Xem mã nguồn của Quái vật Gila

{{Bảng phân loại
| status = NT
| status_system = iucn3.1
| status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=Hammerson, G.A. |author2=Frost, D.R. |author3=Gadsden, H. |date=2007 |title=''Heloderma suspectum'' |volume=2007 |page=e.T9865A13022716 |doi=10.2305/IUCN.UK.2007.RLTS.T9865A13022716.en |access-date=21 December 2021}}</ref>
| image = Gila monster2.JPG
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật có dây sống|Chordata]]
| classis = [[Reptilia]]
| ordo = [[Squamata]]
| superfamilia = [[Varanoidea]]
| familia = [[Helodermatidae]]
| genus = ''[[Heloderma]]''
| species = '''''H. suspectum'''''
| binomial = ''Heloderma suspectum''
| binomial_authority = [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1869
| subdivision_ranks = Các phân loài
| subdivision = * ''H. s. suspectum'' – quái vật Gila mắt lưới
* ''H. s. cinctum'' – quái vật Gila sọc
}}
'''Quái vật Gila''' (tên khoa học: '''''Heloderma suspectum''''', {{IPAc-en|ˈ|h|iː|l|ə}} {{respell|HEE|lə}}) là một loài thằn lằn độc nguồn gốc ở tây nam [[Hoa Kỳ]] và tây bắc bang Sonora của Mexico. Nó là một loài thằn lăn nặng nề di chuyển chậm, dài tới 60&nbsp;cm (2,0&nbsp;ft), quái vật Gila là thằn lằn có nọc độc bản địa Mỹ và là một trong hai loài thằn lằn có nọc độc đã được biết đến ở Bắc Mỹ, loài còn lại là thằn lằn đính cườm (''[[Heloderma suspectum|H. horridum]]'').<ref name="fry">{{chú thích tạp chí|authors=Bryan G. Fry |year=2006|title=Early evolution of the venom system in lizards and snakes.|journal=Nature|volume = 439|issue=7076|pages=584–588|doi=10.1038/nature04328|url=http://scholar.google.com/scholar?hl=en&q=%22Early%20evolution%20of%20the%20venom%20system%20in%20lizards%20and%20snakes%22%20Letters%20Nature%2010.1038&oe=UTF-8&um=1&ie=UTF-8&sa=N&tab=ws|access-date =ngày 14 tháng 5 năm 2008|pmid=16292255}}</ref> Mặc dù quái vật Gila có nọc độc, nhưng bản chất chậm chạp của nó có nghĩa là con người ít bị nó mối đe dọa. Tuy nhiên, nó có một danh tiếng đáng sợ và đôi khi bị giết chết dù đã được bảo vệ bởi pháp luật bang [[Arizona]].<ref name="iucn"/><ref name="ITIS">{{ITIS |id=174113 |taxon=''Heloderma suspectum'' |access-date =ngày 19 tháng 5 năm 2008}}</ref>

==Phân bố và môi trường sống==
[[Tập tin:Gila Monster head.jpg|thumb|right|Đầu với vảy như hột cườm và các chân trước to khỏe và móng vuốt thích hợp cho việc đào bới.]]
Quái vật Gila được tìm thấy tại tây nam [[Hoa Kỳ]] và [[México]], một phạm vi bao gồm [[Sonora]], [[Arizona]], các phần của [[California]], [[Nevada]], [[Utah]] và [[New Mexico]] (nhưng không bao gồm [[Baja California]]). Chúng sinh sống ở bụi rậm, các [[sa mạc]] có cây mọng nước và rừng gỗ sồi, tìm nơi trú ẩn trong hang hốc, bụi rậm, và dưới các hốc đá ở vị trí dễ tiếp cận hơi ẩm.<ref name="Stebbins">{{chú thích sách |last= Stebbins|first= Robert|title= Western Reptiles and Amphibians|url= https://archive.org/details/fieldguidetowest0000steb_y9j9|year= 2003|publisher= Houghton Mifflin |pages = [https://archive.org/details/fieldguidetowest0000steb_y9j9/page/338 338]–339, 537|location= [[New York]]|isbn= 0-395-98272-3}}</ref> Trên thực tế, quái vật Gila có vẻ thích nước và có thể thấy chúng ngâm mình trong vũng nước sau cơn mưa mùa hè.<ref name="cavendish">{{chú thích sách |author= |title=Endangered Wildlife and Plants of the World |url=https://archive.org/details/endangeredwildli13mars|publisher =[[Marshall Cavendish]] |location=London |year=2001 |pages=629–630 |isbn=0-7614-7199-5 |oclc= |doi= |access-date =}}</ref> Chúng tránh sống trong khu vực đất phẳng thoáng rộng và đất nông nghiệp.<ref name="nzp">{{chú thích web |url=http://nationalzoo.si.edu/Animals/ReptilesAmphibians/Facts/FactSheets/Gilamonster.cfm |title=Gila Monster Fact Sheet |publisher=National Zoological Park (Hoa Kỳ) |format= |work= |access-date=ngày 6 tháng 6 năm 2008 |archive-date = ngày 30 tháng 5 năm 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080530114315/http://nationalzoo.si.edu/Animals/ReptilesAmphibians/Facts/FactSheets/Gilamonster.cfm }}</ref>

==Sinh thái học==
Quái vật Gila dành 90% thời gian của chúng dưới lòng đất trong hang đá hoặc nơi trú ẩn.<ref>{{Chú thích sách |last=Romero |first=Ico |title=Các sinh vật cực độc trên trái đất |first2=Tània Gacía |year=2020 |isbn=978-604-382-053-9 |page=15 |language=Vietnamese |translator-last=Nguyễn |translator-first=Duơng |trans-title=Veneno}}</ref> Nó hoạt động vào buổi sáng vào mùa khô (mùa xuân và đầu mùa hè), sau đó vào mùa hè, chúng có thể hoạt động vào những đêm ấm áp hoặc sau cơn [[giông]]. Nó duy trì một nhiệt độ bề mặt cơ thể khoảng 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F).<ref name="greene">{{chú thích sách |author=Greene, Harry L.; Pianka, Eric R.; Vitt, Laurie J. |title=Lizards: Windows to the Evolution of Diversity |publisher=Nhà in Đại học California |location=Berkeley |year=2003 |pages= |isbn=0-520-23401-4 |oclc= |doi= |access-date =}}</ref> Quái vật Gila chạy chậm, nhưng có sức chịu đựng tương đối cao và khả năng háo khí tối đa ([[VO2 tối đa|VO<sub>2</sub> tối đa]]).<ref name='Becketal1985'>{{chú thích tạp chí|authors=D. D. Beck & M. R. Dohm, T. Garland, Jr., A. Ramirez-Bautista, C. H. Lowe|year=1985|title=Evolutionary physiology| url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/BeckEA1985.pdf|journal=Copeia|volume=1995|issue=3|pages=577–585|doi=10.2307/1446755|format= – <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3ABeck+intitle%3AEvolutionary+physiology&as_publication=Copeia&as_ylo=1985&as_yhi=1985&btnG=Search Scholar search]</sup>}} {{dead link|date=April 2009}}</ref> Chúng bị cả chó sói đồng cỏ Bắc Mỹ lẫn các loại chim ăn thịt săn bắt.

===Chế độ ăn uống===
Quái vật Gila ăn thịt các loại chim, thú, ếch, thằn lằn, côn trùng nhỏ và xác thối rữa.<ref name="animal">{{chú thích sách |author=Wilson, Don W.; Burnie, David |title=Animal |url=https://archive.org/details/animaldefinitive00unse |publisher=DK |location=London |year=2001 |pages=419 |isbn=0-7894-7764-5 |oclc= |doi= |access-date =}}</ref> Quái vật Gila chủ yếu ăn chim và trứng bò sát, và ăn không thường xuyên (chỉ 5-10 lần một năm trong tự nhiên),<ref>{{chú thích web |url=http://www.philadelphiazoo.org/zoo/Meet-Our-Animals/Reptiles/Lizards-and-Snakes/Gila-Monster.htm |title=Meet Our Animals: Gila monster |publisher=[[Philadelphia Zoo]] |work= |access-date=ngày 20 tháng 9 năm 2008 |archive-date=2008-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080808135343/http://www2.philadelphiazoo.org/zoo/Meet-Our-Animals/Reptiles/Lizards-and-Snakes/Gila-Monster.htm |url-status=dead }}</ref> nhưng khi nó ăn, có thể ăn lên đến một phần ba khối lượng cơ thể của nó.<ref>{{chú thích tạp chí |author=Christel CM, DeNardo DF, Secor SM |title=Metabolic and digestive response to food ingestion in a binge-feeding lizard, the Gila monster (Heloderma suspectum) |journal=J. Exp. Biol. |volume=210 |issue=Pt 19 |pages=3430–9 |year=2007 |pmid=17872997 |doi=10.1242/jeb.004820 |url= |access-date =}}</ref>

Con mồi có thể bị nghiền nát đến chết nếu lớn hoặc ăn sống nếu nhỏ, nó bị nuốt đầu vào trước và bị nuốt vào nhờ các cơn co và gập cong cổ. Điều bất thường là ngay sau khi thức ăn đã bị nuốt, quái vật Gila ngay lập tức lại tiếp tục búng lưỡi và thể hiện hành vi tìm kiếm, có thể là kết quả của lịch sử tìm kiếm con mồi ẩn nấp trong bụi như trứng và chim non trong tổ.<ref name="greene"/> Quái vật Gila có thể trèo cây và xương rồng để tìm kiếm trứng.<ref name="netherton">{{chú thích sách |author=Netherton, John; Badger, David P. |title=Lizards: A Natural History of Some Uncommon Creatures, Extraordinary Chameleons, Iguanas, Geckos, and More |publisher=Voyageur Press |location=Stillwater, MN |year=2002 |pages= |isbn=0-7603-2579-0 |oclc= |doi= |access-date =}}</ref>

==Tình trạng bảo tồn==
Phá hoại môi trường đã tác động xấu đến số lượng quái vật Gila. Năm 1952, chúng trở thành loài động vật có độc đầu tiên được pháp luật bảo vệ.<ref name="cavendish" /><ref name="scz">{{chú thích web |url=http://www.scz.org/animals/g/gila.html |title=Gila Monster – Heloderma suspectum |publisher=[[Sedgwick County Zoo]] |work= |access-date=ngày 9 tháng 6 năm 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080406134448/http://www.scz.org/animals/g/gila.html |archivedate=ngày 6 tháng 4 năm 2008 |url-status=dead |=https://web.archive.org/web/20080406134448/http://www.scz.org/animals/g/gila.html }}</ref><ref>{{chú thích web |author=Brennan, Thomas C. |url=http://www.reptilesofaz.com/Lizards-Subpages/h-h-suspectum.html |title=Reptiles of Arizona – Gila Monster (Heloderma suspectum) |work= |access-date=ngày 10 tháng 6 năm 2008 |=https://web.archive.org/web/20090413053027/http://www.reptilesofaz.com/Lizards-Subpages/h-h-suspectum.html |archive-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413053027/http://www.reptilesofaz.com/Lizards-Subpages/h-h-suspectum.html |url-status=dead }}</ref> Quái vật Gila được [[IUCN]] liệt kê là [[loài sắp bị đe dọa]].<ref name="iucn"/> Năm 1963, [[vườn thú San Diego]] trở thành vườn thú đầu tiên cho quái vật Gila sinh sản thành công trong điều kiện giam cầm.<ref name="sandiego">{{chú thích web |url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-gila_monster.html |title=San Diego Zoo's Animal Bytes: Gila Monster |publisher=[[San Diego Zoo]]|work= |access-date = ngày 19 tháng 5 năm 2008}}</ref>

==Bộ sưu tập==
<gallery>
File:Heloderma suspectum 'suspectum'.jpg
File:Heloderma suspectum 'suspectum' 2.jpg
File:Heloderma suspectum 'suspectum' 3.jpg
</gallery>

==Chú thích==
{{tham khảo}}

== Tham khảo ==
{{Wikispecies|Heloderma suspectum}}
{{commons|Heloderma suspectum}}

* {{chú thích sách |author=Beck, Daniel D. |title=Biology of Gila Monsters and Beaded Lizards |url=https://archive.org/details/biologyofgilamon0000beck |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2005 |pages= |isbn=0-520-24357-9 |oclc= |doi= |access-date =}}
* {{chú thích sách |last=Bogert |first=Charles M.|others =Rafael Martin del Campo|title=The Gila Monster and its allies: the relationships, habits, and behavior of the lizards of the Family Helodermatidae|publisher=Bull. Amer. Mus. Natur. Hist. 109:1–238 |location=New York|year=1956 |pages=238|isbn= |oclc= |doi= |access-date =}} [http://hdl.handle.net/2246/1232 Online.pdf]
* {{chú thích sách |last= Capula|first= Massimo|others =Behler|title= Simon & Schuster's Guide to Reptiles and Amphibians of the World |url= https://archive.org/details/simonschustersgu00capu|year= 1989|publisher= [[Simon & Schuster]] |location= [[New York]]|isbn= 0-671-69098-1}}
* {{chú thích sách |author=Carmony, Neil B.; Brown, David |title=Gila Monster: Facts and Folklore of America's Aztec Lizard |publisher=High-Lonesome Books |location=Silver City, NM |year=1991 |pages= |isbn=0-944383-18-1 |oclc= |doi= |access-date =}} 
* {{chú thích sách | last = Cogger | first = Harold |authorlink = Harold Cogger | last2 = Zweifel | first2 = Richard | title = Reptiles & Amphibians | url = https://archive.org/details/reptilesamphibia00coggrich | publisher = Weldon Owen | location = [[Sydney, Australia]] |year = 1992 | isbn = 0-8317-2786-1}}
* {{chú thích sách | last =Ditmars | first =Raymond L | authorlink =Raymond Ditmars | title = Reptiles of the World: The Crocodilians, Lizards, Snakes, Turtles and Tortoises of the Eastern and Western Hemispheres | url =https://archive.org/details/reptilesofworldc0000raym | publisher =Macmillian | year =1933 | location =[[New York]] | pages =[https://archive.org/details/reptilesofworldc0000raym/page/321 321]}}
* {{chú thích sách |last= Freiberg|first= Dr. Marcos|last2= Walls|first2=Jerry |title= The World of Venomous Animals|url= https://archive.org/details/worldofvenomousa00marc|year= 1984 | publisher= TFH Publications|location=[[New Jersey]] |isbn= 0-87666-567-9}}
* {{chú thích sách |author=Roever, J. M.; Hiser, Iona Seibert |title=The Gila Monster |url=https://archive.org/details/gilamonster00hise |publisher=Steck-Vaughn Co |location=Austin, Tex |year=1972 |pages= |isbn=0-8114-7739-8 |oclc= |doi= |access-date =}}
{{Varanoidea}}

[[Thể loại:Heloderma|S]]
[[Thể loại:Động vật được mô tả năm 1869]]
[[Thể loại:Thằn lằn có độc]]
[[Thể loại:Động vật bò sát México]]
[[Thể loại:Động vật bò sát Mỹ]]