Xem mã nguồn của Phương ngữ Phúc Châu

{{Nhiều vấn đề|
{{Chú thích trong bài|date=tháng 5/2024}}
{{Cần biên tập|date=tháng 5/2024}}
}}
{{Infobox language|name=Phương ngữ Phúc Châu|nativename={{lang|zh-tw|福州話}} / ''Hók-ciŭ-uâ''<br /> {{lang|zh-tw|福州語}} / ''Hók-ciŭ-ngṳ̄''<br /> {{lang|zh-tw|平話}} / ''Bàng-uâ''|pronunciation={{IPA|[huʔ˨˩ tsju˥˧ wɑ˨˦˨]}}|states=[[Trung Quốc]] ([[Phúc Châu]] và các huyện lân cận) và [[Đài Loan]] ([[Quần đảo Mã Tổ]]), [[Thái Lan]] ([[Chandi]] và [[Lamae]]), [[Singapore]], [[Malaysia]] ([[Sibu]], [[Miri, Malaysia|Miri]], [[Sepang]], [[Bintulu]], [[Yong Peng]], [[Sitiawan]], và [[Ayer Tawar]]) và [[Indonesia]] ([[Semarang]] và [[Surabaya]])|ethnicity=[[người Phúc Châu]]|speakers=< 10 triệu người|ref={{citation needed|date=July 2013}}|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[Nhóm ngôn ngữ Hán|Hán]]|fam3=[[Tiếng Mân]]|fam4=[[Mân duyên hải]]|fam5=[[Tiếng Mân Đông]]|fam6=Hậu Quan|ancestor=[[Tiếng Hán thượng cổ]]|ancestor2=[[Tiếng Hán Đông]]|ancestor3=[[Tiếng Mân nguyên thủy]]|script=[[Chữ Hán]] và [[Bình thoại tự]] (Chữ Phúc Châu La Mã hoá)|nation={{ROC}} ([[Phương ngữ Mã Tổ]])<ref>{{chú thích web|url=https://www.president.gov.tw/Page/294/46383/%E5%88%B6%E5%AE%9A%E5%9C%8B%E5%AE%B6%E8%AA%9E%E8%A8%80%E7%99%BC%E5%B1%95%E6%B3%95-|title=國家語言發展法 第二條}}</ref>|minority=một trong những ngôn ngữ theo luật định cho các thông báo giao thông công cộng tại [[Quần đảo Mã Tổ]], [[Đài Loan]]<ref>[[:s:zh:大眾運輸工具播音語言平等保障法|大眾運輸工具播音語言平等保障法]]</ref>|isoexception=dialect|iso6=fzho|glotto=fuzh1239|glottorefname=Fuzhou|lingua=79-AAA-ice|map=Fuzhou language map.jpg|mapcaption=Phương ngữ Phúc Châu ở [[tỉnh Phúc Kiến]], các khu vực có nói dạng thức chuẩn có màu xanh đậm. <br /> 1: [[Phúc Châu]], 2: [[Mân Hầu]], 3: [[Phúc Khánh]], 4: [[Liên Giang]], 5: [[Bình Nam, Ninh Đức|Bình Nam]] <br /> 6: [[La Nguyên]], 7: [[Cổ Điền]], 8: [[Mân Thanh]], 9: [[Trường Lạc]], 10: [[Vĩnh Thái]], 11: [[Bình Đàm]] <br /> 12: Các khu vực trong [[Phúc Đỉnh]], 13: Các khu vực trong [[Hà Phố]], 14: Các khu vực trong [[Ninh Đức]] <br /> 15: Các khu vực trong [[Nam Bình, Phúc Kiến|Nam Bình]], 16: Các khu vực trong [[Vưu Khê]]|notice=IPA}}{{Hộp thông tin tên tiếng Trung|title=Tiếng Phúc Châu|s=[[wikt:福|福]][[wikt:州|州]][[wikt:话|话]]|t=[[wikt:福|福]][[wikt:州|州]][[wikt:話|話]]|p=Fúzhōu huà|j=fuk<sup>1</sup> zau<sup>1</sup> waa<sup>2</sup>|poj=Hok-chiu-oē|buc='''Hók-ciŭ-uâ'''<br>({{IPA|nan|huʔ˨˩ tsiu˥˧ ua˨˦˨|IPA}})|s2=[[wikt:福|福]][[wikt:州|州]][[wikt:语|语]]|t2=[[wikt:福|福]][[wikt:州|州]][[wikt:語|語]]|p2=Fúzhōu yǔ|j2=fuk<sup>1</sup> zau<sup>1</sup> jyu<sup>5</sup>|poj2=Hok-chiu-gí|buc2='''Hók-ciŭ-ngṳ̄'''<br>({{IPA|nan|huʔ˨˩ tsiu˥˧ ŋy˧|IPA}})|altname3=Bình thoại|t3={{linktext|平|話}}|s3={{linktext|平|话}}|p3=Píng huà|j3=ping<sup>4</sup> waa<sup>2</sup>|buc3='''Bàng-uâ'''<br>({{IPA|nan|paŋ˨˩ wa˨˦˨|IPA}})}}
'''Phương ngữ Phúc Châu''' ({{zh|t=福州話|s=福州话|p=Fúzhōuhuà}}; [[Foochow Romanized|FR]]: {{Audio|Cdo fuzhou dialect.ogg|''Hók-ciŭ-uâ''}}) còn gọi là '''tiếng''' '''Phúc Châu''' hay '''Phúc Châu thoại,''' là một phương ngữ uy tín của nhánh [[Tiếng Mân Đông|Mân Đông]] của nhóm [[tiếng Mân]], được nói chủ yếu ở khu vực Mân Đông, mạn đông [[Phúc Kiến|tỉnh Phúc Kiến]]. Giống như nhiều phương ngữ tiếng Hán khác, khối từ vựng phương ngữ Phúc Châu gồm chủ yếu hình thái đơn âm tiết mang [[thanh điệu]]<ref name="WALS_fuz">{{Chú thích web|url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_fuz|title=WALS Online - Language Fuzhou|website=World Atlas of Language Structures|ngày truy cập=ngày 9 tháng 2 năm 2015}}</ref> và có cú pháp phân tích chủ yếu. Mặc dù nhánh [[Tiếng Mân Đông|Mân Đông]] tương đối gần với [[Tiếng Mân Nam|Mân Nam]] hoặc [[Tiếng Mân Tuyền Chương|Phúc Kiến]] hơn so với các nhánh Hán khác như [[Quan thoại]], [[Tiếng Ngô|Ngô]] hoặc [[Tiếng Khách Gia|Khách Gia]] nhưng chúng vẫn không thể hiểu lẫn nhau.

Phương ngữ Phúc Châu tập trung ở [[Phúc Châu|thành phố Phúc Châu]], bao gồm mười một quận huyện: [[Phúc Châu]], [[Bình Nam, Ninh Đức|Bình Nam]], [[Cổ Điền]], [[La Nguyên]], [[Mân Thanh]], [[Liên Giang, Phúc Kiến|Liên Giang]] (bao gồm cả [[Quần đảo Mã Tổ|Mã Tổ]]), [[Mân Hầu]], [[Trường Lạc, Phúc Châu|Trường Lạc]], [[Vĩnh Thái, Phúc Châu|Vĩnh Thái]], [[Phúc Thanh]] và [[Bình Đàm]]. Đây cũng là phương ngữ thứ hai tại nhiều thành phố và huyện mạn bắc và trung Phúc Kiến như [[Nam Bình (thành phố)|Nam Bình]], [[Thiệu Vũ, Nam Bình|Thiệu Vũ]], [[Thuận Xương]], [[Tam Minh]] và [[Vưu Khê]].<ref>陈泽平. (1998). 福州方言研究: 福建人民出版社, 福州.</ref>

Phương ngữ Phúc Châu cũng được sử dụng rộng rãi ở một số khu vực hải ngoại, đặc biệt là ở các [[Đông Nam Á|nước Đông Nam Á]] như Malaysia và Indonesia. Thành phố [[Sibu, Sarawak|Sibu]] ở Malaysia được gọi là "Tân Phúc Châu" do dòng người nhập cư ở đó vào cuối thế kỷ 19 và đầu những năm 1900. Tương tự, một số lượng đáng kể người Phúc Châu đã di cư sang Nhật Bản, Hoa Kỳ, Canada, Vương quốc Anh, Úc, New Zealand, Singapore và Đài Loan trong vài thập niên kể từ cải cách kinh tế của Trung Quốc.

== Tên gọi ==
Trong các văn liệu cũ, phương ngữ này được gọi là "phương ngữ Foochow", dựa trên tên [[Bưu chính thức bính âm]] của Phúc Châu. Trong tiếng Trung, đôi khi nó được gọi là Phúc Châu ngữ {{Lang|zh-tw|福州語}} ({{Lang|cdo|Hók-ciŭ-ngṳ̄}}; [[Bính âm Hán ngữ|bính âm]]: ''Fúzhōuyǔ''). Người bản ngữ cũng gọi nó là '''Bình thoại''' ({{Lang|zh-tw|平話}}), có nghĩa là "ngôn ngữ hàng ngày".

Ở [[Singapore]] và [[Malaysia]], nó thường được gọi là "Hokchiu" (cách phát âm của từ [[Phúc Châu]] bằng [[Tiếng Mân Tuyền Chương|tiếng Phúc Kiến]]) hoặc "Huchiu" (cách phát âm của từ [[Phúc Châu]] trong chính tiếng [[Tiếng Mân Đông|Mân Đông]]).

== Lịch sử ==

=== Sự hình thành ===
[[Tập tin:Qilinbayin.jpg|trái|nhỏ| Vận thư Phúc Châu Thích Lâm Bát Âm (''Qī Lín Bāyīn)'']]
Sau khi [[nhà Tần]] chinh phục vương quốc [[Mân Việt]] ở đông nam Trung Quốc vào năm 110 TCN, người Hán bắt đầu định cư nơi ngày nay là tỉnh [[Phúc Kiến]]. [[Tiếng Trung Quốc thượng cổ|Tiếng Hán thượng cổ]] do dòng người Hán nhập cư mang đến từ [[Trung Nguyên]], cùng với sự ảnh hưởng của ngôn ngữ địa phương, trở thành ngôn ngữ Mân nguyên thủy đầu tiên mà từ đó phát sinh ra tiếng Mân Đông, tiếng Mân Nam và các ngôn ngữ Mân khác.<ref>Li Rulong, Liang Yuzhang: Fuzhou Dialect Records, 2001, {{ISBN|7-80597-361-X}}</ref> Trong nhánh Mân này, tiếng Mân Đông và tiếng Mân Nam đều là một phần của nhóm Mân duyên hải do đó gần gũi với nhau hơn so với các nhóm Mân nội địa như [[Tiếng Mân Bắc|Mân Bắc]] và [[Tiếng Mân Trung|Mân Trung]].

Vận thư nổi tiếng Thích Lâm Bát Âm (''Qī Lín Bāyīn)'', được biên soạn vào thế kỷ 17, là cuốn vận thư đầu tiên và đầy đủ nhất cung cấp một hướng dẫn có hệ thống để đọc chữ cho những người nói hoặc học phương ngữ Phúc Châu. Nó từng phục vụ để chuẩn hóa ngôn ngữ và vẫn được trích dẫn rộng rãi như một cuốn sách tham khảo có đáng tin cậy trong nghiên cứu học thuật hiện đại về âm vị học tiếng Mân.

== Hệ thống chữ viết ==

=== Chữ Hán ===
[[Tập tin:Foochow_Bible_in_Characters.gif|trái|nhỏ| Kinh thánh Phúc Châu bằng chữ Hán, được xuất bản bởi Nhà Kinh thánh Trung Quốc vào năm 1940.]]
Hầu hết các từ của phương ngữ Phúc Châu bắt nguồn từ [[tiếng Trung Quốc thượng cổ|tiếng Hán thượng cổ]] nên có thể được viết bằng chữ Hán. Nhiều cuốn sách được xuất bản vào [[Nhà Thanh|thời nhà Thanh]] đã được viết theo dạng phồn thể, chẳng hạn như ''Mǐndū Biéjì'' ({{Lang|zh-tw|閩都別記}}, Hán Việt: Mân Đô Biệt Kí, Phúc Châu La Tinh hoá: Mìng-dŭ Biék-gé). Tuy nhiên, hệ thống chữ Hán cho phương ngữ Phúc Châu có nhiều thiếu sót.

Thứ nhất, một số lượng lớn các từ chỉ có trong phương ngữ Phúc Châu, do đó chúng chỉ có thể được viết theo cách không chính thức. Chẳng hạn, từ "mâ̤", một từ phủ định, không có dạng chuẩn hoá thường dùng. Một số người viết nó là "{{Lang|zh-tw|賣}}" hoặc "{{Lang|zh-tw|袂}}" (cả hai đều chia sẻ cách phát âm giống hệt nhau nhưng có một ý nghĩa hoàn toàn không liên quan), và những người khác thích sử dụng một kí tự mới được tạo ra bằng cách ghép "{{Lang|zh|勿}}" với "{{Lang|zh|會}} " nhưng ký tự này không có trong hầu hết các phông chữ.

Thứ hai, phương ngữ Phúc Châu đã bị loại khỏi hệ thống giáo dục trong nhiều thập kỷ. Kết quả là nhiều người cho rằng phương ngữ Phúc Châu không có hệ thống chữ viết chính thức và khi họ phải viết, họ có xu hướng sử dụng sai các ký tự có cách phát âm [[Quan thoại|tiếng Trung phổ thông]] tương tự. Ví dụ, "{{Lang|zh-tw|會使}} (â̤ sāi)" có nghĩa là 'okay' nhưng lại thường viết là "{{Lang|zh-tw|阿塞}}" bởi vì chúng được nói gần như là giống hệt nhau.

=== Phúc Châu La tinh hóa ===
[[Tập tin:Foochow_Bible.gif|phải|nhỏ| [[Kinh Thánh|Kinh thánh]] bằng chữ Phúc Châu La Tinh hoá, được xuất bản bởi Hiệp hội Kinh thánh Anh và Nước Ngoài vào năm 1908. ]]
'''Chữ Phúc Châu La tinh hoá''' còn được gọi là '''Bàng-uâ-cê''' ({{Lang|zh-tw|平話字}}, Bình thoại tự, viết tắt là '''BUC''') hoặc '''Hók-ciŭ-uâ Lò̤-mā-cê''' ({{Lang|zh-tw|福州話羅馬字}}, Phúc Châu thoại La Mã tự) là dạng chữ viết La Tinh hoá cho phương ngữ Phúc Châu được thông qua vào giữa thế kỷ 19 bởi [[Hoa Kỳ|các]] [[nhà truyền giáo]] [[Hoa Kỳ|Mỹ]] và [[Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland|Anh]]. Nó đã thay đổi ở những thời điểm khác nhau và trở thành tiêu chuẩn trong nhiều thập kỷ sau đó. Chữ Phúc Châu La Tinh hoá chủ yếu được sử dụng trong phạm vi nhà thờ và được dạy trong một số Trường Truyền giáo ở [[Phúc Châu]].<ref>[{{Chú thích web |url=http://www.fjsdfz.org/html/news/2004b/20041123fzwb.htm |ngày truy cập=2019-11-09 |tựa đề={{Lang|zh-tw|福州女校三鼎甲}} {{in lang|zh}} |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929000208/http://www.fjsdfz.org/html/news/2004b/20041123fzwb.htm |url-status=dead }} {{Lang|zh-tw|福州女校三鼎甲}} {{in lang|zh}}]</ref>

=== Mân khang khoái tự ===
'''Mǐnqiāng Kuàizì''' ({{Lang|zh-tw|閩腔快字}}, Mân khang/xoang khoái tự, phiên âm bình thoại: ''Mìng-kiŏng Kuái-cê)'' theo nghĩa đen có nghĩa là "chữ nhanh giọng/tiếng Mân", là một hệ thống thiết âm ({{Lang|zh-tw|切音系統}}) cho phương ngữ Phúc Châu được thiết kế bởi học giả và nhà thư pháp Trung Quốc Lực Thiệp Tam ({{Lang|zh-tw|力捷三}}) vào năm 1896.

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

== Đọc thêm ==

* {{Chú thích tạp chí|last=White|first=M.C.|author-link=Moses Clark White|year=1856|title=The Chinese Language Spoken at Fuh Chau|url=https://archive.org/stream/methodistreview08unkngoog#page/n358/mode/1up|journal=The Methodist Review|volume=38|pages=352–381}}
* {{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/alphabeticdictio00macl|title=An alphabetic dictionary of the Chinese language in the Foochow dialect|last=Maclay|first=R.S.|last2=Baldwin|first2=C.C.|publisher=Methodist Episcopal Mission Press|year=1870|location=Foochow|author-link=Robert Samuel Maclay|author-link2=Caleb Cook Baldwin}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=wvpDAAAAYAAJ|title=A manual of the Foochow dialect|last=Baldwin|first=C.C.|publisher=Methodist Episcopal Mission Press|year=1871|location=Foochow}}
* {{Chú thích sách|title=Dictionary of the Foochow dialect|last=Maclay|first=R.S.|last2=Baldwin|first2=C.C.|last3=Leger|first3=S.H.|publisher=Presbyterian Mission Press|year=1929|location=Shanghai}}
* {{chú thích sách
 |surname = Chen
 |given = Leo
 |title = Foochow-English, English-Foochow glossary
 |location = San Francisco, CA
 |publisher = Asian Language Publication
 |year = 1969
 |url = http://www.eric.ed.gov/PDFS/ED010341.pdf
}}{{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{chú thích sách
 | surname1 = Chen | given1 = Leo
 | surname2 = Norman | given2 = Jerry | author-link2 = Jerry Norman (sinologist)
 | title = An Introduction to the Foochow Dialect
 | publisher = San Francisco State College | year = 1965
 }}
* {{chú thích sách
 | surname = Chen | given = Zeping 陈泽平
 | title = Fúzhōu fāngyán yánjiū | script-title =zh:福州方言研究
 | trans-title = Studies of the Fuzhou dialect
 | location = Fuzhou | publisher = Fujian People's Publishing House | year = 1998
 | isbn = 978-7-211-03080-4
 }}
* {{chú thích sách
 | surname = Chen | given = Zeping 陈泽平 | author-mask = 2
 | title = Shíjiǔ shìjì yǐlái de fúzhōu fāngyán——chuánjiào shì fúzhōu tǔ bái wénxiàn zhī yǔyán xué yánjiū
 | trans-title = Fuzhou dialect since the 19th century – missionary literature on the Fuzhou dialect
 | script-title =zh:十九世纪以来的福州方言——传教士福州土白文献之语言学研究
 | location = Fuzhou | publisher = Fujian People's Publishing House | year = 2010
 | isbn = 978-7-211-06054-2
 }}
* {{chú thích tạp chí
 | surname = Dai | given = Ligang 戴黎刚
 | journal = Fangyan | volume = 3 | year = 2010
 | url = http://www.cqvip.com/qk/81953x/201003/35426159.html
 | title = Fúzhōuhuà shēngmǔ lèi huà lìwài de yuányīn | script-title =zh:福州话声母类化例外的原因
 }} 
* {{chú thích sách
 | title = Fuzhou tonal acoustics and tonology
 | given = Cathryn | surname = Donohue
 | publisher = LINCOM Europa | year = 2013 | isbn = 978-3-86288-522-0
 }}
* {{chú thích sách
 | editor-surname1 = Feng | editor-given1 = Aizhen 冯爱珍
 | editor-surname2 = Li | editor-given2 = Rong | editor-link2 = Li Rong (linguist)
 | title = Fúzhōu fāngyán cídiǎn | script-title =zh:福州方言词典 | trans-title = Fuzhou dialect dictionary
 | publisher = Jiangsu Educational Press
 | year = 1998 | isbn = 7-5343-3421-7
 }}
* {{chú thích sách
 | editor-surname = Li
 | editor-given = Rulong 李如龙
 | script-title = zh:福州话声母类化的制约条件
 | publisher = Xiamen University (Philosophy and Social Sciences)
 | year = 2000
 | url = http://www.cnki.com.cn/Article/CJFD2000-XMDS200001017.htm
 | access-date = 2019-11-09
 | archive-date = 2019-11-09
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191109104517/http://www.cnki.com.cn/Article/CJFD2000-XMDS200001017.htm
 }}
* {{chú thích sách
 | editor-surname1 = Li | editor-given1 = Rulong 李如龙
 | editor-surname2 = Liang | editor-given2 = Yuzhang 梁玉璋
 | title = Fúzhōu fāngyán cídiǎn | script-title =zh:福州方言词典
 | trans-title = Fuzhou dialect dictionary
 | location = Fuzhou | publisher = Fujian People's Publishing House | year = 1994 | isbn = 7-211-02354-6
 }}
* {{chú thích sách | surname = Li | given = Zhuqing | title = Fuzhou-English Dictionary | publisher = Dunwoody Press | year = 1997 | isbn = 978-1-881265-52-8 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/fuzhouenglishdic00lizh }}
* {{chú thích sách
 | surname = Li | given = Zhuqing | author-mask = 2
 | title = Fuzhou Phonology and Grammar
 | url = https://archive.org/details/fuzhouphonologyg0000lizh | publisher = Dunwoody Press | year = 2002 | isbn = 978-1-881265-93-1
 }}
* {{chú thích tạp chí
 | surname = Liang | given = Yuzhang 梁玉璋
 | title = Fúzhōu fāngyán de 'qiè jiǎo cí' | script-title =zh:福州方言的"切脚词"
 | journal = Fangyan | volume = 1 | year = 1982 | pages = 37–46
 | url = http://www.cqvip.com/qk/81953x/198201/1002780542.html
 }}

== Liên kết ngoài ==
{{wiktionary|Appendix:Min Dong Swadesh list}}
{{interwiki|code=cdo}}
{{Commonscat|Fuzhou dialect}}
* [http://www.study.matsu.edu.tw/language/index.htm Fuzhou Dialect Textbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413183643/http://www.study.matsu.edu.tw/language/index.htm |date = ngày 13 tháng 4 năm 2009}}: Elementary school textbook in [[Quần đảo Mã Tổ|Matsu]].
* [http://www.glossika.com/en/dict/phon/fuzhou.htm Fuzhou dialect phonology], by James Campbell.
* [http://w6.wfjh.tpc.edu.tw/country/FIVE_LANG/5L/M/fz/A.html Five Languages Translator]{{Liên kết hỏng|date = ngày 24 tháng 3 năm 2021 |bot=InternetArchiveBot }} [permanent dead link]
* [https://web.archive.org/web/20100601040726/http://www.gnudoyng.net/fuzhou_dialect/resources.php Fuzhou Dialect Resources]
* [http://globalrecordings.net/research/dialect/113 Eastern Min Chinese (Speech variety #113)]: Globalrecordings.net. Eastern Min Chinese (Speech variety #113)
* [http://www.language-archives.org/language/cdo OLAC resources in and about the Eastern Min Chinese language]: OLAC. OLAC resources in and about the Eastern Min Chinese language

{{Ngôn ngữ tại Malaysia}}
{{Tiếng Trung Quốc}}

{{DEFAULTSORT:Phúc Châu}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Malaysia]]
[[Thể loại:Các ngôn ngữ Trung Quốc tại Singapore]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Đài Loan]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Trung Quốc]]
[[Thể loại:Tiếng Mân]]
[[Thể loại:Văn hóa Phúc Kiến]]