Xem mã nguồn của Sudan (tê giác)

{{thông tin động vật
| name = Sudan
| image = Ceratotherium simum cottoni -Ol Pejeta Conservancy, Kenya.jpg
| image_size  = 310px
| caption  = Sudan hồi tháng 6 năm 2010
| species  = [[tê giác trắng phương Bắc|tê giác trắng phương bắc]]
| gender  = đực
| birthdate  = 1973
| birthplace  = [[Khu tự trị Nam Sudan (1972–83)|Nam Sudan]], [[Sudan]]
| deathdate  ={{death date and age|2018|3|19|1973|03|19|df=y}}<ref name=Papuananimals1>{{chú thích báo|title=In captivity|url=http://mammals-of-papua.webs.com/whiterhino.htm|archive-url=https://archive.today/20141207163226/http://mammals-of-papua.webs.com/whiterhino.htm|url-status=dead|archive-date = ngày 7 tháng 12 năm 2014 |access-date = ngày 7 tháng 12 năm 2014 |publisher=Papuan Animals}}</ref>{{dubious|date=March 2018}} <!-- caught in the wild, the birthdate can hardly be that precise; http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/121/1216651198.pdf says the estimate is 1972 !-->
| death_place  =Ol Pejeta Conservancy, Laikipia, [[Kenya]]
| resting_place =
| known = cá thể đực cuối cùng của phân loài [[tê giác trắng phương bắc]]<ref name=discoverynews1>{{chú thích báo|title=ENDANGERED SPECIES Rare White Rhino Dies, Breed Close to Extinction|url=http://news.discovery.com/animals/endangered-species/rare-white-rhino-dies-breed-close-to-extinction-141020.htm|access-date=ngày 20 tháng 10 năm 2014|publisher=Discovery News|date=ngày 20 tháng 10 năm 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023002906/http://news.discovery.com/animals/endangered-species/rare-white-rhino-dies-breed-close-to-extinction-141020.htm|archive-date=ngày 23 tháng 10 năm 2014|archive-date=2014-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023002906/http://news.discovery.com/animals/endangered-species/rare-white-rhino-dies-breed-close-to-extinction-141020.htm}}</ref>
}}

'''Sudan''' (1973 – 19 tháng 3 năm 2018) là tên một cá thể [[tê giác trắng phương Bắc|tê giác trắng phương bắc]] (''Ceratotherium simum cottoni'') được nuôi nhốt tại [[Sở thú Dvůr Králové]] ở [[Cộng hòa Séc]] từ năm 1975<ref>{{chú thích web | url = http://www.rozhlas.cz/priroda/porady/_zprava/6225 | tiêu đề = Mládě milénia: Cesta k úspěchu | author =  | ngày =  | ngày truy cập = 27 tháng 3 năm 2018 | nơi xuất bản =  | ngôn ngữ =  | archive-date =2018-03-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20180324082813/http://www.rozhlas.cz/priroda/porady/_zprava/6225 | url-status = dead }}</ref> tới 2009, sau đó nó được chuyển tới [[Khu bảo tồn Ol Pejeta]] tại [[Laikipia (huyện)|Laikipia, Kenya]] để sinh sống tới cuối đời.<ref name=Khomami1>{{chú thích báo|last1=Khomami|first1=Nadia|title=Death of white rhino in Kenya leaves only six animals alive in the world|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/oct/18/northern-white-rhino-dies-six-alive-world|access-date =ngày 7 tháng 12 năm 2014|publisher=The Guardian|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209092742/http://www.theguardian.com/environment/2014/oct/18/northern-white-rhino-dies-six-alive-world|archive-date =2014-12-09}}</ref> Tới thời điểm Sudan chết, nó là một trong ba cá thể tê giác trắng phương bắc còn sót lại trên thế giới, và là cá thể đực duy nhất còn lại của [[phân loài]] này. Ngày 19 tháng 3 năm 2018, Sudan được cho [[an tử]] sau một thời gian chịu đau đớn do các "biến chứng liên quan tới tuổi tác".<ref name=NPR>Eyder Peralta (2018) [https://www.npr.org/sections/parallels/2018/03/20/591075801/sudan-worlds-last-male-northern-white-rhino-dies "Sudan, World's Last Male Northern White Rhino, Dies"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320143156/https://www.npr.org/sections/parallels/2018/03/20/591075801/sudan-worlds-last-male-northern-white-rhino-dies |date=ngày 20 tháng 3 năm 2018 }} ''NPR'', ngày 20 tháng 3 năm 2018. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2018.</ref>

==Đầu đời==
Tháng 2 năm 1975, khi mới hai tuổi, Sudan dính bẫy của một người thợ bẫy thú của [[Gánh xiếc Chipperfield]] tại [[Vườn quốc gia Shambe|Shambe, Sudan]], cùng với năm con tê giác trắng phương bắc khác.<ref name=NPR/><ref>Joe Shute (2017) [https://www.stuff.co.nz/world/africa/94069722/meet-sudan-the-last-surviving-male-northern-white-rhino "Meet Sudan, the last surviving male northern white rhino"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320232023/https://www.stuff.co.nz/world/africa/94069722/meet-sudan-the-last-surviving-male-northern-white-rhino |date=2018-03-20 }} ''Stuff.co.nz'', ngày 26 tháng 6 năm 2017. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2018.</ref> Trong sáu con tê bị bắt, có hai con [[Giống đực|đực]] (Sudan và Saut) và bốn con [[Giống cái|cái]] (Nola, Nuri, Nadi và Nesari).

Thời điểm đó, số lượng cá thể đang sống trong môi trường hoang dã của phân loài tê giác trắng phương bắc ước tính khoảng 700 con.<ref name=euro>[https://www.euro.cz/blogy/sudan-politicka-ekonomie-jednoho-zivocisneho-druhu-1399199 Sudán: politická ekonomie jednoho živočišného druhu] Miroslav Zámečník. 23/3 - in Czech</ref> Đối với nhiều nhà môi trường học, để các loài vật sống trong môi trường tự nhiên là cách duy nhất có thể chấp nhận được trong công tác bảo tồn các phân loài động vật quý hiếm. Sở thú Dvůr Králové và đối tác của họ là Gánh xiếc Chipperfield bị nhiều chỉ trích khi đã đánh bẫy Sudan và các con tê khác.<ref name=euro/> Sở thú này chuyên về các giống loài động vật châu Phi với bộ sưu tập động vật lớn nhất bên ngoài châu Phi.<ref name=euro/>

Năm 1975 Sudan được gởi đến [[Sở thú Dvůr Králové]] ([[Cộng hòa Séc]]) cho chương trình trưng bày tê giác trắng phương bắc.<ref name=Conservancy1 /> Sở thú này là nơi duy nhất trên thế giới loài tê giác trắng phương bắc sinh sản thành công, với con cuối cùng được sinh vào năm 2000.<ref name=RCZ140925>{{chú thích web |url= http://radio.cz/en/section/panorama/dvur-kralove-zoo-spearheading-international-efforts-to-save-northern-white-rhino-from-extinction |title= Dvůr Králové Zoo spearheading international efforts to save northern white rhino from extinction |first= Daniela |last= Lazarová |publisher= [[Radio Prague]] |date= ngày 25 tháng 9 năm 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140926091952/http://radio.cz/en/section/panorama/dvur-kralove-zoo-spearheading-international-efforts-to-save-northern-white-rhino-from-extinction |archive-date=2014-09-26|url-status=live }}</ref>

Tại đây, Sudan là cha của Nabire (con mẹ: Nasima, số theo dõi 0351),<ref name=rozhlasCZ/> sinh ngày 15 tháng 11 năm 1983,<ref>Raymond Johnston (2015) [https://www.praguepost.com/the-big-story/49043-and-then-there-were-four "And then there were four: Northern white rhino dies in zoo"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110095519/https://www.praguepost.com/the-big-story/49043-and-then-there-were-four |date=ngày 10 tháng 11 năm 2017 }} ''Prague Post'', ngày 28 tháng 7 năm 2015. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2018.</ref> đã chết vào tháng 7 năm 2015 tại Sở thú Dvůr Králové.<ref>{{chú thích web|url = http://www.ceskatelevize.cz/ct24/nejnovejsi-videa/318519-udalosti-ct-ve-dvore-kralove-oplakavaji-nabire/|title = Události ČT: Ve Dvoře Králové oplakávají Nabiré|date = |access-date = |website = |publisher = CT24|last = |first = |language = cs}}</ref> Nó cũng là cha của Najin, được chuyển đến Khu bảo tồn Ol Pejeta cùng với Sudan năm 2009. Najin sinh năm 1989, con mẹ cũng là Nasima. Sudan đẻ ra một con khác ngoài Nabire và Najin.<ref name=Conservancy1>{{chú thích báo|title=Last Chance to Survive: Northern White Rhino Conservation Projec|url=http://www.olpejetaconservancy.org/sites/default/files/NWR_FAQ_FINAL.pdf|access-date=ngày 7 tháng 12 năm 2014|publisher=Ol Pejeta Conservancy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103184657/http://olpejetaconservancy.org/sites/default/files/NWR_FAQ_FINAL.pdf|archive-date=ngày 1 tháng 3 năm 2012|archive-date =2012-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103184657/http://www.olpejetaconservancy.org/sites/default/files/NWR_FAQ_FINAL.pdf}}</ref> Sudan là ông của Fatu, con của Najin.<ref name=redorbit1>{{chú thích báo|title=Northern White Rhinoceros, Ceratotherium simum cottoni|url=http://www.redorbit.com/education/reference_library/animal_kingdom/mammalia/1113119301/northern-white-rhinoceros-ceratotherium-simum-cottoni/|access-date =ngày 7 tháng 12 năm 2014|publisher=Redorbit|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110180128/http://www.redorbit.com/education/reference_library/animal_kingdom/mammalia/1113119301/northern-white-rhinoceros-ceratotherium-simum-cottoni/|archive-date =2015-01-10}}</ref> Số theo dõi của Sudan là 0372.<ref name=rozhlasCZ>{{chú thích web|url=http://www2.rozhlas.cz/mlade/portal/vt000411b.htm|title=Severní bílí nosorožci v zajetí|publisher=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20051112201035/http://www2.rozhlas.cz/mlade/portal/vt000411b.htm|archive-date =2005-11-12}}</ref>

Tháng 12 năm 2009, Sudan được chuyển từ Sở thú Dvůr Králové tới [[Khu bảo tồn Ol Pejeta]] cho chương trình [[nhân giống vật nuôi]] "Cơ hội tồn tại cuối cùng", cùng với ba con tê giác trắng phương bắc khác. Người ta hy vọng rằng môi trường sống hoang dã hơn tại Ol Pejeta sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các con vật sinh sản.<ref name=NPR/><ref name=Moshiri1>{{chú thích báo|last1=Moshiri|first1=Nazanine|title=Meeting the Northern white rhinos|url=http://blogs.aljazeera.com/blog/africa/meeting-northern-white-rhinos|access-date =ngày 7 tháng 12 năm 2014|publisher=Aljazeera|date=ngày 4 tháng 1 năm 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416012020/http://blogs.aljazeera.com/blog/africa/meeting-northern-white-rhinos|archive-date =2015-04-16}}</ref>

==Những năm sau==
[[Tập tin:Sudan (Ceratotherium simum cottoni) 2015-05-22.jpg|thumb|Tê giác Sudan năm 2015]]
Khi tê giác Suni, một trong ba tê giác còn lại trong đợt vận chuyển đến Khu bảo tồn Ol Pejeta, chết vào năm 2014, Sudan sống những năm cuối cùng với con gái Najin và cháu gái Fatu. Tại khu bảo tồn này, tê giác trắng phương bắc được bảo vệ 24 giờ một ngày để tránh nạn bắt trộm mối đe dọa chính của chúng. Các phương pháp bảo vệ bao gồm cấy thiết bị truyền tín hiệu vào sừng tê, sử dụng tháp canh, tường chắn, [[thiết bị bay không người lái]], [[vệ khuyển]], và lực lượng cảnh vệ được đặc huấn.<ref name=guards1>{{chú thích báo|title=Last Chance to Survive – Northern White Rhino Conservation Project|url=http://www.zoodvurkralove.cz/content/image.php?uid=528e2c5e8e7fd|access-date=ngày 7 tháng 12 năm 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024083005/http://www.zoodvurkralove.cz/content/image.php?uid=528e2c5e8e7fd|archive-date=ngày 24 tháng 10 năm 2014|archive-date =2014-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024083005/http://www.zoodvurkralove.cz/content/image.php?uid=528e2c5e8e7fd}}</ref>

Con đực còn lại trước đó là [[Angalifu]], sống ở vườn thú [[San Diego Zoo Safari Park]] cùng với [[Nola (tê giác)|Nola]] đến ngày 14 tháng 12 năm 2014, khi nó chết.<ref>Stephanie Pappas (2017) [https://www.livescience.com/60908-story-behind-lonely-rhino-photo.html "The Story Behind That Viral Photo of a Lonely Rhino"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117100630/https://www.livescience.com/60908-story-behind-lonely-rhino-photo.html |date=ngày 17 tháng 1 năm 2018 }} ''LiveScience'', ngày 10 tháng 11 năm 2017. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2018.</ref> Angalifu đã quá tuổi sinh sản, nên khi đó tê giác Sudan là hy vọng duy nhất còn lại cho chương trình nhân giống.<ref name=Boehrer1>{{chú thích báo|last1=Boehrer|first1=Katherine|title=Only Six Northern White Rhinos Left In The World After Death At Wildlife Sanctuary|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/10/20/suni-white-rhino_n_6014426.html|access-date =ngày 7 tháng 12 năm 2014|publisher=Huffington Post|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222164752/http://www.huffingtonpost.com/2014/10/20/suni-white-rhino_n_6014426.html|archive-date =2014-12-22}}</ref> Tuy nhiện, mọi nỗ lực dành cho Sudan tại Khu bảo tồn Ol Pejeta đều không thành công.<ref name=Catterick1>{{chú thích báo|last1=Catterick|first1=Ally|title=Ol Pejeta Conservancy extends breeding plan for the northern white rhinoceros|url=http://phys.org/news/2014-01-ol-pejeta-northern-white-rhinoceros.html|access-date =ngày 7 tháng 12 năm 2014|publisher=Phys Org|date=ngày 9 tháng 1 năm 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522022849/http://phys.org/news/2014-01-ol-pejeta-northern-white-rhinoceros.html|archive-date =2015-05-22}}</ref>

Nhiều thử nghiệm vẫn đang tiếp diễn với phương pháp [[thụ tinh trong ống nghiệm]] từ trứng của Najin và Fatu và tinh trùng của Sudan, sau đó [[phôi nang]] sẽ được cấy vào một con [[Tê giác trắng phương Nam|tê giác trắng phương nam]] cái thích hợp.<ref>''[[Natural World]]'' – ''Sudan – The Last of the Rhinos'', 9–10 pm Wednesday ngày 28 tháng 6 năm 2017, BBC TV2</ref>

===Qua đời===
Cuối năm 2017, chân sau bên phải của tê giác Sudan bị nhiễm trùng. Mặc dù tình trạng của nó có khỏe hơn trong những tháng tiếp sau, trình trạng nhiễm trùng vẫn tái diễn, và, tháng 3 năm 2018, mặc dù đã có nhiều liệu pháp chuyên sâu tình trạng bệnh của nó rất đỗi nghiêm trọng.<ref>{{chú thích web |url=https://hradec.idnes.cz/vazny-stav-nosorozec-sudan-dvur-kralove-ol-pejeta-fsx-/hradec-zpravy.aspx?c=A180301_110137_hradec-zpravy_the |title=Poslední samec severního bílého nosorožce na světě je ve vážném stavu |work=[[iDNES.cz]] |date=ngày 1 tháng 3 năm 2018 |access-date =ngày 20 tháng 3 năm 2018 |publisher=MAFRA, a. s. |editor-last=Plesl |editor-first=Jaroslav}}</ref><ref name=WP>{{chú thích tạp chí |first=Christopher |last=Torchia |year=2018 |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/scientists-hope-to-save-northern-white-rhino-from-extinction/2018/03/06/5fc1c270-211e-11e8-946c-9420060cb7bd_story.html |title=Scientists hope to save northern white rhino from extinction |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306111902/https://www.washingtonpost.com/world/africa/scientists-hope-to-save-northern-white-rhino-from-extinction/2018/03/06/5fc1c270-211e-11e8-946c-9420060cb7bd_story.html |archive-date=2018-03-06|newspaper=[[The Washington Post]] |date=ngày 6 tháng 3 năm 2018 |access-date =ngày 20 tháng 3 năm 2018 |publisher=[[Fred Ryan]] |editor-last=Baron |editor-first=Martin |editor-link=Martin Baron |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> Ngày 19 tháng 3 năm 2018, Sudan được cho [[an tử]], sau khi trải qua những "biến chứng liên quan tới tuổi tác".<ref name=NPR/> Vài tuần trước khi Sudan chết, Richard Vigne, giám đốc điều hành Khu bảo tồn Ol Pejeta, phát biểu "Về căn bản, Sudan qua nhiều năm đã quá già cỗi, việc nó ra đi cũng không ảnh hưởng tới khả năng tái tạo giống loài tê giác trắng phương bắc."<ref name=WP/>

==Hỗ trợ==
Tháng 2 năm 2015, Ol Pejeta phát động chiến dịch [[GoFundMe]] nhằm gây quỹ để nhân viên nơi đây bảo vệ loài tê giác.<ref>{{chú thích web|url=http://www.gofundme.com/olpejeta|title=Click here to support Keep the Rhino Rangers Safe by Elodie Sampere|publisher=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150810101536/http://www.gofundme.com/olpejeta|archive-date =2015-08-10}}
</ref><ref>{{chú thích báo|last1=Rhino|first1=Support|title=Celebs to rhinos rescue|url=https://news.yahoo.com/celebrities-head-africa-help-save-worlds-last-male-155246044.html|access-date =ngày 25 tháng 5 năm 2015|publisher=Yahoo News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524233819/http://news.yahoo.com/celebrities-head-africa-help-save-worlds-last-male-155246044.html|archive-date =2015-05-24}}</ref> Tháng 5 năm 2015, sau khi liên hệ Ol Pejeta, doanh nhân người Pakistan tại Dubai là Hamid Hussain và Muhammad Yaqoob khởi động chiến dịch toàn cầu nhằm tạo sự quan tâm và kêu gọi mọi người đến Ol Pejeta để tăng nguồn kinh phí hỗ trợ [[thụ tinh trong ống nghiệm]] và các hình thức [[hỗ trợ sinh sản]] khác. Hai người đã mời gọi các nhân vật nổi tiếng đến viếng thăm Ol Pejeta. Các nhân vật nổi tiếng đến thăm Sudan có các diễn viên [[Nargis Fakhri]], [[Khaled Abol Naga]],<ref>Ol Pejeta Conservancy (2015) [https://www.olpejetaconservancy.org/khaled-abol-naga-and-nargis-fakhri-stand-with-sudan/ "Khaled Abol Naga and Nargis Fakhri Stand with Sudan"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705064153/http://www.olpejetaconservancy.org/khaled-abol-naga-and-nargis-fakhri-stand-with-sudan/ |date=ngày 5 tháng 7 năm 2016 }} Accessed ngày 20 tháng 3 năm 2018.</ref><ref>[https://www.deccanchronicle.com/150525/entertainment-bollywood/article/nargis-fakhri-campaigns-last-white-rhino-sudan-kenya "Nargis Fakhri campaigns for the last white Rhino Sudan in Kenya"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527212910/http://www.deccanchronicle.com/150525/entertainment-bollywood/article/nargis-fakhri-campaigns-last-white-rhino-sudan-kenya |date=ngày 27 tháng 5 năm 2015 }} ''Deccan Chronicle'', ngày 25 tháng 5 năm 2015. Truy cập ngày 20 tháng 3 năm 2018.</ref> và MC [[Phan Anh (người dẫn chương trình)|Phan Anh]].<ref>{{chú thích web|url=http://plo.vn/xa-hoi/mc-phan-anh-dau-buon-truoc-cai-chet-cua-te-giac-sudan-760849.html|title=MC Phan Anh đau buồn trước cái chết của tê giác Sudan|author=La Hiên|date = ngày 21 tháng 3 năm 2018 |url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20180322231119/http://plo.vn/xa-hoi/mc-phan-anh-dau-buon-truoc-cai-chet-cua-te-giac-sudan-760849.html|ngày lưu trữ=2018-03-22|publisher=Báo Pháp luật TP. HCM}}</ref>

Năm 2017, [[Ol Pejeta Conservancy|Khu bảo tồn Ol Pejeta]] cùng với app [[Tinder (ứng dụng)|Tinder]] và [[Ogilvy & Mather|Ogilvy]] Châu Phi vận hành chiến dịch gây quỹ để tái tạo lại loài này. Họ tạo một tài khoản trên [[Ứng dụng trên thiết bị di động|ứng dụng]] Tinder cho Sudan, con tê giác trắng phương bắc cuối cùng, và người dùng ứng dụng này có thể lắc về phía bên phải để ủng hộ tiền cho dự án này.<ref>{{chú thích báo|url=http://www.cbsnews.com/news/worlds-last-white-rhino-male-sudan-joins-tinder-to-save-species/|title=World's last male white rhino joins Tinder|access-date =ngày 28 tháng 4 năm 2017|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426142754/http://www.cbsnews.com/news/worlds-last-white-rhino-male-sudan-joins-tinder-to-save-species/|archive-date =2017-04-26}}</ref><ref>{{chú thích báo|last1=Page|first1=Thomas|title=Last male northern white rhino joins Tinder|url=http://www.cnn.com/2017/04/26/africa/sudan-last-male-northern-white-rhino-tinder/index.html|access-date =ngày 7 tháng 11 năm 2017|work=CNN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107222319/http://www.cnn.com/2017/04/26/africa/sudan-last-male-northern-white-rhino-tinder/index.html|archive-date =2017-11-07}}</ref>

== Tôn vinh ==
Ngày 20 tháng 12 năm 2020, Google đã đổi doodle tượng trưng nhằm tôn vinh chú tê giác này.

==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}
{{Thời gian sống|1973|2018}}

[[Thể loại:Động vật nổi tiếng]]
[[Thể loại:Ceratotherium]]
[[Thể loại:Động vật có vú Sudan]]