Xem mã nguồn của Tầm gửi

[[Tập tin:Viscum album 2026 G1.jpg|phải|thumb|250px|[[Ghi trắng]] hay "tầm gửi châu Âu" (Viscum album) trên cây dương lá rung (Populus tremula)]]
[[Tập tin:Mistletoe.jpg|phải|thumb|250px|Tầm gửi bám trên cây táo]]

'''Tầm gửi''' là tên gọi chung cho một số loài thực vật [[ký sinh bắt buộc]] trong [[bộ Đàn hương]] (Santalales). Chúng sống nhờ trên cây chủ bằng cách dùng [[giác mút]] bám chặt vào thân, qua đó hút nước và các chất dinh dưỡng.

''Viscum album'' thuộc [[họ Đàn hương]] (Santalaceae), bộ Đàn hương, là loài bản địa duy nhất ở [[quần đảo Anh]] và phần lớn khu vực châu Âu. Ở [[Bắc Mỹ]], chi ''Viscum'' không phải bản địa nhưng loài này đã được du nhập tới vùng phía bắc California vào năm 1900. Ngoài ra, có loài tầm gửi phương đông bản địa của Bắc Mỹ là ''Phoradendron leucarpum'', thuộc một chi riêng trong họ này.

''[[Viscum cruciatum]]'', một loài có họ hàng gần với loài kể trên, ra quả màu đỏ thay vì trắng và xuất hiện ở phía tây nam Tây Ban Nha, phía nam Bồ Đào Nha, cũng như mọc rải rác ở [[Maroc]], các khu vực [[Bắc Phi]] và phía Nam châu Phi. Một số loài tầm gửi khác cũng đã được ghi nhận tại Úc.<ref>{{Chú thích web|url=https://blog.publish.csiro.au/australian-mistletoes/|tiêu đề=Australian Mistletoes: unwrapping the mysteries of these intriguing native plants|ngày=2019-12-02|nhà xuất bản=Ciro Publishing|ngôn ngữ=en|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20240104145831/https://blog.publish.csiro.au/australian-mistletoes/|ngày lưu trữ=2024-01-04|url-status=live|ngày truy cập=2024-12-23}}</ref> 

Tầm gửi châu Âu có lá xanh, hình bầu dục, mép trơn, mọc thành từng cặp dọc thân gỗ. Cây ra [[quả mọng]] màu trắng, dạng sáp, kết chùm từ hai đến sáu quả. Tầm gửi phương đông ở Bắc Mỹ cũng tương tự nhưng lá ngắn và rộng hơn, chùm có 10 quả hoặc nhiều hơn. Qua nhiều thế kỷ, tên gọi đã được mở rộng để bao gồm nhiều loài thực vật khác có đặc điểm ký sinh tương tự trên toàn thế giới. Nhiều loài trong họ [[Misodendrum|Misodendraceae]] ở Nam Mỹ và họ [[Họ Tầm gửi|Loranthaceae]] chủ yếu ở khu vực nhiệt đới phía [[nam bán cầu]] cũng được gọi là tầm gửi.

== Độc tính ==
Hiện có 1500 loài tầm gửi với mức độ nguy hiểm khác nhau đối với con người, tầm gửi châu Âu (''[[Viscum album]]'') có độc tính cao hơn tầm gửi Mỹ (''[[Phoradendron serotinum]]'').<ref name="PO">{{Chú thích web|url=https://www.poison.org/articles/mistletoe|tiêu đề=Is mistletoe poisonous?|họ=May|tên=Mary Elizabeth|nhà xuất bản=Poison Control|ngôn ngữ=en|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20210420020529/https://www.poison.org/articles/mistletoe|ngày lưu trữ=2021-04-20|url-status=live|ngày truy cập=2024-12-23}}</ref>

Độc tính thường không gây tử vong.<ref name="MP">{{chú thích web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/002883.htm|title=Mistletoe poisoning|work=|nhà xuất bản=MedlinePlus|ngôn ngữ=en|format=|url-status=live|accessdate=2024-12-23}}</ref> Các chất [[phoratoxin]] (trong chi ''Phoradendron'') và [[tyramin]] (trong chi ''Viscum'') có thể gây mờ mắt, buồn nôn và tiêu chảy.<ref name="MP" /> Các triệu chứng nặng hơn từng được ghi nhận bao gồm co giật, [[tăng huyết áp]] hoặc [[ngừng tim]]. Độc tố tập trung chủ yếu ở lá và quả, trong khi đó trà làm từ cây này có thể coi là đặc biệt nguy hiểm. Người lớn chịu ít ảnh hưởng ngộ độc hơn trẻ em và động vật.<ref name="PO" />

Một vài loài tầm gửi được xem là có tác dụng chữa bệnh viêm khớp, động kinh, vô sinh. Các vùng ở Nam Á sử dụng loài cây này làm thuốc ngoài da.<ref name="TC">{{Chú thích web|url=https://www.thoughtco.com/is-mistletoe-really-poisonous-606132|tiêu đề=Question: Is Mistletoe Really Poisonous?|họ=Helmenstine|tên=Anne Marie|ngày=2016-11-25|website=ThoughCo|nhà xuất bản=Dotdash Meredith|ngôn ngữ=en|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20171014051300/https://www.thoughtco.com/is-mistletoe-really-poisonous-606132|ngày lưu trữ=2017-10-14|url-status=dead|ngày truy cập=2024-12-23}}</ref><ref name="oneill_rana_2016">{{chú thích tạp chí|last1=O'Neill|first1=A. R.|last2=Rana|first2=S. K.|date=2019|title=An ethnobotanical analysis of parasitic plants (Parijibi) in the Nepal Himalaya|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=14|pages=14|doi=10.1186/s13002-016-0086-y|pmc=4765049|pmid=26912113|doi-access=free}}</ref>

== Văn hoá ==
[[File:Adrien Barrère14.jpg|thumb|left|''Người bán tầm gửi'', tranh của [[Adrien Barrère]]]]
Tầm gửi xuất hiện trong văn hoá truyền thống ở một số nơi. [[Pagan giáo]] coi những chùm quả tầm gửi trắng là biểu tượng cho khả năng sinh sản của đàn ông, trong đó hạt tượng trưng cho tinh dịch.<ref>{{chú thích tạp chí|title=Mistletoe: The Evolution of a Christmas Tradition|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/mistletoe-the-evolution-of-a-christmas-tradition-10814188/|journal=Smithsonian|volume=Dec. 21, 2011|access-date=9 October 2018}}</ref> [[Người Celt]] cũng xem tầm gửi như là tinh dịch của thần sấm [[Taranis]] trong truyền thuyết, còn người [[Hy Lạp cổ đại]] coi loài cây này là "tinh trùng của cây sồi".<ref>{{chú thích web|url=http://symboldictionary.net/?p=1590|title=The Golden Bough: Mistletoe History and Lore|website=The Symbol Dictionary|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009211429/http://symboldictionary.net/?p=1590|archive-date=2018-10-09|url-status=dead|access-date=9 October 2018}}</ref><ref>{{chú thích tạp chí|author=Michele Fornaro, Nicoletta Clementi and Pantaleo Fornaro|year=2009|title=Medicine and psychiatry in Western culture: Ancient Greek myths and modern prejudices|journal=Annals of General Psychiatry|volume=8|pages=21|doi=10.1186/1744-859X-8-21|pmc=2762970|pmid=19811642|doi-access=free}}</ref> Trong thần thoại Roma, anh hùng [[Aeneas]] đã dùng tầm gửi để đi xuống thế giới ngầm.<ref name="woodlandtrust.org.uk2">{{Chú thích web|url=https://www.woodlandtrust.org.uk/trees-woods-and-wildlife/plants/wild-flowers/mistletoe/|tiêu đề=Mistletoe (Viscum album)|nhà xuất bản=Woodland Trust|ngôn ngữ=en|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20200813004404/https://www.woodlandtrust.org.uk/trees-woods-and-wildlife/plants/wild-flowers/mistletoe/|ngày lưu trữ=2020-08-13|url-status=live|ngày truy cập=2024-12-23}}</ref><ref>{{Chú thích báo|date=2015-12-16|title=In pictures: the history of mistletoe|language=en|work=Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/gardening/how-to-grow/in-pictures-the-history-of-mistletoe/mistletoe2/|url-status=dead|access-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221041529/https://www.telegraph.co.uk/gardening/how-to-grow/in-pictures-the-history-of-mistletoe/mistletoe2/|archive-date=2015-12-21}}</ref> 

Người dân [[Đế quốc La Mã]] cho rằng tầm gửi thể hiện sự yên bình, tình yêu và thấu hiểu, họ thường treo những cành cây ở cửa ra vào để bảo vệ gia đình.<ref name="bbc.co.uk">{{Chú thích web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-hereford-worcester-24987280|tiêu đề=Tenbury Wells: Centuries-old romance with mistletoe|họ=Bell|tên=Bethan|ngày=2013-12-10|nhà xuất bản=BBC News|ngôn ngữ=en|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20131213031644/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-hereford-worcester-24987280|ngày lưu trữ=2013-12-13|url-status=live|ngày truy cập=2024-12-23}}</ref>

Trong suốt thời Trung Cổ, tầm gửi luôn là biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở, tới thế kỷ 18, nó bắt đầu xuất hiện trong đạo Thiên chúa ở các lễ hội trên toàn thế giới. Trang trí tầm gửi mùa [[Lễ Giáng sinh|Giáng sinh]] là hình ảnh quen thuộc trong văn hoá phương Tây, tương truyền cặp tình nhân hôn nhau dưới cây tầm gửi thì sẽ tránh được phù thuỷ và quỷ dữ.<ref name="Mosteller2010">{{Chú thích sách|title=Christmas|last=Angie|first=Mosteller|publisher=First Printing|year=2010|page=119|language=en}}</ref>

Hôn nhau dưới cây tầm gửi cũng từng là một tục lệ phổ biến của những người hầu ở Anh cuối thế kỷ 18,<ref>"When at Christmas in the hall / The men and maids are hopping, / If by chance I hear them bawl / Amongst them quick I pop in. / All the men, Jem, John, and Joe, / Cry, "What good luck has sent ye?" / And kiss beneath the mistletoe / The girl not turn'd of twenty...", song by [[George Colman the Younger]] in the musical comedy ''Two to One'' (1784)</ref><ref>"The pendant mistletoe, hung up to view / Reminds the youth, the duty youth should do: / While titt'ring maidens, to enhance their wishes / Entice the men to smother them with kisses...", ''The Times'' (London), 24 December 1787 p.3 (poem), ''The Approach of Christmas''.</ref> sau đó nó tiếp tục được những đầy tớ thời [[Victoria của Anh|Victoria]] duy trì.<ref name="History.com">{{Chú thích web|url=https://www.history.com/news/why-do-we-kiss-under-the-mistletoe|tiêu đề=Why Do We Kiss Under the Mistletoe?|họ=Andrews|tên=Evan|ngày=2013-12-24|website=History.com|ngôn ngữ=en|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20180627115659/https://www.history.com/news/why-do-we-kiss-under-the-mistletoe|ngày lưu trữ=2018-06-27|url-status=live|ngày truy cập=2024-12-23}}</ref> Họ cho rằng nếu người phụ nữ từ chối nụ hôn của người đàn ông thì những điều xui xẻo sẽ đến với cô gái đó.<ref name="slate">{{chú thích web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2010/12/whats_the_deal_with_mistletoe.html|title=What's the deal with mistletoe?|last1=Beam|first1=Christopher|date=2011-12-14|website=slate.com|access-date=July 8, 2015}}</ref><ref name="livescience">{{chú thích web|url=http://www.livescience.com/32901-why-we-kiss-under-mistletoe.html|title=Pucker up! Why do people kiss under the mistletoe?|last1=Norton|first1=Lily|date=21 December 2010|website=livescience.com|access-date=July 8, 2015}}</ref> Ở một phiên bản khác, mỗi lần hôn thì hai người sẽ hái một quả tầm gửi, sau khi hái hết thì cũng ngừng hôn.<ref name="History.com" /><ref name="livescience" />

Ít nhất từ giữa thế kỷ 19, những nhà buôn cây thuốc vùng Caribe gốc Phi đã gọi tầm gửi là "bụi cây của chúa" (god-bush).<ref>"West-India Mistletoe&nbsp;... receives the name of the God-Bush from the Negroes." J. Macfadyen, ''Flora Jamaica'' (1850), vol. II, p. 198</ref> Ở Nepal, cây này được dùng làm thuốc, đặc biệt là chữa gãy xương.<ref name="oneill_rana_2016" />

Hoa tầm gửi là biểu tượng của bang [[Oklahoma]], Mỹ và hạt [[Herefordshire]], Anh Quốc. Hàng năm, thị trấn [[Tenbury Wells]] ở Anh tổ chức lễ hội tầm gửi, trong đó có phong danh hiệu "Nữ hoàng tầm gửi".<ref name="bbc.co.uk" />

==Tham khảo==
{{reflist|2}}

==Liên kết ngoài==
* [http://www.parasiticplants.siu.edu/ Parasitic Plant Connection. See families Misodendraceae, Loranthaceae, Santalaceae, and Viscaceae]
* [https://web.archive.org/web/20161005194620/http://www.apsnet.org/edcenter/intropp/pathogengroups/pages/parasiticplants.aspx Introduction to Parasitic Flowering Plants by Nickrent & Musselman]
* [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/phle14.htm ''Phoradendron serotinum'' images at bioimages.vanderbilt.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115004520/http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/phle14.htm |date=2009-01-15 }}
* [http://wissenschaft.mistel-therapie.de/?lang=1 Scientific Studies, Research and Clinical Trials on Mistletoe Treatment in Cancer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008181649/http://wissenschaft.mistel-therapie.de/?lang=1 |date=2007-10-08 }}
* [http://sites.google.com/site/wvdaplantpath/Home/mistletoe-feature Deck the halls with wild, wonderful mistletoe, West Virginia Department of Agriculture]
* [https://www.anbg.gov.au/mistletoe/index.html ANBG: Mistletoe] Accessed 22 January 2018.

[[Thể loại:Cây Giáng sinh]]
[[Thể loại:Cây thuốc]]
[[Thể loại:Thực vật ký sinh]]
[[Thể loại:Bộ Đàn hương]]
[[Thể loại:Biểu tượng của Oklahoma]]
[[Thể loại:Truyền thống mùa đông]]
[[Thể loại:Tên phổ biến thực vật]]