Xem mã nguồn của Nhà hát Pompey

{{Infobox ancient site
| name                 = Nhà hát Pompey
| image                = Theatre of Pompey 3D cut out.png
| caption              = Bản dựng 3D của Nhà hát Pompey
| location             = ''[[Regio IX Circus Flaminius]]''
| built                = 62 – 55 or 52&nbsp;BC
| builder              = [[Gnaeus Pompeius Magnus]]
| type                 = [[Nhà hát La Mã (cấu trúc) | Nhà hát La Mã]]
| coordinates          = {{WikidataCoord|display=it}}
}}

'''Nhà hát Pompey''' ([[tiếng Latinh]]: ''Theatrum Pompeii'', [[tiếng Ý]]: ''Teatro di Pompeo'') là một công trình kiến trúc ở [[La Mã Cổ đại]] được xây dựng nửa sau thời kỳ [[Cộng hòa La Mã]] bởi [[Pompey|Pompey Đại đế]] (''Gnaeus Pompeius Magnus''). Được hoàn thành vào năm 55 trước Công nguyên, đây là nhà hát cố định đầu tiên được xây dựng ở [[Rome]]. Tàn tích của nó nằm ở [[Largo di Torre Argentina]].

Được bao quanh bởi các cổng vòm lớn có cột là một khu vườn rộng lớn phức hợp với đài phun nước và tượng. Dọc theo dải hành lang có mái che là các phòng dành riêng cho việc trưng bày nghệ thuật và các tác phẩm khác được Pompey sưu tập trong các chiến dịch của ông. Ở phía đối diện của khu phức hợp vườn là hội trưởng mang tên [[Curia của Pompey]], dành cho các cuộc họp chính trị. [[Viện nguyên lão La Mã]] thường sử dụng tòa nhà này cùng với một số đền thờ và hội trường đáp ứng các yêu cầu khác ở thành Rome cho các cuộc họp chính thức của họ. Curia nổi tiếng là nơi mà [[Julius Caesar]] bị [[Marcus Junius Brutus|Brutus]] và [[Gaius Cassius Longinus|Cassius]] [[Vụ ám sát Julius Caesar|ám sát trong một phiên họp của Viện nguyên lão]] vào ngày 15 tháng 3 năm 44 trước Công nguyên.

== Tên gọi ==
Nhà hát Pompey có một số tên gọi bằng tiếng Latinh. {{lang|la|Theatrum Pompeii}} là tên gọi phổ biến nhất, nhưng nó cũng được gọi là '''Nhà hát Pompeii''' ({{lang|la|Theatrum Pompeianum}}),<ref>{{harvnb|Richardson|1992|p=384|ps=, citing Plin. ''NH'' 36.115; Suet. ''Tib.'' 47}}.</ref> hoặc '''Nhà hát Marble''' ({{lang|la|Theatrum Marmoreum}}),<ref>{{harvnb|Richardson|1992|p=384|ps=, citing Fast. Amit. 12 August}}.</ref> hoặc '''nhà hát''' ({{lang|la|Theatrum}}),<ref>{{harvnb|Richardson|1992|p=384|ps=, citing Suet. ''Ner.'' 13.2}}.</ref> vì nó "luôn là nhà hát quan trọng nhất ở Roma".{{sfn|Richardson|1992|p=384}}

==Lịch sử==
===Nguồn gốc===
Pompey đã cho xây dựng nhà hát này để giành được sự ủng hộ về chính trị trong nhiệm kỳ [[quan chấp chính]] thứ hai của mình. Theo Plutarch, Pompey đã được truyền cảm hứng từ chuyến thăm của ông vào năm 62 trước Công nguyên đến một [[nhà hát Hy Lạp]] ở [[Mytilene]].{{sfn|Plut. ''Pomp.''|loc=42.4}} Tuy nhiên, điều này có lẽ là sai lầm, vì nhà hát ở Mytilene được xây dựng trên sườn đồi và, không giống như nhà hát của Pompey, không có sân khấu lớn (lang-la-scaena). Nếu có bất kỳ nguồn cảm hứng nào đến từ nhà hát ở đó, thì nó hẳn đã được sửa đổi hoặc loại bỏ phần lớn, vì địa lý đô thị của Rome khiến dự án như vậy không thể áp dụng được.{{sfn|Richardson|1992|p=384}} Việc xây dựng bắt đầu vào khoảng năm 61 trước Công nguyên.{{sfn|Kuritz|1987|p=48}}

Trước khi được xây dựng, việc xây dựng các nhà hát bằng đá kiên cố đã bị cấm, vì vậy để tránh vấn đề này, Pompey đã cho xây dựng công trình này ở [[Campus Martius]], bên ngoài ''pomerium'', hay ranh giới thiêng liêng, ngăn cách thành phố với ''ager Romanus'' (lãnh thổ ngay bên ngoài thành phố).<ref name=Boethius206>{{harvnb|Boëthius|1978|p=206}}.</ref><ref name=Erasmo83>{{harvnb|Erasmo|2010|p=83}}.</ref> Pompey cũng cho xây một ngôi đền thờ [[Venus Victrix]] gần phía trên khán đài của nhà hát; Pompey sau đó tuyên bố "không xây dựng một nhà hát, mà đúng hơn là một ngôi đền thờ Venus rồi tôi thêm vào các bậc thang của nhà hát".{{sfn|Erasmo|2010|p=84}} Theo Tertullian, việc này được thực hiện để tránh bị khiển trách, nhưng có lẽ đó chỉ là lời nói đùa.<ref>{{harvnb|Richardson|1992|p=384|ps=, citing Tert. ''De Spect.'' 10}}.</ref>

Các nguồn tư liệu về việc khánh thành này mâu thuẫn nhau. [[Gaius Plinius Secundus|Pliny]] ghi lại việc khánh thành vào năm 55 trước Công nguyên, năm Pompey làm chấp chính quan lần thứ hai. Tuy nhiên, [[Aulus Gellius]] lưu giữ một bức thư của [[Marcus Tullius Tiro]], người được [[Cicero]] giải phóng, cho rằng việc khánh thành diễn ra vào năm 52 trước Công nguyên, khi Pompey làm chấp chính quan lần thứ ba; trong thư, Pompey yêu cầu làm rõ liệu có nên khắc dòng chữ {{lang|la|consul tertio}} hoặc {{lang|la|consul tertium}} hay không.<ref>{{harvnb|Richardson|1992|p=384|ps=, citing Gell. ''NA'' 10.1.7}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Russell |first=Amy |url=https://books.google.com/books?id=4m_jCgAAQBAJ&pg=PA165 |title=The politics of public space in republican Rome |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107040496 |page=165 }}</ref> Tuy nhiên, có thể các phần khác nhau của nhà hát – nhà hát chính, sân khấu phụ {{lang|la|scaena}} và ngôi đền liền kề – đã được hoàn thành vào những thời điểm khác nhau.<ref>{{harvnb|Richardson|1992|p=384|ps=, citing Vell. Pat. 2.48.2}}.</ref>

Hai buổi biểu diễn gắn liền với sự cống hiến: ''Clytemnestra'' của [[Lucius Accius|Accius]] và ''Equos Troianus'' của [[Livius Andronicus]] hoặc [[Gnaeus Naevius]].<ref>{{harvnb|Erasmo|2010|p=86}}.</ref> [[Clodius Aesopus]], một diễn viên bi kịch nổi tiếng, đã được mời trở lại sau khi nghỉ hưu để tham gia diễn xuất trong buổi khai trương nhà hát. Buổi diễn cũng có kèm theo các trận đấu võ sĩ giác đấu với sự góp mặt của các loài động vật kỳ lạ.<ref name=Erasmo83 /> Việc trình chiếu ''Clytemnestra'' đã tạo cơ hội cho Pompey tái hiện lại [[chiến thắng La Mã|chiến thắng ba lần]] từ năm 61 trước Công nguyên, tự miêu tả mình vừa là [[Alexandros Đại đế|Alexander Đại đế]] vừa là [[Agamemnon]].{{sfn|Erasmo|2020|p=49}} Ngoài ra, nhiều sự kiện khác cũng được tổ chức khắp thành phố trong khuôn khổ lễ hội, bao gồm các cuộc thi âm nhạc và thể dục dụng cụ cùng với các cuộc đua ngựa.{{sfn|Erasmo|2020|p=50}}

===Từ thời Trung Cổ đến nay===
[[File:Rome overlay graphic.jpg|thumb|upright|Hình ảnh đồ họa về thành Rome hiện đại màu xám và lớp phủ màu trắng của nhà hát.]]

Trong [[Sơ kỳ Trung Cổ|thời kỳ đầu Trung Cổ]], lớp đá cẩm thạch ốp ngoài nhà hát được sử dụng làm vật liệu để bảo trì các công trình khác. Do nằm gần [[Tiber|sông Tiber]], công trình này cũng thường xuyên bị ngập lụt, gây thêm thiệt hại.<ref name=companionbook/> Tuy nhiên, phần lõi bê tông của tòa nhà vẫn còn đứng vững vào thế kỷ thứ 9 sau Công nguyên, vì một cuốn sách hướng dẫn hành hương từ thời đó vẫn liệt kê địa điểm này là một ''theatrum''.<ref name=companionbook/><ref name=pompeyjournal/> Đến thế kỷ 12, các công trình kiến trúc bắt đầu lấn chiếm những tàn tích còn lại; hai nhà thờ, Santa Barbara và Santa Maria in Grotta Pinta, được xây dựng trên địa điểm này, trong đó nhà thờ thứ hai có lẽ được xây dựng trên một trong những hành lang dẫn vào nhà hát.<ref name=pompeyjournal/> Tuy nhiên, sơ đồ mặt bằng của nhà hát cũ vẫn còn có thể nhận ra.<ref name=companionbook/> Năm 1140, một nguồn tài liệu gọi những tàn tích này là ''Theatrum Pompeium'', trong khi một nguồn khác gọi nó là "đền thờ Cneus<!--sic--> pompeii<!--sic-->". Năm 1150, Johannes de Ceca được cho là đã bán một ''trillium'', hay cấu trúc tròn (tức là đường cong của nhà hát) cho tổ tiên của [[gia đình Orsini]]. Năm 1296, địa điểm của nhà hát được biến thành một pháo đài bởi người Orsini.<ref name=pompeyjournal>{{harvnb|Gagliardo|Packer|2006|pp=95–98}}.</ref> Sau đó, vào thời Trung Cổ, quảng trường [[Campo de' Fiori]] được xây dựng và những phần còn lại của nhà hát được khai thác để cung cấp đá cho nhiều công trình kiến trúc mới hơn vẫn còn tồn tại ở Rome hiện đại.<ref name="companionbook">{{harvnb|Sandys|1910|p=515}}.</ref>

Ngày nay, hầu như không còn dấu tích nào của nhà hát, vì tàn tích của công trình đã hoàn toàn bị bao phủ bởi các công trình nằm giữa [[Campo de' Fiori]] và [[Largo di Torre Argentina]]. Các phần còn nguyên vẹn lớn nhất của nhà hát được tìm thấy trong [[Palazzo della Cancelleria]], nơi sử dụng phần lớn đá travertine màu xương cho mặt ngoài từ nhà hát. Các cột lớn màu đỏ và xám được sử dụng trong sân của nó đến từ các hành lang của khu ghế ngồi có mái che phía trên của nhà hát; tuy nhiên, chúng ban đầu được lấy từ nhà hát để xây dựng Vương cung thánh đường S. Lorenzo cũ.<ref name=Middleton>{{harvnb|Middleton|1892|loc=a-67, b-66–67, c-69}}.</ref> Và trong khi bản thân nhà hát không còn có thể nhận ra, dấu ấn của chính tòa nhà vẫn có thể được phát hiện; hình dạng bán nguyệt của công trình ngày nay có thể được theo dõi bằng cách đi bộ về phía đông từ Campo de' Fiori qua [[Palazzo Orsini Pio Righetti]]. Con đường Via di Grotta Pinta, gần Via dei Chiavari, cũng gần như theo đường viền của sân khấu ban đầu của nhà hát. Sâu bên trong các tầng hầm và hầm rượu của những tòa nhà nằm ở Campo de' Fiori, người ta vẫn có thể nhìn thấy những mái vòm và những mảnh vỡ của tường và móng nhà hát.<ref name=handbook>{{harvnb|Young|Murray|1908|pp=240–41}}.</ref> Bản vẽ mặt bằng của Palazzo Pio cũng cho thấy nhiều cột chống đỡ của nhà hát đã được tái sử dụng thành tường cho các phòng mới.<ref>{{harvnb|Gagliardo|Packer|2006|p=107}}.</ref> Những mái vòm còn sót lại sau khi nhà hát bị bỏ hoang thậm chí còn dẫn đến tên gọi của nhà thờ Santa Maria di Grotta Pinta (tức là "hang động được vẽ") đã đề cập ở trên.<ref name="gap96">{{harvnb|Gagliardo|Packer|2006|p=96}}.</ref>

==Khai quật và nghiên cứu==
{{multiple image|image1=Piranesi-4044.jpg|width2=275|alt1=Bản vẽ kiến trúc mô tả hình dáng Nhà hát Pompey nếu các công trình phía trên công trình bị dỡ bỏ.|image2=Piranesi-10022.jpg|width1=220|alt2=Hình ảnh mô tả tàn tích của Nhà hát Pompey, nếu các công trình trên đỉnh của cấu trúc này được dỡ bỏ.|footer=""Hình ảnh minh họa về những tàn tích hiện tại của Nhà hát Pompey" ("trái") và "Những tàn tích của Nhà hát Pompey" ("phải"), cả hai đều của Giovanni Battista Piranesi. Những bản khắc khá giàu trí tưởng tượng này cho thấy nhà hát sẽ trông như thế nào vào giữa thế kỷ 18, nếu các công trình xây dựng trên đống đổ nát đã bị dỡ bỏ.}}
[[File:Baltard 1837 pompey.png|thumb|upright|Bản đồ khảo cổ học nhà hát năm 1837 của Victoire Baltard. Ở trung tâm là hình chiếu từ trên xuống của tàn tích. Phía trên là hai mặt cắt ngang cho thấy những gì còn lại của nhà hát.]]
[[Luigi Canina]] (1795–1856) là người đầu tiên tiến hành nghiên cứu nghiêm túc về nhà hát, Canina đã khảo sát những tàn tích mà ông có thể tìm thấy, sau đó kết hợp thông tin này với mô tả nổi tiếng của Vitruvius về một nhà hát La Mã, từ đó tạo ra một bản vẽ chi tiết về nhà hát. Sau đó, vào năm 1837, Victoire Baltard đã sử dụng công trình của Canina, cũng như thông tin thu thập được từ ''Forma Urbis'' để xây dựng một bản vẽ hoàn thiện hơn.<ref>{{cite web|last1=Packer|first1=James|title=Excavations and Early Studies|url=http://www.pompey.cch.kcl.ac.uk/Excavations_EarlyStudies.htm|publisher=[[King's College London|King's Visualisation Lab]]|access-date=February 11, 2016}}</ref> Much like [[Giovanni Battista Piranesi|Piranesi]] before him, Baltard  also created a sketch of what the ruins would look like were they to be completely excavated.<ref>{{cite web|last1=Packer|first1=James|title=Baltard|url=http://www.pompey.cch.kcl.ac.uk/Baltard.htm|publisher=King's Visualisation Lab|access-date=February 11, 2016}} Note: The image being referred to is Fig. 6.</ref>

==Mô tả==
[[File:1911 illustration of Theater of Pompeius originally constructed on the Campus Martius.jpg|thumb|right|Hình minh họa năm 1911 về Nhà hát Pompey, ban đầu được xây dựng trên Campus Martius.]]
Cấu trúc và các hành lang bốn cột nối liền nhau có nhiều công năng sử dụng. Tòa nhà này có hầm mộ lớn nhất trong tất cả các nhà hát La Mã. Nó nằm phía sau sân khấu và bên trong một khu vực khép kín, được khán giả sử dụng giữa các màn diễn hoặc buổi biểu diễn để đi dạo, mua đồ giải khát hoặc chỉ đơn giản là để tránh nắng hoặc mưa trong các hành lang có mái che.{{sfn|Platner|1911|p=874}}

=== Kiến trúc===
[[File:Mapancientformaurbisromae.jpg|thumb|upright|Tấm bản đồ thứ 32 của [[Forma Urbis Romae|Bản đồ La Mã thời Severus]] cho thấy Nhà hát Pompey.{{sfn|Richardson|1992|p=385}} ]]
Đặc điểm của [[nhà hát La Mã (cấu trúc)|nhà hát La Mã]] tương tự như các [[nhà hát Hy Lạp]] trước đó. Tuy nhiên, nhà hát La Mã có những điểm khác biệt cụ thể, chẳng hạn như xây dựng trên nền móng riêng thay vì công trình đất hoặc sườn đồi và bao quanh hoàn toàn ở tất cả các phía.{{sfn|Sear|2006|p=1}}

===Khu phức hợp đền thờ liên quan===

Để xây dựng nhà hát như một công trình đá kiên cố, nhiều việc đã được thực hiện, bao gồm cả việc xây dựng tường thành bên ngoài. Bằng cách dâng hiến nhà hát cho Venus Victrix và xây dựng ngôi đền trung tâm bên trong khán đài, Pompey đã biến công trình này thành một đền thờ lớn dành cho vị thần cá nhân của ông. Ông cũng kết hợp bốn ngôi đền thời Cộng hòa La Mã từ thời kỳ trước đó vào một khu vực gọi là "Khu vực linh thiêng" gọi là [[Largo di Torre Argentina]]. Toàn bộ khu phức hợp được xây dựng trực tiếp dựa trên phần cũ hơn, điều này định hướng bố cục của công trình. Bằng cách này, công trình có bối cảnh tôn giáo hàng ngày và kết hợp một loạt các đền thờ cũ hơn vào công trình mới hơn.
[[File:Largo torre argentina PIANTA.jpg|thumb|Các ngôi đền trong "Khu vực linh thiêng"]]
''Đền A'' được xây dựng vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, và có lẽ là ''Đền thờ [[Juturna]]'' do [[Gaius Lutatius Catulus]] xây sau chiến thắng trong [[Trận chiến quần đảo Aegates]] chống lại [[Carthage|người Carthage]] vào năm 241 trước Công nguyên.<ref>Việc xác định này được ưu tiên hơn so với việc xác định là Đền Iuno Curritis, bởi vì Ovid đã viết trong "Fasti" I: "Te quoque lux eadem Turni soror aede recepit/Hic, ubi Virginea Campus obitur aqua", do đó đặt đền Juturna gần Aqua Virgo, con sông kết thúc tại Nhà tắm Agrippa.</ref> Sau đó, nó được xây dựng lại thành một nhà thờ; phần hậu cung của nó vẫn còn tồn tại.

''Đền B'' là một ngôi đền hình tròn với sáu cột còn lại, do [[Quintus Lutatius Catulus]] xây vào năm 101 trước Công nguyên để kỷ niệm chiến thắng của ông trước người Cimbri; đó là đền ''Fortunae Huiusce Diei'', một ngôi đền dành riêng cho "Vận may của ngày hiện tại". Bức tượng khổng lồ được tìm thấy trong các cuộc khai quật và hiện đang được lưu giữ tại [[Bảo tàng Capitoline]] là bức tượng của chính nữ thần. Chỉ có đầu, tay và chân được làm bằng đá cẩm thạch: các bộ phận khác, được che bởi trang phục, được làm bằng đồng.

''Đền C'' là ngôi đền cổ nhất trong bốn ngôi đền, có niên đại từ thế kỷ thứ 4 hoặc thứ 3 trước Công nguyên, và có lẽ được dành riêng cho nữ thần Feronia, vị thần sinh sản của người Ý cổ đại. Sau trận hỏa hoạn năm 80 sau Công nguyên, ngôi đền này đã được trùng tu, và bức tranh khảm trắng đen trong gian thờ bên trong có niên đại từ thời kỳ trùng tu này.

''Đền D'' là ngôi đền lớn nhất trong bốn ngôi đền; nó có niên đại từ thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên với những lần trùng tu vào cuối thời Cộng hòa La Mã, và được dành riêng cho nữ thần ''[[Lares Permarini]]'', nhưng chỉ một phần nhỏ của nó được khai quật (một con đường che phủ phần lớn ngôi đền).

== Tham khảo ==
{{tham khảo}}


==Thư mục==
{{Refbegin|30em}}
* {{chú thích sách|author=Barron, Michael|title=Auditorium Acoustics and Architectural Design|url=https://books.google.com/books?id=jPuMAgAAQBAJ&pg=SA8-PA4|date=2009| publisher = [[Routledge]]|location=[[Abingdon-on-Thames|Abingdon-on-Thames, UK]]|isbn=978-1-135-21925-3}}
* {{chú thích sách|author=Beacham, Richard C. |title=The Roman Theatre and Its Audience|url=https://books.google.com/books?id=5YAYYbGXuzoC&pg=PA161|date=1996|publisher=[[Harvard University Press]]|location=[[Cambridge, MA]]|isbn=978-0-674-77914-3}}
* {{chú thích sách|last1=Boëthius|first1=Axel|last2=Ling|first2=Roger|last3=Rasmussen|first3=Tom|title=Etruscan and Early Roman Architecture|url=https://archive.org/details/etruscanearlyrom0000boet|date=1978|publisher=[[Yale University Press]]|place=[[New Haven, Connecticut|New Haven, CT]]|isbn=9780300052909|display-authors=etal}}
* {{chú thích sách |title = Rome: A Living Portrait of an Ancient City |url = https://archive.org/details/romelivingportra0000dyso | last=Dyson | first=Stephen L. | publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|date = 2010 | isbn=0-8018-9254-6}}
* {{chú thích sách|last1=Erasmo|first1=Mario|title=Roman Tragedy: Theatre to Theatricality|date=2010|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, TX]]|isbn=9780292782136|page=83}}
* {{chú thích sách |title = The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome: Seven-volume set|volume=1| last=Gagarin| first= Michael| publisher = [[Oxford University Press]]|location=[[Oxford, UK]] |date = 2009| isbn=978-0195170726 }}
* {{chú thích tạp chí|last1=Gagliardo|first1=Maria|last2=Packer|first2=James|title=A New Look at Pompey's Theater: History, Documentation, and Recent Excavation|journal=[[Archaeological Institute of America]]|date=2006|volume=110|issue=1}}
* {{chú thích sách |title = A History of Roman Art, Enhanced Edition| last=Kleiner| first=Fred S.|url=http://www.bu.edu/ah/faculty/faculty-by-name/fred-s-kleiner|publisher = Wadsworth Publishing|edition=1 |date = 2010| isbn=978-0495909873 }}
* {{chú thích sách |title =The Making of Theatre History |url =https://archive.org/details/makingoftheatreh0000kuri | last=Kuritz| first=Paul | publisher = [[Prentice Hall]]|location=[[Upper Saddle River, New Jersey|Upper Saddle River, NJ]] |year =  October 1987| isbn=978-0-13-547861-5}}
* {{chú thích sách |title = The Companion Guide to Rome | author=Masson, Georgina| publisher = [[Prentice-Hall]]|location=[[Upper Saddle River, New Jersey|Upper Saddle River, NJ]]|year = 1983| isbn=0-13-154609-0}}
* {{chú thích sách |title = The Remains of Ancient Rome|volume=2| last=Middleton | first=John Henry| publisher = [[Nabu Press]] |year = 1892| isbn=978-1-148-09793-0}}
* {{chú thích sách |title = Mussolini's Rome: Rebuilding |url = https://archive.org/details/mussolinisromere0000pain | author=Painter, B| publisher = [[Palgrave Macmillan]] |location=[[London, UK]] |date = ngày 6 tháng 3 năm 2007| isbn=978-1-4039-8002-1}}
* {{chú thích sách |title = The Topography and Monuments of Ancient Rome |url = https://archive.org/details/topographyandmo01platgoog | last=Platner| first=Samuel Ball| publisher = Boston, Allyn and Bacon|year = 1911}}
* {{chú thích sách |title= Imperium and Cosmos: Augustus and the Northern Campus Martius|url= https://archive.org/details/imperiumcosmosau0000paul|last= Rehak|first= Paul|year= 2009|publisher= [[University of Wisconsin Press]]|edition=1|isbn= 978-0299220143|location=[[Madison, Wisconsin|Madison, WI]]}}
* {{chú thích sách |title = A Companion to Latin studies |url = https://archive.org/details/acompaniontolat00sandgoog | last=Sandys| first=John Edwin| publisher = [[Cambridge University Press]]|location=[[Cambridge, UK]]|year = 1910}}
* {{chú thích sách |title = Roman Theatres: An Architectural Study | last=Sear | first=Frank | publisher = [[Oxford University Press]]|location=[[Oxford, UK]] |date = 2006 | isbn=978-0-19-814469-4}}
* {{chú thích sách|author=Smith, William|title=A Concise Dictionary of Greek and Roman Antiquities|url=https://books.google.com/books?id=5PwrAAAAYAAJ&pg=PA626|year=1898|publisher=Murray}}
* {{chú thích sách |title = The Architecture of Roman Temples: The Republic to the Middle Empire| last=Stamper| first=John W.| publisher = [[Cambridge University Press]]|location=[[Cambridge, UK]] |date = 2005| isbn=978-0521810685 }}
* {{chú thích sách |title = Public Needs & Private Pleasures | last=Taylor| first=Rabun| publisher = L'Erma di Bretscheider |date = 2001| isbn=978-88-8265-100-8}}
* {{chú thích sách |title =From Mycenae to Constantinople: the evolution of the ancient city |url =https://archive.org/details/frommycenaetovon0000toml | last=Tomlinson| first=Richard Allan | publisher = [[Routledge]]|location=[[Abingdon-on-Thames|Abingdon-on-Thames, UK]]|date = ngày 22 tháng 10 năm 1992| isbn=978-0-415-05998-5}}
* {{chú thích sách|author=Vince, Ronald W. |title=Ancient and Medieval Theatre: A Historiographical Handbook|url=https://books.google.com/books?id=27H18NhrkrUC&pg=PA75|date=1984|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-24107-9}}
* {{chú thích sách|last1=Young|first1=Norwood|last2=Murray|first2=John|title=Handbook for Rome and the Campagna|url=https://archive.org/details/handbookforromec00john|date=1908|publisher=E. Stanford}}
{{Refend}}

==Liên kết ngoài==
{{Commons}}
*[http://www.maquettes-historiques.net/P16b.html The Theatre of Pompey]
*[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/PLATOP*/Theatrum_Pompei.html Theatrum Pompei at LacusCurtius] (article in Platner's Topographical Dictionary of Ancient Rome)
*[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Journals/CJ/39/6/Pompeys_Theater*.html The Temple above Pompey's Theater] (''CJ''&nbsp;39:360‑366)
*[http://www.ut.ee/klassik/sht/2006/temelini1.pdf Pompey’s Politics and the Presentation of His Theatre-Temple Complex, 61–52 BCE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126200439/http://www.ut.ee/klassik/sht/2006/temelini1.pdf |date=2021-01-26 }}
*[http://web.tiscali.it/romaonlineguide/Pages/eng/rantica/sAMy8.htm Roma Online Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618041119/http://web.tiscali.it/romaonlineguide/Pages/eng/rantica/sAMy8.htm |date=2017-06-18 }}
[[Thể loại:Công trình kiến trúc và tòa nhà hoàn thành vào thế kỷ 1 trước Công nguyên]]
[[Thể loại:Pompey]]
[[Thể loại:Viện Nguyên lão La Mã]]
[[Thể loại:Nhà hát La Mã cổ đại ở Roma]]