwestern Associated University}} (gọi tắt là Liên Đại) ở [[Côn Minh]], [[Vân Nam]].}} Sau khi tốt nghiệp, bà ở lại trường làm giáo viên cho đến năm 1947 thì nhận lời mời sang Mỹ giảng dạy tại Trường Sư phạm bang New York (New York State Normal College). 4 năm sau, bà trở thành nghiên cứu sinh tại Viện nghiên cứu [[Đại học Michigan]] và lấy được bằng Thạc sĩ ngành ngôn ngữ học. Đến năm 44 tuổi thì bà có được bằng Tiến sĩ của [[Đại học Cornell]].{{Sfnp|Yang|2011|p=80}} Trong suốt thời gian ở Mỹ, bà từng đảm nhiệm nghiên cứu viên và giảng viên của Đại học Cornell, trợ giảng tại [[Đại học Nam California]] và giáo sư tại [[Đại học Washington]].{{Sfnp|Yang|2011|p=83}} Chồng bà là nhà vật lý học thiên thể trứ danh Cao Thúc Khả ({{Lang|zh|高叔哿}}; 1912–1999).{{Sfnp|Yang|2011|p=82}} Vợ chồng bà đã cùng nhau đặt ra 2 quỹ học bổng ở Đại học Washington là: "Quỹ phiên dịch Nghiêm Phục" và "Quỹ học bổng Nghiêm Phục".{{Sfnp|Hà Khải Thanh|1993|p=227}}
#Nghiêm Hoàn ({{Lang|zh|嚴瓛}}; 1893–1900) tự Trọng Cung ({{Lang|zh|仲弓}}), mẹ là Giang Oanh Nương, qua đời trên đường theo cha từ Thiên Tân tạm lánh đến Thượng Hải.{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=86}}
#Nghiêm Hổ ({{Lang|zh-hant|嚴琥}}, 1897–1962) tự Thúc Hạ (叔夏), sinh ra ở [[Thiên Tân]], mẹ là Giang Oanh Nương. Sau khi [[Cộng hòa Nhân Dân Trung Hoa]] được thành lập, Nghiêm Hổ lần lượt đảm nhiệm Chủ nhiệm Ban chấp hành Giáo vụ trường Đại học Hiệp Hòa, Giáo vụ trưởng kiêm Phó chủ nhiệm Ban chấp hành Giáo vụ trường Đại học Phúc Châu, Phó thị trưởng Phúc Châu, Chính ủy viên và Đại biểu nhân dân của thành phố và tỉnh. Vợ Nghiêm Hổ là Lâm Mộ Lan ({{Lang|zh-hant|林慕蘭}}) thuộc gia tộc họ Lâm giàu có ở [[Bản Kiều]], con gái của Lâm Nhĩ Khang ({{Lang|zh-hant|林爾康}}) và Trần Chỉ Phương.{{Efn|Trần Chỉ Phương ({{lang|zh|陳芷芳}}) là em gái của {{Interlanguage link|Trần Bảo Sâm|zh|陳寶琛|en|Chen Baochen}} (1848–1935), thầy dạy của [[Phổ Nghi]], từng đảm nhiệm Thái phó, Cố vấn đại thần của Bật Đức viện ({{lang|zh|[[:zh:弼德院|弼德院]]}}), [[Nghị chính Đại thần]] trong Nội các.}}{{sfnp|Đới Nguyệt Phương|2012|p=74}}
#* Con trai cả: Nghiêm Kiều ({{Lang|zh|[[:zh:嚴僑|嚴僑]]}}; 1920–1974), đảng viên bí mật của [[Đảng Cộng sản Trung Quốc]], sau khi di dân đến [[Đài Loan]] thì giảng dạy tại {{Interlanguage link|Trường trung học Số 1 Đài Trung|zh|臺中市立臺中第一高級中等學校|en|Taichung Municipal Taichung First Senior High School}} của thành phố [[Đài Trung]], về sau bị bắt. Nghiêm Kiều là một trong những giáo viên của Lý Ngao (李敖). Vợ của Nghiêm Kiều là Lâm Thiến ({{Lang|zh|林倩}}), con gái của Lâm Hùng Tường,{{Efn|Lâm Hùng Tường ({{lang|zh|林熊祥}}) là con trai của Lâm Nhĩ Khang và Trần Chỉ Phương, vì vậy ông vừa là cậu vừa là cha vợ của Nghiêm Kiều.}} em gái của Lâm Hành Đạo (林衡道) – nhà sử học trứ danh của Đài Loan.{{Sfnp|Hoàng Thiên Tài|Hoàng Triệu Hành|2005|p=139}}
#* Con gái cả: Nghiêm Trác Vân ({{Lang|zh|[[:zh:辜嚴倬雲|嚴倬雲]]}}; sinh ngày 29 tháng 11 năm 1925) là một nhà xã hội học, nhà lãnh đạo trong giới phụ nữ Đài Loan, bạn thân của [[Tống Mỹ Linh]]. Chồng Nghiêm Trác Vân là {{Interlanguage link|Cô Chấn Phủ|zh|辜振甫|en|Koo Chen-fu}} thuộc gia tộc họ Cô ở [[Lộc Cảng]], là một doanh nhân nổi tiếng của [[Đài Loan]], chủ tịch Quỹ trao đổi Eo biển (Straits Exchange Foundation), là người đã sắp xếp các cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên giữa Đài Loan và Trung Quốc đại lục kể từ năm 1949. Cả hai kết hôn vào năm 1949 với người chứng hôn là {{Interlanguage link|Liên Chấn Đông|zh|連震東|en|Lien Chen-Tung}}, có với nhau tất cả 3 con trai và 3 con gái.{{Sfnp|Đới Nguyệt Phương|2012|p=168}}
#*Con gái thứ hai: Nghiêm Đình Vân ({{Lang|zh|[[:zh:華嚴 (作家)|嚴停雲]]}}; sinh ngày 8 tháng 4 năm 1926), bút danh Hoa Nghiêm ({{Lang|zh|華嚴}}), là một nhà văn nổi tiếng của Đài Loan, rất nhiều tác phẩm của bà đã được dựng thành phim. Bà kết hôn với {{Interlanguage link|Diệp Minh Huân|zh|葉明勳|en|Yeh Ming-hsun}}, nguyên Phó hiệu trưởng và Chủ tịch trường {{Interlanguage link|Đại học Thế Tân|zh|世新大學|en|Shih Hsin University}}, và sinh được 1 con trai cùng 3 con gái.{{Sfnp|Đới Nguyệt Phương|2012|p=191}}{{Sfnp|Uông Nghị Phu|2020|p=226}}
#Nghiêm Tuyền ({{Lang|zh|嚴璿}}; 1903–?) tự Quý Tương ({{Lang|zh|季將}}), mẹ là Chu Minh Lệ.{{Sfnp|Lý Xuân Thu|1996|p=31}}{{Sfnp|Hoàng Khắc Vũ|2008|p=237}}
#Nghiêm Điếm ({{Lang|zh|嚴玷}}; 1910–?) tự Vô Điếm ({{Lang|zh|無玷}}), mẹ là Chu Minh Lệ.{{Sfnp|Mã Dũng|2001|p=346}}

=== Con gái ===

# Nghiêm Tân ({{Lang|zh|嚴璸}}; 1899–?) tự Hương Nghiêm ({{Lang|zh|香嚴}}), mẹ là Giang Oanh Nương.{{Sfnp|Quách Lương Ngọc|2000|p=103}}
# Nghiêm Cầu ({{Lang|zh|嚴璆}}; 1901–?) tự Hoa Nghiêm ({{Lang|zh|華嚴}}), mẹ là Chu Minh Lệ. Vị hôn phu của bà chính là {{Interlanguage link|Lữ Ngạn Trực|zh|吕彦直|en|Lü Yanzhi}}, nhưng hai người chưa thành hôn thì Lữ Ngạn Trực đã không may qua đời, bà cũng xuống tóc làm ni với pháp danh "Thu Diệu".{{Sfnp|Từ Phẩm|2015|p=123}}
# Nghiêm Lung ({{Lang|zh|嚴瓏}}; 1905–?), mẹ là Chu Minh Lệ. Bà cũng lấy chồng là một người Đài Loan tên Hoàng Liên Đăng ({{Lang|zh|黃聯登}}) và sinh được 6 người con trai cùng 3 người con gái.{{Sfnp|Trần Nhu Tấn|1999|p=64, 80}}
# Nghiêm Húc ({{Lang|zh|嚴頊}}; 1908–?), mẹ là Chu Minh Lệ.{{Sfnp|Trần Nhu Tấn|1999|p=64}}

== Chú thích ==

=== Ghi chú ===
{{notelist|30em}}

=== Tham khảo ===
{{tham khảo|20em}}

== Nguồn ==
=== Tiếng Anh ===
{{refbegin|30em|indent=yes}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=NCAlDwAAQBAJ|title=The Lost Book of Sun Yatsen and Edwin Collins|last=Anderson|first=Patrick|publisher=[[Taylor & Francis]]|year=2016|isbn=9781315534329|location=[[Abingdon-on-Thames]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=HARBDgAAQBAJ|title=Chinese Law: A Language Perspective|last=Cao|first=Deborah|publisher=Routledge|year=2017|isbn=9781351951975|location=[[Abingdon-on-Thames]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=vbDdAAAAQBAJ|title=China: A Cultural and Historical Dictionary|last=Dillon|first=Michael|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9781136791413|location=[[Abingdon-on-Thames]]|language=en|trans-title=Trung Quốc: Từ điển Văn hóa và Lịch sử}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=1caVDwAAQBAJ|title=Realistic Revolution: Contesting Chinese History, Culture, and Politics after 1989|last=van Dongen|first=Els|publisher=[[Nhà xuất bản Đại học Cambridge]]|year=2019|isbn=9781108421300|location=[[Cambridge]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=HIW9BAAAQBAJ|title=Chinese Encyclopedias of New Global Knowledge (1870-1930): Changing Ways of Thought|last=Doleželová-Velingerová|first=Milena|last2=Wagner|first2=Rudolf G|publisher=[[Springer Publishing]]|year=2013|isbn=9783642359163|language=en|trans-title=Bách khoa toàn thư về tri thức toàn cầu mới của Trung Quốc (1870-1930): Thay đổi cách suy nghĩ}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=EY0LXZZGTx4C|title=A Pragmatist and His Free Spirit: The Half-century Romance of Hu Shi & Edith Clifford Williams|last=Egan|first=Susan Chan|last2=Chu Chất Bình|first2=周质平|publisher=Chinese University Press|year=2009|isbn=9789629963415|location=[[Sa Điền]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=1mQbDgAAQBAJ|title=Science and Religion: A Historical Introduction|last=Ferngren|first=Gary B.|publisher=Nhà xuất bản Đại học Johns Hopkins|year=2017|isbn=9781421421728|edition=2|location=[[Baltimore]]|language=en|trans-title=Khoa học và Tôn giáo: Giới thiệu Lịch sử}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=DXznDwAAQBAJ|title=Chinese Visions of Progress, 1895 to 1949|last=Fröhlich|first=Thomas|last2=Schneider|first2=Axel|publisher=Brill|year=2020|isbn=9789004426528|location=[[Leiden]]|language=en|trans-title=Sự tiến bộ của Trung Quốc, 1895 đến 1949}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=WO95DwAAQBAJ|title=The Chinese Translation of Russian Literature: Three Studies|last=Gamsa|first=Mark|publisher=Brill|year=2008|isbn=9789047443278|location=[[Leiden]]|language=en|trans-title=Bản dịch tiếng Trung của văn học Nga: Ba nghiên cứu}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=nyNMBAAAQBAJ&pg=PA295|title=Print and Politics: ‘Shibao’ and the Culture of Reform in Late Qing China|author=Judge|first=Joan|publisher=Nhà xuất bản Đại học Stanford|year=1997|isbn=9780804764933|location=[[Palo Alto, California]]|pages=}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=sMWwCQAAQBAJ|title=The Politics of Language in Chinese Education, 1895–1919|last=Kaske|first=Elisabeth|publisher=Brill|year=2007|isbn=9789047423331|location=[[Leiden]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=yTv_AQAAQBAJ|title=Encyclopedia of Chinese Philosophy|last=Kirill|first=O. Thompson|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9781135367480|editor-last=Cua|editor-first=Antonio S.|pages=831–833|trans-title=Bách khoa toàn thư về triết học Trung Quốc|chapter=Yan Fu (Yen Fu)|trans-chapter=Nghiêm Phục}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=9QPFH1tpLC8C|title=The Discovery of Chinese Logic|last=Kurtz|first=Joachim|publisher=Brill|year=2011|isbn=9789004173385|series=Modern Chinese Philosophy|volume=1|location=[[Leiden]]|pages=147–192|language=en|trans-title=Khám phá logic học Trung Quốc|chapter=Yan Fu and the Discovery of European Logic|trans-chapter=Nghiêm Phục và khám phá Logic học châu Âu|doi=10.1163/9789047426844_005|chapter-url=https://brill.com/view/book/9789047426844/B9789047426844_005.xml}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=foJ1DwAAQBAJ|title=Shifts of Power: Modern Chinese Thought and Society|last=La Chí Điền|first=罗志田|publisher=Brill|year=2017|isbn=9789004350564|location=[[Leiden]]|language=en|trans-title=Sự thay đổi quyền lực: Tư tưởng và xã hội Trung Quốc hiện đại}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=jq7hAQAAQBAJ|title=Sport and Nationalism in China|last=Lữ Châu Tường|first=吕洲翔|last2=Phàm Hồng|first2=凡红|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9781317932574|location=[[Abingdon-on-Thames]]|language=en|trans-title=Thể thao và Chủ nghĩa Dân tộc ở Trung Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=6O6pNS4oYWwC|title=New Terms for New Ideas: Western Knowledge and Lexical Change in Late Imperial China|last=Lackner|first=Michael|last2=Amelung|first2=Iwo|last3=Kurtz|first3=Joachim|publisher=Brill|year=2001|isbn=9789004120464|location=[[Leiden]]|trans-title=Các thuật ngữ mới cho những ý tưởng mới: Kiến thức phương Tây và sự thay đổi từ ngữ trong thời kỳ Hậu đế quốc Trung Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=f5EYDQAAQBAJ|title=Perspectives on Modern China: Four Anniversaries|last=Lieberthal|first=Kenneth|last2=Kallgren|first2=Joyce|last3=MacFarquhar|first3=Roderick|last4=Wakeman|first4=Frederic|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781315288758|location=[[Abingdon-on-Thames]]|language=en|trans-title=Quan điểm về Trung Quốc hiện đại: Bốn ngày kỷ niệm}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=Y2MRDAAAQBAJ|title=Liberalism and Chinese Economic Development|last=Lưu Quần Nghệ|first=刘群艺|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781317438618|editor-last=Campagnolo|editor-first=Gilles|location=[[Abingdon-on-Thames]]|pages=49–62|language=en|chapter=Yan Fu and Kaiping Mines: the meaning of economic liberalism in early modern China}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=8bcYDQAAQBAJ|title=China Voyager: Gist Gee's Life in Science|last=Haas|first=Willliam J.|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781315481272|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=x6cFEAAAQBAJ|title=Christianity and Confucianism: Culture, Faith and Politics|last=Hancock|first=Christopher|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9780567657695|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=UNxEAQAAIAAJ|title=In Search of Wealth, Power, and Freedom: Yan Fu and the Origins of Modern Chinese Liberalism|last=Hoàng Khắc Vũ|first=黃克武|publisher=Nhà xuất bản Đại học Stanford|year=2001|oclc=742687599}}
*{{Chú thích sách|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/1086054|title=China reconstructs|last=Hoàng Khắc Vũ|first=黃克武|publisher=University Press of America|year=2003|isbn=9780761826002|editor-last=Chu Ích Nghi|editor-first=|location=Lanham|pages=25–44|language=en|trans-title=Trung Quốc tái thiết|chapter=The reception of Yan Fu in twentieth-century China|trans-chapter=Sự tiếp nhận của Nghiêm Phục ở Trung Quốc thế kỷ XX|author-mask=7|editor-last2=Mak|editor-first2=Ricardo K.S.|chapter-url=http://www.mh.sinica.edu.tw/FileUpload/89/The%20Reception%20of%20Yan%20Fu%20in%20Twentieth-Century%20China.pdf}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=-D9AEAAAQBAJ|title=The Meaning of Freedom: Yan Fu and Origins of Chinese Liberalism|last=Hoàng Khắc Vũ|first=黃克武|publisher=Nhà xuất bản [[Đại học Trung văn Hương Cảng]]|year=2008|isbn=9789882378872|location=[[Hồng Kông]]|language=en|trans-title=Ý nghĩa của Tự do: Nghiêm Phục và Nguồn gốc của Chủ nghĩa Tự do Trung Quốc|author-mask=7}}
*{{Chú thích sách|last=Hoàng Khắc Vũ|first=黃克武|publisher=Rodopi|title=China and Its Others: Knowledge Transfer through Translation, 1829-2010|url=https://books.google.com.vn/books?id=IrlV9llG94QC|chapter=The War of Neologisms: The Competition between the Newly Translated Terms Invented by Yan Fu and by the Japanese in the Late Qing|series=Approaches to Translation Studies|volume=34|location=[[Amsterdam]]|pages=51–70|language=en|doi=10.1163/9789401207195_004|author-mask=7|editor-last2=Bành Tiểu Nghiên|year=2012|isbn=9789401207195|editor-last=André|editor-first=James St.|chapter-url=https://brill.com/view/book/9789401207195/B9789401207195-s004.xml}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=xb0FAwAAQBAJ|title=Modern China and the West: Translation and Cultural Mediation|last=Hoàng Khắc Vũ|first=黃克武|publisher=Brill|year=2014|isbn=9789004270220|editor-last=Rabut|editor-first=Isabelle|location=[[Leiden]]|pages=182–200|language=en|chapter=Translating Liberalism into China in the Early Twentieth Century: The Case of Yan Fu|doi=10.1163/9789004270220_008|author-mask=7|editor-last2=Bành Tiểu Nghiên|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004270220/B9789004270220_008.xml}}
*{{Chú thích sách|url=https://play.google.com/books/reader?id=ph7HDwAAQBAJ|title=Bringing the World Home: Appropriating the West in Late Qing and Early Republican China|last=Huters|first=Theodore|publisher=Nhà xuất bản Đại học Hawaii|year=2017|isbn=9780824874018|pages=43–72|language=en|trans-title=Đưa thế giới về nhà: Tiếp nhận phương Tây vào cuối thời Thanh và đầu Trung Hoa Cộng hòa|chapter=Appropriations Another Look at Yan Fu and Western Ideas|chapter-url=https://play.google.com/books/reader?id=ph7HDwAAQBAJ&pg=GBS.PA43&hl=vi&printsec=frontcover}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=UjU4SZCxIa8C|title=Thoughts on Economic Development in China|last=Mã Doanh|last2=Trautwein|first2=Hans-Michael|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9780415684279|language=en|trans-title=Suy nghĩ về phát triển kinh tế ở Trung Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/1086054|title=China reconstructs|last=Mak|first=Ricardo K.S.|publisher=University Press of America|year=2003|isbn=9780761826002|editor-last=Chu Ích Nghi|editor-first=朱益宜|location=Lanham|pages=11–24|language=en|chapter=Dao, Science and Yan Fu|editor-last2=Mak|editor-first2=Ricardo K.S.}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=afq-DAAAQBAJ|title=Adam Smith: International Perspectives|last=Mizuta|first=Hiroshi|publisher=[[Springer Publishing]]|year=2016|isbn=9781349225200|editor-last=Chuhei Sugiyama|location=[[Midtown Manhattan]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=a-PEDwAAQBAJ|title=Introducing Translational Studies|last=Pierce|first=George|publisher=Scientific e-Resources|year=2018|isbn=9781839473005|language=en}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=T9X7HOoxoOEC|title=Zheng Guanying: Merchant Reformer of Late Qing China and His Influence on Economics, Politics, and Society|last=Quách Vật|first=郭物|publisher=Cambria Press|year=2010|isbn=9781604977059|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=xTi8BLGsb_MC|title=Gutenberg in Shanghai: Chinese Print Capitalism, 1876-1937|last=Reed|first=Christopher A.|publisher=Nhà xuất bản Đại học British Columbia|year=2005|isbn=9780774810418|location=[[Vancouver]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=ECJQBwAAQBAJ|title=Modernisation of Chinese Culture: Continuity and Change|last=Rošker|first=Jana S.|last2=Suhadolnik|first2=Nataša Vampelj|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2014|isbn=9781443867726|location=[[Newcastle upon Tyne]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=SjgTI8uhNH8C|title=Chinese & French Views on Knowledge and Society Today: Philosophy, Ethics, Epistemology|last=Rieu|first=Alain-Marc|publisher=Archives contemporaines|year=2012|isbn=9782813000491|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=ORB3-x9TKQUC|title=Ideas Across Cultures: Essays on Chinese Thought in Honor of Benjamin I. Schwartz|last=Schwartz|first=Benjamin Isadore|publisher=Harvard University Asia Center|year=1990|isbn=9780674442252|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=hnQoD4bIXCwC|title=In Search of Wealth and Power: Yen Fu and the West|last=Schwartz|first=Benjamin Isadore|publisher=Nhà xuất bản Đại học Harvard|year=2009|isbn=9780674043329|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=qkMTEAAAQBAJ|title=Loanwords in the Chinese Language|last=Sử Hữu Vi|first=史有为|publisher=Routledge|year=2020|isbn=9781000293517|language=en}}
*{{Chú thích tạp chí|last=Tang|first=Xiaoping|date=2019|title=Studies on Yan Fu’s Translation Thoughts “Faithfulness, Expressiveness, and Elegance|url=https://www.atlantis-press.com/proceedings/iccessh-19/125911992|journal=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=329|pages=1047-1049|doi=10.2991/iccessh-19.2019.233|isbn=9789462527522|issn=2352-5398|via=Atlantis Press}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=AUoJAwAAQBAJ|title=Science and Technology in Modern China, 1880s-1940s|last=Thẩm Quốc Duy|first=沈国威|publisher=Brill|year=2014|isbn=9789004268784|editor-last=Elman|editor-first=Benjamin A.|series=China Studies|volume=27|pages=93–113|language=en|chapter=Science in Translation|doi=10.1163/9789004268784_006|editor-last2=Jing Tsu|chapter-url=https://brill.com/view/book/9789004268784/B9789004268784_006.xml}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=YKUG4HbPV0EC|title=A Chronology of Translation in China and the West: From the Legendary Period to 2004|last=Trần Thiện Vĩ|first=陳善偉|publisher=Chinese University Press|year=2009|isbn=9789629963552|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=xrbhCgAAQBAJ|title=Re-envisioning Chinese Education: The meaning of person-making in a new age|last=Triệu Quốc Bình|first=趙國屏|last2=Đặng Tông Di|first2=邓宗怡|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317595298|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=s1AAEAAAQBAJ&pg=PA110|title=Heaven Has Eyes: A History of Chinese Law|author=Từ Tiểu Quần|first=徐小群|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2020|isbn=9780190060046|location=[[Oxford]]|pages=|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=cBJNAQAAMAAJ|title=Beijing University and Chinese Political Culture, 1898-1920|last=Weston|first=Timothy Bergmann|publisher=[[Đại học California tại Berkeley]]|year=1995|location=[[Berkeley, California]]|language=en|oclc=892823405}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=5dmta8Vrf-8C|title=Translating Science: The Transmission of Western Chemistry Into Late Imperial China, 1840-1900|last=Wright|first=David|publisher=Brill|year=2000|isbn=9789004117761|location=[[Leiden]]|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=_sctSjhI4OIC|title=Voices of the Second Wave: Chinese Americans in Seattle : Oral Histories of 35 Chinese Americans who Immigrated 1934-1968|last=Yang|first=Dori Jones|publisher=East West Insights|year=2011|isbn=9781439282915|language=en}}
{{refend}}
=== Tiếng Trung ===
{{refbegin|30em|indent=yes}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=-TLTAAAAMAAJ|title=中国通史|last=Bạch Thọ Di|first=白寿彝|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải|year=1989|isbn=9787208001091|volume=20|location=[[Thượng Hải]]|trans-title=Trung Quốc thông sử}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=dTgcAQAAMAAJ|title=福州市志 第七册|last=Ban biên soạn ghi chép địa phương Phúc Châu|first=福州市地方志编纂委员会|publisher=Nhà xuất bản Phương chí|year=1998|isbn=9787801224859|location=[[Phúc Châu]]|language=zh|trans-title=Ghi chép về thành phố Phúc Châu, Tập 7}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=S42zAAAAIAAJ|title=福州年鉴|last=Ban biên soạn Phúc Châu niên giám|first=《福州年鉴》编辑委員会|publisher=Nhà xuất bản Thống kê Trung Quốc|year=2003|isbn=9787503741081|language=zh|trans-title=Phúc Châu niên giám}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=PL4nAQAAIAAJ|title=中国传统文化名著展评|last=Bao Hòa Bình|first=包和平|last2=Vương Học Diễm|first2=王学艳|publisher=Nhà xuất bản Thư viện Bắc Kinh|year=2006|isbn=9787501334223|location=[[Bắc Kinh]]|language=zh|trans-title=Bình luận triển lãm các kiệt tác văn hóa truyền thống Trung Quốc}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=L-tdAAAAIAAJ|title=严复大传|last=Bì Hậu Phong|first=皮后锋|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Phúc Kiến|year=2003|isbn=9787211043460|location=[[Phúc Kiến]]|language=zh|trans-title=Nghiêm Phục đại truyện}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=hPZwAAAAIAAJ|title=严复评传|last=Bì Hậu Phong|first=皮后锋|publisher=Nhà xuất bản Đại học Nam Kinh|year=2006|isbn=9787305047145|location=[[Nam Kinh]]|language=zh|trans-title=Nghiêm Phục bình truyện}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=OkRyDwAAQBAJ|title=中国文史精品年度佳作2014|last=Cảnh Lập|first=耿立|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Quý Châu|year=2015|isbn=9787221123954|location=[[Quý Châu]]|language=zh|trans-title=Tác phẩm xuất sắc hàng năm về Văn học và Lịch sử Trung Quốc 2014}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=MUgEEAAAQBAJ|title=中国社会学：起源与绵延|last=Cảnh Thiên Khôi|first=景天魁|publisher=Nhà xuất bản Văn hiến Khoa học Xã hội|year=2017|isbn=9787520111478|language=zh|trans-title=Xã hội học Trung Quốc: Khởi đầu và kéo dài}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=XeIvAQAAIAAJ|title=中国近代报刊活动家传论|last=Chu Kiện Hoa|first=朱健华|publisher=Nhà xuất bản Dân tộc Quý Châu|year=1998|isbn=9787541207600|location=[[Quý Châu]]|language=zh|trans-title=Tiểu sử của các nhà hoạt động báo chí Trung Quốc cận đại}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=v8x9J56epx8C|title=百年之功: 中国近代大学校长的教育家精神|last=Chu Xuyên|first=周川|publisher=Nhà xuất bản Giáo dục Phúc Kiến|year=1994|isbn=9787533414108|location=[[Phúc Kiến]]|language=zh|trans-title=Công lao Trăm năm: Tinh thần nhà giáo dục của Hiệu trưởng các trường đại học Trung Quốc cận đại}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=yygxAQAAIAAJ|title=中国近代现代出版通史|last=Diệp Tái Sinh|first=叶再生|publisher=Nhà xuất bản Hoa văn|year=2002|isbn=9787507510980|language=zh|trans-title=Trung Quốc cận đại hiện đại xuất bản thông sử}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=-KxOAAAAIAAJ|title=中国社团概论|last=Doãn Tiểu Mẫn|first=尹小满|publisher=Nhà xuất bản Hoa văn|year=2002|isbn=9787507512199|editor-last=Quách Kiến Dân|editor-first=郭建民|language=zh|trans-title=Trung Quốc xã đoàn khái luận|editor-last2=Viên Thụ Bình|editor-first2=袁树平|editor-last3=Lương Hiểu Tiền|editor-first3=梁晓前}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=MrdwAAAAIAAJ|title=严复著译硏究|last=Du Chính|first=俞政|publisher=Nhà xuất bản Đại học Tô Châu|year=2003|isbn=9787810900577|location=[[Tô Châu]]|language=zh|trans-title=Nghiên cứu bản dịch của Nghiêm Phục}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=cxciAAAAMAAJ|title=中国教育史纲: 近代之部|last=Đổng Bảo Lương|first=董宝良|publisher=Nhà xuất bản Giáo dục Nhân dân|year=1990|isbn=9787107104619|language=zh|trans-title=Đại cương Lịch sử Giáo dục Trung Quốc: Cận đại}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=mVdwCgAAQBAJ|title=台灣大家族|last=Đới Nguyệt Phương|first=戴月芳|publisher=Công ty xuất bản thư viện Đồ Nam|year=2012|isbn=9789866318795|language=zh|trans-title=Những gia tộc lớn ở Đài Loan}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=U4JGAAAAMAAJ|title=嚴倚雲教授紀念文集: 一生為東西文化撘橋的女性|last=Hà Khải Thanh|first=何愷青|publisher=Tạp chí Văn học truyện ký|year=1993|trans-title=Văn tập kỷ niệm Giáo sư Nghiêm Ỷ Vân: Người phụ nữ một đời làm cầu nối văn hóa Đông Tây|oclc=557483167}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=sQxLAQAAIAAJ|title=严复话语系统与近代中国文化转型|last=Hàn Giang Hồng|first=韩江洪|publisher=Nhà xuất bản dịch văn Thượng Hải|year=2006|isbn=9787532741267|location=[[Thượng Hải]]|trans-title=Hệ thống diễn thuyết của Nghiêm Phục và sự chuyển đổi của văn hóa Trung Quốc hiện đại}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=7TXRBAAAQBAJ|title=惟適之安：嚴復與近代中國的文化轉型|last=Hoàng Khắc Vũ|first=黃克武|publisher=Công ty xuất bản Liên Kinh|year=2010|isbn=9789570837124|language=zh|trans-title=Duy Thích chi An: Nghiêm Phục và sự chuyển đổi của văn hóa Trung Quốc cận đại}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=-MBdAAAAIAAJ|title=勁寒梅香: 辜振甫人生紀實|last=Hoàng Thiên Tài|first=黃天才|last2=Hoàng Triệu Hành|first2=黃肇珩|publisher=Công ty xuất bản Liên Kinh|year=2005|isbn=9789570828078|language=zh|trans-title=Kính hàn mai hương: Câu chuyện cuộc đời Cô Chấn Phủ}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=UyeDDwAAQBAJ|title=啟蒙、理性與現代性: 近代中國啟蒙運動，1895-1925|last=Khâu Vi Quân|first=丘為君|publisher=Trung tâm xuất bản [[Đại học quốc lập Đài Loan]]|year=2018|isbn=9789863502890|location=[[Đài Bắc]]|language=zh|trans-title=Khai sáng, Lý trí và Hiện đại: Phong trào Khai sáng ở Trung Quốc cận đại, 1895-1925}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=-PwwAQAAIAAJ|title=中國現代思想的起源: 超穩定結構與中國政治文化的演變. 第1卷|last=Kim Quan Đào|first=金觀濤|last2=Lưu Thanh Phong|first2=劉青峰|publisher=Nhà xuất bản Đại học Trung văn|year=2000|isbn=9789622019195|language=zh|trans-title=Nguồn gốc của tư tưởng Trung Quốc hiện đại: cấu trúc siêu ổn định và sự phát triển của văn hóa chính trị Trung Quốc. Tập 1}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=QmXTAAAAMAAJ|title=严复|last=Lâm Quốc Thanh|first=林国清|last2=Lâm Ấm Nông|first2=林荫侬|publisher=Nhà xuất bản Giáo dục Phúc Kiến|year=1989|isbn=9787533403881|location=[[Phúc Kiến]]|language=zh|trans-title=Nghiêm Phục}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=8EYtAAAAMAAJ|title=汪康年: 从民权论到文化保守主义|last=Liêu Mai|first=廖梅|publisher=Nhà xuất bản Cổ tịch Thượng Hải|year=2001|isbn=9787532530281|location=[[Thượng Hải]]|language=zh|trans-title=Uông Khang Niên: Từ thuyết dân quyền đến Chủ nghĩa bảo thủ văn hóa}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=HBcpEAAAQBAJ|title=中国现代艺术史|last=Lữ Bành|first=吕澎著|publisher=Nhà xuất bản thư họa Thượng Hải|year=2019|isbn=9787547921111|location=[[Thượng Hải]]|language=zh|trans-title=Lịch sử nghệ thuật Trung Quốc hiện đại}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=jJvSAAAAMAAJ|title=北京大学|last=Lữ Lâm|first=呂林|publisher=Nhà xuất bản Đại học Hồ Nam|year=1989|isbn=9787535509116|location=[[Hồ Nam]]|language=zh|trans-title=Đại học Bắc Kinh}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=OO4vAQAAIAAJ|title=中国新闻通史|last=Lưu Gia Lâm|first=刘家林|publisher=Nhà xuất bản Đại học Vũ Hán|year=1995|isbn=9787307021228|location=[[Vũ Hán]]|language=zh|trans-title=Trung Quốc tân văn thông sử}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=071CDwAAQBAJ|title=中國歷史的驚鴻一瞥|last=Lý Dị Minh|first=李異鳴|publisher=Hoa Chí Văn hóa|year=2013|isbn=9789865936556|trans-title=Một thoáng kinh hồng của Lịch sử Trung Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=WgkKAQAAMAAJ|title=中华美德大典|last=Lý Xuân Thu|first=李春秋|publisher=Nhà xuất bản Giáo dục Sơn Tây|year=1996|isbn=9787544005562|location=[[Sơn Tây]]|language=zh|trans-title=Trung Hoa mỹ đức đại điển}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=5uldAAAAIAAJ|title=严复学术思想评传|last=Mã Dũng|first=马勇|publisher=Nhà xuất bản Thư viện Bắc Kinh|year=2001|isbn=9787501317431|location=[[Bắc Kinh]]|language=zh|trans-title=Bình luận về Tư tưởng Học thuật của Nghiêm Phục}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=cQEPAAAAMAAJ|title=严复詩文选|last=Nghiêm Phục|first=严复|last2=Chu Chấn Phủ|first2=周振甫|publisher=Nhà xuất bản Văn học Nhân dân|year=1959|language=zh|trans-title=Tác phẩm chọn lọc của Nghiêm Phục|oclc=551270601}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=_OmEAAAAIAAJ|title=严复研究资料|last=Ngưu Ngưỡng Sơn|first=牛仰山|publisher=Nhà xuất bản Văn nghệ Hải Hạp|year=1990|isbn=9787805341583|editor-last=Tôn Hồng Nghê|language=zh|trans-title=Tư liệu nghiên cứu Nghiêm Phục}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=DO7SAAAAMAAJ|title=中國近代報刊史|last=Phương Hán Kỳ|first=方汉奇|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Sơn Tây|year=1981|location=[[Sơn Tây]]|language=zh|trans-title=Lịch sử báo chí Trung Quốc cận đại|oclc=122739572}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=1atwAAAAIAAJ|title=严復评传|last=Quách Lương Ngọc|first=郭良玉|publisher=Nhà xuất bản Đại học Hà Nam|year=2000|isbn=9787810417365|location=[[Hà Nam]]|language=zh|trans-title=Nghiêm Phục bình truyện}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=zUYEEAAAQBAJ|title=民国史研究（第1辑）|last=Quách Song Lâm|first=郭双林|publisher=Nhà xuất bản Văn hiến Khoa học Xã hội|year=2017|isbn=9787520106887|language=zh|trans-title=Nghiên cứu lịch sử Dân quốc (Tập 1)}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=IDBbAAAAIAAJ|title=意识形态视域中的现代话语转型与文学观念嬗变|last=Quý Quảng Mậu|first=季广茂|publisher=Nhà xuất bản Đại học Bắc Kinh|year=2005|isbn=9787301098226|location=[[Bắc Kinh]]|language=zh|trans-title=Sự chuyển đổi của diễn ngôn hiện đại và sự phát triển của các khái niệm văn học trong chân trời của hệ tư tưởng}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=GZkLAQAAMAAJ|title=千古大變局: 影响近代中国的十一个关键人物|last=Tằng Kỷ Hâm|first=曾纪鑫|publisher=Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Quảng Tây|year=2008|isbn=9787563374670|location=[[Quảng Tây]]|language=zh|trans-title=Thiên cổ đại biến cục: Mười một nhân vật chính ảnh hưởng đến Trung Quốc cận đại}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=2Z53mn2I1DAC|title=科学与爱國: 严复思想新探|last=Tập Cận Bình|first=习近平|publisher=Nhà xuất bản Đại học Thanh Hoa|year=2001|isbn=9787302049906|trans-title=Khoa học và yêu nước: Nghiên cứu mới về tư tưởng của Nghiêm Phục|author-link=Tập Cận Bình}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=2pIPAQAAMAAJ|title=与政治浪漫主义告別|last=Tiêu Công Tần|first=萧功秦|publisher=Nhà xuất bản Giáo dục Hồ Bắc|year=2001|isbn=9787535128614|location=[[Hồ Bắc]]|language=zh|trans-title=Nói lời tạm biệt với chủ nghĩa lãng mạn chính trị}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=FXUnAQAAIAAJ|title=哲学社会科学名人名著辞典|last=Tiêu Chước Cơ|first=肖灼基|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Hà Bắc|year=1988|isbn=9787202002292|location=[[Hà Bắc]]|language=zh|trans-title=Từ điển Danh tác, Danh nhân Khoa học Xã hội và Triết học}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=akmBAAAAIAAJ|title=總統的親戚: 台灣權貴家族|last=Trần Nhu Tấn|first=陳柔縉|publisher=Công ty xuất bản Thời báo Văn hóa|year=1999|isbn=9789571329703|language=zh|trans-title=Thân thích của Tổng thống: Gia tộc quyền quý ở Đài Loan}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=Ou5HAAAAMAAJ|title=中国文学编年史: 现代卷|last=Trần Văn Tân|first=陈文新|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Hồ Nam|year=2006|isbn=9787543845565|location=[[Hồ Nam]]|language=zh|trans-title=Biên niên sử Văn học Trung Quốc: (tập) Hiện đại}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=EMx6Wdnoj9cC|title=中西译学批评|last=Trương Nam Phong|first=张南峰|publisher=Công ty xuất bản Đại học Thanh Hoa|year=2004|isbn=9787302091097|location=[[Bắc Kinh]]|language=zh|trans-title=Bình luận về phiên dịch học Trung Quốc và phương Tây}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=2ubxDwAAQBAJ|title=宪政中国---迷途与前路: The Future of Constitutional China|last=Trương Thiên Phàm|first=张千帆|publisher=Bouden House|year=2020|isbn=9781715156718|language=zh|trans-title=Tương lai của Trung Quốc lập hiến}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=dZ9wAAAAIAAJ|title=严复|last=Từ Lập Đình|first=徐立亭|publisher=Nhà xuất bản Cáp Nhĩ Tân|year=1996|isbn=9787805579016|location=[[Cáp Nhĩ Tân]]|language=zh|trans-title=Nghiêm Phục}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=WuJyDwAAQBAJ|title=民国社交圈|last=Từ Phẩm|first=徐品|publisher=Nhà xuất bản Văn nghệ phương Bắc|year=2015|isbn=9787531734901|location=[[Cáp Nhĩ Tân]]|language=zh|trans-title=Vòng tròn xã giao thời Trung Hoa Dân Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=hyJAEAAAQBAJ|title=閩臺區域社會研究|last=Uông Nghị Phu|first=汪毅夫|publisher=Vạn quyển lâu|year=2020|isbn=9789864783960|location=[[Đài Bắc]]|language=zh|trans-title=Nghiên cứu xã hội khu vực Phúc Kiến Đài Loan}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=-gRNAQAAIAAJ|title=中囯翻译史研究百年回眸|last=Văn Quân|first=文军|publisher=Nhà xuất bản Đại học Hàng không vũ trụ Bắc Kinh|year=2006|isbn=9787810777896|editor-last=Thạch Kiều|editor-first=石乔|location=[[Bắc Kinh]]|language=zh|trans-title=Nhìn lại 100 năm nghiên cứu lịch sử dịch thuật Trung Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=sK0XEAAAQBAJ|title=中华传统文化经典百篇|last=Viên Hành Bái|first=袁行霈|last2=Vương Trọng Vĩ|first2=王仲伟|last3=Trần Tiến Ngọc|first3=陈进玉|publisher=Trung Hoa thư cục|year=2020|isbn=9787101132960|trans-title=Một trăm tác phẩm kinh điển về văn hóa truyền thống Trung Quốc|ref={{harvid|Viên Hành Bái và đồng nghiệp|2020}}}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=HSb7DwAAQBAJ|title=严复群学及军事政治思想研究|last=Vương Hiến Minh|first=王宪明|publisher=Nhà xuất bản Đại học Thanh Hoa|year=2018|isbn=9787302488361|location=[[Bắc Kinh]]|language=zh|trans-title=Nghiên cứu về xã hội học, tư tưởng chính trị và quân sự của Nghiêm Phục}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=X5U6AAAAMAAJ|title=晚淸湖南史|last=Vương Kế Bình|first=王继平|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Hồ Nam|year=2004|isbn=9787543836396|location=[[Hồ Nam]]|language=zh|trans-title=Lịch sử Hồ Nam cuối thời Thanh}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=Y6VeAAAAIAAJ|title=《天演论》传播与清末民初的社会动员|last=Vương Thiên Căn|first=王天根|publisher=Nhà xuất bản Đại học Công nghiệp Hợp Phì|year=2006|isbn=9787810934077|location=[[Hợp Phì]]|language=zh|trans-title=Sự phổ biến của "Thiên diễn luận" và và sự vận động xã hội vào cuối triều đại nhà Thanh, đầu Trung Hoa Dân Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=FBlmAAAAIAAJ|title=严复传|last=Vương Thức|first=王栻|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải|year=1976|location=[[Thượng Hải]]|language=zh|trans-title=Nghiêm Phục truyện|oclc=706949103}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=9PN9AAAAIAAJ|title=严复与福泽谕吉: 中日启蒙思想比较|last=Vương Trung Giang|first=王中江|publisher=Nhà xuất bản Đại học Hà Nam|year=1991|isbn=9787810183154|location=[[Hà Nam]]|language=zh|trans-title=Nghiêm Phục và Fukuzawa Yukichi: So sánh tư tưởng khai sáng Trung Nhật}}
{{refend}}

=== Khác ===
{{refbegin}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=kxkbDQAAQBAJ|title=Yan Fu (1854-1921): Übersetzung und Moderne|last=Dương Huệ Trung|publisher=Diplom.de|year=2014|isbn=9783836626163|location=[[Hamburg]]|language=de|trans-title=Nghiêm Phục (1854-1921): Dịch thuật và Hiện đại}}
{{refend}}

== Đọc thêm ==
{{refbegin|30em}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Fung|first=Edmund S. K.|date=2009|title=Were Chinese Liberals Liberal? Reflections on the Understanding of Liberalism in Modern China|url=https://www.jstor.org/stable/40377628|journal=Pacific Affairs|volume=81|issue=4|pages=557–576|issn=0030-851X|eissn=17153379|via=JSTOR|ref=none}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Huang|first=Max Ko-wu (Hoàng Khắc Vũ)|date=20 Dec 2016|title=Yan Fu and the Translation of “Individualism” in Modern China|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10971467.2015.1255089?journalCode=mcsp20|journal=Contemporary Chinese Thought|volume=47|issue=3|pages=208–222|doi=10.1080/10971467.2015.1255089|issn=1097-1467|eissn=1558-0997|doi-access=free|ref=none}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Lobova|first=Alisa A.|date=2019|title=The Concept of Liberty in the Yan Fu’s Works|url=http://journals.rudn.ru/political-science/article/view/22064|journal=RUDN Journal of Political Science|volume=21|issue=3|pages=549–557|doi=10.22363/2313-1438-2019-21-3-549-557|issn=2313-1438|eissn=2313-1446|via=RUDN|ref=none}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Pellin|first=Tommaso|date=September 2008|title=Inventing a modern lexicon for grammar in Chinese: the experience of Wang Fengzao, Ma Jianzhong and Yan Fu|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0388000107000472|journal=Language Sciences|volume=30|issue=5|pages=529–545|doi=10.1016/j.langsci.2007.07.007|via=Science Direct|doi-access=free|ref=none}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Shen|first=Tsing-song Vincent (Trầm Thanh Hùng)|date=2015|title=Evolutionism through Chinese eyes: Yan Fu, Ma Junwu and their translations of Darwinian evolutionism.|url=https://www.asianetworkexchange.org/articles/abstract/10.16995/ane.135/|journal=ASIANetwork Exchange: A Journal for Asian Studies in the Liberal Arts|volume=22|issue=1|pages=49–60|doi=10.16995/ane.135|ref=none}}
* {{Chú thích tạp chí|last=Xiao|first=Gongqin (Tiêu Công Tần)|date=1997|title=The "Yan Fu Paradox" and the Modern Neoconservative Stand on Reform (Excerpts)|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2753/CLG0009-4609300664|journal=Chinese Law & Government|volume=30|issue=6|pages=64–76|doi=10.2753/CLG0009-4609300664|issn=0009-4609|eissn=1944-7051|doi-access=free|ref=none}}
{{refend}}

== Liên kết ngoài ==
{{commons|严复|Nghiêm Phục}}
{{Wikisourcelang|zh|Author:嚴復|Nghiêm Phục|tác phẩm}}
*{{in lang|zh}} [http://www.guoxue.com/master/yanfu/yanfu.htm Tiểu sử chi tiết và các bài luận liên quan]
*{{in lang|zh}} [http://rwxy.tsinghua.edu.cn/rwfg/ydsm/ydsm-qw/00104/000.htm Một số tác phẩm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311065828/http://rwxy.tsinghua.edu.cn/rwfg/ydsm/ydsm-qw/00104/000.htm |date=2007-03-11 }}, bao gồm bản dịch của ''Evolution and Ethics''
* {{Britannica|652921|Yan Fu (Chinese scholar)}}
{{Start box
}}
{{Succession box|before=[[Mã Tương Bá]]|chức vụ=Hiệu trưởng [[Đại học Phục Đán]]|after=[[Hạ Kính Quan]]|năm=1906 - 1907}}
{{End}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
{{thời gian sống|1854|1921}}
{{Thanh cổng thông tin|Trung Quốc|Triết học}}
{{Sao chọn lọc|phiên bản chọn lọc=66466855|thời gian=30 tháng 10 năm 2021|tên bài=Nghiêm Phục}}

[[Thể loại:Sĩ quan Trung Quốc]]
[[Thể loại:Học giả Trung Quốc]]
[[Thể loại:Nhà giáo Phúc Kiến]]
[[Thể loại:Giảng viên Đại học Phục Đán]]
[[Thể loại:Giảng viên Đại học Bắc Kinh]]
[[Thể loại:Hiệu trưởng Đại học Phục Đán]]
[[Thể loại:Hiệu trưởng Đại học Bắc Kinh]]
[[Thể loại:Dịch giả thời Thanh]]
[[Thể loại:Dịch giả Trung Hoa Dân Quốc]]
[[Thể loại:Học giả dịch thuật]]
[[Thể loại:Nhà văn Phúc Châu]]
[[Thể loại:Người sáng tác quốc ca]]
[[Thể loại:Nhà tư tưởng Trung Quốc]]
[[Thể loại:Người Phúc Châu]]
[[Thể loại:Nhà văn nhà Thanh]]
[[Thể loại:Nhà văn Trung Hoa Dân Quốc]]