Xem mã nguồn của Taj Mahal

{{Infobox Historic Site
| name = Taj Mahal
| native_language = Hindi
| image = Taj Mahal (Edited).jpeg
| image_size=250px
| caption = Mặt phía nam của Taj Mahal.{{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|zoom=15|frame-align=center|frame-width=250}}
| designation1 = WHS
| designation1_date = 1983
| designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/252 252]
| designation1_criteria = i
| designation1_type = Văn hóa
| designation1_free1name = State Party
| designation1_free1value = [[Ấn Độ]]
| designation1_free2name = Vùng
| designation1_free2value = [[châu Á-Thái Bình Dương]]
| location = [[Agra]], [[Uttar Pradesh]], Ấn Độ
| height = 73 m (240 ft)
| built = 1632–1653<ref>{{chú thích sách
 | last =Dutemple
 | first =Lesley A
 | authorlink =
 | title =The Taj Mahal
 | publisher = Lerner Publications Co
 | year =2003
 | location =
 | page =32
 | url =http://books.google.co.in/books?id=J--NBIJ55AMC&printsec=frontcover
 | doi =
 | isbn =0-8225-4694-9
 | access-date =ngày 15 tháng 7 năm 2014}}</ref>
| architect = [[Ustad Ahmad Lahauri]]
| architecture = [[Kiến trúc Mughal]]
| lat_degrees = 27
| lat_minutes = 10
| lat_seconds = 30
| lat_direction = N
| long_degrees = 78
| long_minutes = 02
| long_seconds = 31
| long_direction = E
| locmapin = India
| map_caption = Vị trí của cố đô [[Agra]] và đền Taj Mahal trên bản đồ Ấn Độ.
| coord_display = inline, title
| visitation_num = hơn 3 triệu khách
| visitation_year = 2003
}}
'''Tāj Mahal''' (tiếng Urdu: تاج محل, tiếng Hindu: ताज महल) là một [[lăng|lăng mộ]] nằm tại [[Agra]], [[Ấn Độ]]. [[Danh sách hoàng đế Mogul|Hoàng đế]] [[Đế quốc Mogul|Mogul]] [[Shah Jahan|Shāh Jahān]] (gốc [[Iran|Ba Tư]], lên ngôi năm [[1627]]); dm TVy trong [[tiếng Ba Tư]] ''Shah Jahan'' (شاه ‌جها) có nghĩa là "chúa tể thế giới" đã ra lệnh xây nó cho người vợ của mình là [[Mumtaz Mahal]], khi bà qua đời. Công việc xây dựng bắt đầu năm 1631 và hoàn thành năm 1653.<ref>{{chú thích sách | last =Dutemple | first =Lesley A
 | authorlink = | title =The Taj Mahal | publisher = Lerner Publications Co | year =2003 | location = | page =32 | url =http://books.google.co.in/books?id=J--NBIJ55AMC&printsec=frontcover | doi = | isbn =0-8225-4694-9 | access-date =ngày 15 tháng 7 năm 2014}}</ref> Một số tranh cãi xung quanh câu hỏi ai là người thiết kế Taj Mahal; rõ ràng một đội các nhà thiết kế và thợ thủ công đã chịu trách nhiệm thiết kế công trình và [[Ustad Ahmad Lahauri]] được coi là kiến trúc sư chính.<ref>{{chú thích web|author=UNESCO World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal – UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date= |access-date =ngày 15 tháng 6 năm 2013}}</ref>

Taj Mahal nói chung được coi là hình mẫu tuyệt vời nhất của [[Kiến trúc Mogul]], một phong cách tổng hợp các yếu tố của các phong cách [[Kiến trúc Ba Tư]], [[Kiến trúc Ottoman|Thổ Nhĩ Kỳ]], [[Kiến trúc Ấn Độ|Ấn Độ]], và [[Kiến trúc Hồi giáo|Hồi giáo]].<ref>{{Chú thích tạp chí|title=Review of Mughal Architecture: Its outline and its history|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1994-11_53_4/page/1301|journal=[[The Journal of Asian Studies]]|first=Parween|last=Hasan|volume=53|date=November 1994|page=1301|issue=4|postscript=<!--None-->}}</ref><ref>Lesley A. DuTemple, "The Taj Mahal", Lerner Publishing Group (March 2003). pg 26: "The Taj Mahal, a spectacular example of Moghul architecture, blends Islamic, Hindu and Persian styles"</ref> Tuy phần [[mái vòm]] bằng [[đá hoa|đá cẩm thạch]] trắng của lăng là phần nổi bật nhất, thực tế Taj Mahal là một tổng hợp các phong cách kiến trúc. Nó được liệt vào danh sách các [[Di sản thế giới|Địa điểm Di sản Thế giới]] của [[Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc|UNESCO]] năm 1983 và được miêu tả là một "kiệt tác được cả thế giới chiêm ngưỡng trong số các di sản thế giới".<ref name="unesco"/> Việc xây dựng Taj Mahal đã được giao phó cho một hội đồng quản trị của kiến trúc sư dưới sự giám sát của triều đình, bao gồm Abd ul-Karim Khan Ma'mur, Makramat Khan, và [[Ustad Ahmad Lahauri]].<ref name="History of the Taj Mahal Agra">[http://www.agrahub.com/taj-mahal-agra/history-of-the-tajmahal.html History of the Taj Mahal Agra], Retrieved on: ngày 20 tháng 1 năm 2009.</ref><ref name="IAAO">{{chú thích web|url=http://www.islamicart.com/library/empires/india/taj_mahal.html|title=The Taj mahal|last=Anon|work=Islamic architecture|publisher=Islamic Arts and Architecture Organization|access-date=ngày 22 tháng 5 năm 2009|archive-date = ngày 17 tháng 4 năm 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417083242/http://islamicart.com/library/empires/india/taj_mahal.html}}</ref> Lahauri<ref name="From p88">From [[Lahore]] as the name suggests (Koch.p88)</ref> thường được coi là người thiết kế chính.<ref name="unesco">[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/252.pdf UNESCO advisory body evaluation].</ref><ref>{{Chú thích web |url=http://soulsteer.com/taj_mahal/ |ngày truy cập=2014-07-17 |tựa đề=''SouLSteer'', Taj Mahal, ngày 21 tháng 4 năm 2013 |archive-date=2014-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202120149/http://soulsteer.com/taj_mahal/ |url-status=dead }}</ref>

== Nguồn gốc và cảm hứng ==
[[Tập tin:Shahjahan.jpg|nhỏ|trái|150px|[[Shah Jahan]], người chỉ huy xây dựng Taj Mahal]]Shah Jahan, vị hoàng đế của Đế quốc Mogul trong giai đoạn cực thịnh của nó, nắm trong tay nhiều nguồn tài nguyên to lớn. Năm [[1631]] người vợ thứ ba của ông đã qua đời khi sinh đứa con gái thứ hai, và cũng là đứa con chung thứ mười bốn của họ.<ref>{{chú thích web |url=http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/a_nav/taj_nav/main_tajfrm.html |title=Public Broadcasting Service |publisher=PBS |access-date=ngày 2 tháng 2 năm 2010 |archive-date=2010-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213050957/http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/a_nav/taj_nav/main_tajfrm.html |url-status=dead }}</ref> Shah Jahan được cho là không thể khuây khoả trước mất mát đó. Những cuốn biên niên sử triều đình thời kỳ đó chứa nhiều câu chuyện liên quan tới nỗi buồn đau của Shah Jahan trước cái chết của [[Mumtaz Mahal|Mumtaz]]; chúng chính là cơ sở của những câu "chuyện tình" thường được cho là cảm hứng tạo nên Taj Mahal.<ref>Muhammad Abdullah Chaghtai ''Le Tadj Mahal D'Agra (Hindi). Histoire et description'' (Brussells) 1938 p46</ref> Ví dụ, 'Abd al-Hamid Lahawri, đã ghi chép rằng, trước khi bà chết vị hoàng đế có "hai mươi sợi râu bạc," nhưng sau đó không còn sợi nào không bạc cả.<ref>'Abd al-Hamid Lahawri ''Badshah Namah'' Ed. Maulawis Kabir al-Din Ahmad and 'Abd al-Rahim under the superintendence of Major W.N. Lees. Vol. I Calcutta 1867 pp384-9; Muhammad Salih Kambo ''Amal-i-Salih or Shah Jahan Namah'' Ed. Ghulam Yazdani Vol.I (Calcutta) 1923 p275</ref>

Việc xây dựng đền Taj Mahal đã bắt đầu tại Agra ngay sau cái chết của Mumtaz năm 1632.<ref name="TajMahalHistory">{{chú thích web|url=http://www.ourworldwonders.com/TajMahal/History.htm|title=Taj Mahal History}}</ref> Lăng chính được hoàn thành năm [[1648]], và các công trình xung quanh cùng vườn cây hoàn thành năm năm sau đó. Tới thăm Agra năm [[1663]], nhà du lịch người Pháp [[François Bernier]] đã viết:<ref>{{chú thích sách| last = Mahajan| first = Vidya Dhar| title = Muslim Rule In India| year = 1970| page = 200}}</ref> 
:''Tôi sẽ kết thúc bức thư này với những dòng miêu tả về hai lăng mộ tuyệt vời và chúng chính là sự vượt trội đáng kể nhất của ''Agra'' trước ''Delhi''. Một lăng được ''Jehan-guyre'' [sic] xây lên để vinh danh người cha ''Ekbar''; và ''Chah-Jehan'' đã xây lăng kia để tưởng nhớ vợ mình ''Tage Mehale'', một phụ nữ đẹp và nổi tiếng khác thường, người được chồng yêu thương rất mực tới mức có ghi chép rằng trong suốt cuộc đời và khi bà chết đức vua đã luôn ở bên và hầu như đã muốn theo bà vào trong mộ.<ref name="François">François Bernier "Letter to Monsieur de la Mothe le Vayer. Written at Dehli [sic] the first of July 1663" ''Travels in the Moghul Empire A.D. 1657-1668'' (Westminster: Archibald Constable & Co.) 1891 p293</ref>''

=== Ảnh hưởng ===
[[Tập tin:Humanyu.JPG|nhỏ|trái|200px|[[Lăng mộ Humayun|Mộ Humayun]] được xây dựng năm 1560 về cơ bản có cùng kiểu mô hình như Taj Mahal]]
Lăng Taj Mahal sở hữu và là nơi phát triển nhiều truyền thống kiến trúc, đặc biệt là kiến trúc [[Kiến trúc Ấn Độ|Hindu]], [[Kiến trúc Ba Tư|Ba Tư]] và kiến trúc Mogul trước đó. Một số cảm hứng đặc trưng lấy từ một số công trình [[Nhà Timur|Timur]] và [[Kiến trúc Mogul|Mogul]] đã thành công trước đó. Chúng gồm [[Gur-e Amir]] (mộ của Timur, người khởi lập triều Timur, tại [[Samarkand]]),<ref>Chaghtai ''Le Tadj Mahal'' p146</ref> Mộ của Humayun, [[Mộ Itmad-Ud-Daulah]] (thỉnh thoảng được gọi là ''Baby Taj''), và chính [[Jama Masjid, Delhi|Jama Masjid]] của Shah Jahan tại Delhi. Dưới sự bảo trợ của ông, công trình Mogul đã đạt tới đỉnh cao hoàn thiện mới.<ref>Copplestone, p.166</ref> Trong khi các công trình Mogul chủ yếu được xây bằng [[đá sa thạch]] đỏ, Shah Jahan đã ủng hộ việc sử dụng đá cẩm thạch trắng được khảm các loại đá bán quý khác.

Các thợ thủ công Hindu, đặc biệt là các nhà điêu khắc và thợ đá, đã mở rộng phạm vi buôn bán ra toàn châu Á vào thời điểm đó, và tài nghệ của họ được những người chịu trách nhiệm xây lăng mộ lưu tâm tìm kiếm. Tuy [[kiến trúc cắt đá]] là đặc điểm chủ yếu của những công trình xây dựng ở thời kỳ đó nhưng nó lại ít ảnh hưởng tới Taj Mahal (chạm khắc chỉ là một hình thức của yếu tố trang trí), các công trình Ấn Độ khác như cung điện Man Singh tại [[Gwalior]] là một nguồn cảm hứng cho hầu hết kiến trúc cung Mogul và cũng là nguồn cảm hứng của đài kỷ niệm ''[[Chhatris (đài kỷ niệm) tại Ấn Độ|chhatris]]'' bên trong Taj Mahal.

== Vườn ==
Phức hợp này được đặt trong và ngoài một ''[[charbagh]]'' lớn (một [[Vườn Mogul]] tiêu chuẩn thường được chia thành bốn phần).
Với kích thước 320 m × 300 m, vườn có những đường đi đắp cao chia mỗi phần của nó thành 16 [[bồn hoa]] hay [[luống hoa]] thấp. Một bể nước bằng đá marble cao ở trung tâm vườn, khoảng giữa mộ và cổng chính, và một [[bể phản chiếu]] gióng theo trục bắc nam phản chiếu hình ảnh Taj Mahal.<ref name = Begley>{{Chú thích tạp chí | last = Begley | first = Wayne E. | title = The Myth of the Taj Mahal and a New Theory of Its Symbolic Meaning | url = https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1979-03_61_1/page/14 | journal=[[The Art Bulletin]] | volume = 61 | issue = 1 | page = 14 |date=March 1979 | doi = 10.2307/3049862| issn = 0004-3079 }}</ref> Mọi nơi trong vườn đều được bố trí những đường đi với các hàng [[cây]] và [[vòi (dụng cụ)|vòi phun nước]].

Vườn charbagh được vị hoàng đế Mogul đầu tiên là [[Babur]] đưa vào Ấn Độ, đây là kiểu thiết kế lấy cảm hứng từ các vườn cây Ba Tư. Charbagh có nghĩa phản chiếu các khu vườn [[Vườn thiên đàng|thiên đàng]] (từ từ ''paridaeza'' trong tiếng Ba Tư—một khu vườn có tường bao). Trong các văn bản [[Đạo thần bí Ba Tư|thần bí]] [[Hồi giáo]] thời kỳ Mogul, thiên đàng được miêu tả là một khu vườn lý tưởng, phong phú. Nước đóng một vai trò quan trọng trong những phần miêu tả đó: Ở Thiên đường, những cuốn sách đó viết, bốn con [[sông]] bắt nguồn từ một dòng suối ở trung tâm hay một quả núi, và chúng chia khu vườn thành bốn phần bắc, tây, nam và đông.
[[Tập tin:TajGardenWide.jpg|nhỏ|200px|phải|Đường đi bên cạnh bể phản chiếu]]
Đa số các charbagh của Mogul đều có hình [[tam giác]], với một ngôi mộ hay ngôi [[đình]] lớn ở trung tâm vườn. Vườn Taj Mahal lại đặt yếu tố chính, ngôi mộ, ở phía cuối chứ không phải ở giữa vườn. Nhưng sự tồn tại của một ''Mahtab Bagh'' hay "Vườn Ánh trăng" mới được khám phá ở phía bên kia Yamuna cho ta một cách giải thích khác—rằng chính [[Yamuna]] được tích hợp vào thiết kế vườn, và mang ý nghĩa là một trong những dòng sông của Thiên đường.<ref>{{chú thích tạp chí|last=Wright|first=Karen|date=ngày 1 tháng 7 năm 2000|title=Works in Progress|journal=[[Discover (magazine)|Discover]]|location=[[Waukesha, Wisconsin|Waukesha, WI, USA]]|publisher=[[Kalmbach Publishing]]|url=http://discovermagazine.com/2000/jul/featworks}}</ref>

Cách bố trí của khu vườn, và các đặc điểm kiến trúc của nó như các vòi phun nước, [[Gạch nung|gạch]], và các lối đi lát đá marble, những luống hoa theo các hình khác nhau cùng những đặc điểm khác, tương tự với Shalimar, và cho thấy vườn có thể cũng đã được kiến trúc sư [[Ali Mardan]] thiết kế.<ref>{{chú thích sách| last = Allan| first = John | title = The Cambridge Shorter History of India| publisher=S. Chand, 288 pages| location =Cambridge |edition = First | year = 1958 }} p. 318.</ref> Early accounts of the garden describe its profusion of vegetation, including abundant [[rose]]s, [[daffodil]]s, and [[fruit tree]]s.<ref>[http://travel.howstuffworks.com/taj-mahal-landmark.htm The Taj by Jerry Camarillo Dunn Jr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616160025/http://travel.howstuffworks.com/taj-mahal-landmark.htm |date = ngày 16 tháng 6 năm 2008}}.</ref>

Những lời miêu tả đầu tiên về khu vườn nói tới sự phong phú của các loài thực vật, gồm [[hoa hồng]], [[thủy tiên hoa vàng]], và các loại cây ăn [[quả]]. Khi Đế quốc Mogul suy tàn, khu vườn cũng tàn tạ theo. Khi [[Ấn Độ thuộc Anh|người Anh]] nắm quyền kiểm soát Taj Mahal, họ đã thay đổi cảnh quan để khiến nó giống với những [[vườn cỏ]] tại [[Luân Đôn]].<ref name="Koch, p. 139">Koch, p. 139.</ref>

== Các công trình phía ngoài ==
[[Tập tin:Taj Mahal Eternal, Agra, India.jpg|nhỏ|200px|trái|Nhìn toàn cảnh]]
Phức hợp Taj Mahal được bao quanh bởi một bức tường đá sa thạch đỏ có bố trí [[lỗ châu mai]] ở ba cạnh. Mặt quay ra con sông không có tường bao. Bên ngoài bức tường là nhiều công trình phụ trợ khác, gồm cả lăng mộ của những người vợ khác của Shah Jahan, và một ngôi mộ lớn cho người hầu thân cận của Mumtaz. Các công trình đó, chủ yếu được xây dựng bằng đá sa thạch đỏ, nói chung nhỏ hơn các ngôi mộ Mogul cùng thời kỳ.

Phía bên trong (vườn), bức tường được xây mặt trước bằng những [[mái vòm]] với cột chống, một đặc điểm điển hình cả các đền thờ Hindu sau này đã được tích hợp vào các thánh đường Mogul. Bức tường được đặt rải rác một số ngôi nhà nhỏ (''chattris'') mái vòm, và các công trình nhỏ có thể từng được dùng làm nơi quan sát hay [[đài chiêm ngưỡng]] (như cái gọi là ''Ngôi nhà Âm nhạc'', hiện được dùng như bảo tàng).

Cổng chính (''darwaza'') là một cấu trúc kỷ niệm được xây chủ yếu bằng đá marble. Phong cách làm ta liên tưởng tới phong cách kiến trúc Mogul của các vị hoàng đế Mogul trước đó. Cổng mái vòm của nó phản ánh hình ảnh cổng mái vòm của ngôi mộ, và trên các vòm cung ''pishtaq'' của nó được trang trí bằng những nét chữ viết. Cổng được trang trí với các motif hoa lá theo kiểu phù điêu đắp nổi thấp và [[pietra dura]] (khảm). Những vòm trần và những bức tường được trang trí các hình học phức tạp, như những hình được tìm thấy tại các công trình xây bằng đá sa thạch khác trong phức hợp.
[[Tập tin:TajInteriorJawab.jpg|nhỏ|100px|trái|Phía trong jawab]]
Ở góc xa nhất của phức hợp, hai công trình xây bằng đá sa thạc đỏ lớn mở ra hai phía lăng mộ. Tường phía sau chúng song song với các bức tường bao phía tây và phía đông.

Hai công trình này là [[hình ảnh phản chiếu]] của nhau. Công trình phía tây là một [[thánh đường]]; phía đối diện của nó là ''jawab'' hay "sự đối diện", mục đích chính của nó là để tạo sự cân bằng [[kiến trúc]] (và có thể nó từng được sử dụng như một nhà khách ở thời Mogul). Sự khác biệt giữa chúng là ''jawab'' không có ''[[mihrab]]'', một hốc tường bên trong hướng về phía [[Mecca]], và sàn của ''jawab'' có kiểu thiết kế hình học, trong khi sàn thánh đường Hồi giáo được khảm 596 tấm thảm của người cầu nguyện bằng đá marble đen.
[[Tập tin:Taj Mahal Mosque 2, Agra, India.jpg|nhỏ|200px|phải|Thánh đường Taj Mahal hay ''masjid'']]
Thiết kế căn bản của thánh đường tương tự với những thánh đường khác được Shah Jahan xây dựng, đặc biệt là thánh đường Jama Masjid tại [[Delhi]]: một sảnh dài nổi lên với ba lớp mái vòm. Các thánh đường Mogul giai đoạn này chia [[sảnh]] [[điện]] thành ba khu vực: một điện chính với các điện nhỏ hơn ở hai bên. Tại Taj Mahal, mỗi điện dẫn tới một sảnh mái vòm lớn.

== Mộ ==
=== Móng ===
[[Tập tin:Taj floorplan.svg|nhỏ|trái|120px|Biểu đồ sơ lược sàn Taj Mahal.]]
Điểm nhấn của Taj Mahal là lăng mộ [[đá cẩm thạch]] trắng. Giống như hầu hết lăng mộ Mogul khác, các yếu tố căn bản đều có nguồn gốc [[Đế quốc Ba Tư|Ba Tư]]: một tòa nhà đối xứng với [[iwan]], một ô cửa hình vòm, trên đỉnh là một vòm lớn.
 
Lăng mộ đứng trên một bệ hình vuông. Cấu trúc nền lớn và có nhiều phòng. Phòng chính là nơi đặt [[bia kỷ niệm]] Shah Jahan và Mumtaz (mộ ở dưới một cấp).

Nền chủ yếu là hình khối với các cạnh [[xoi]], khoảng 55 mét mỗi cạnh (xem sơ đồ nền, bên phải). Ở các cạnh dài, một ''pishtaq'', hay lối đi có mái vòm lớn, bao quanh iwan, với một ban công hình vòm tương tự bên trên. Các vòm chính kéo dài trên mái tòa nhà bằng cách sử dụng mặt ngoài nối tiếp. 
[[Tập tin:TajEntryArch.jpg|nhỏ|phải|200px|[[Sảnh vòm]] chính và pishtaq bên]]
Mỗi bên vòm chính, các lối đi có mái vòm phụ được sắp xếp bên trên và bên dưới. Motif sắp xếp pistaq được lặp lại tại khu góc xoi.

Thiết kế hoàn toàn đồng nhất và như nhau ở mọi phía tòa nhà. Bốn [[tháp]], ở mỗi góc chân cột, đối diện với các góc xoi, tạo thành khung bao mộ.

=== Vòm ===
[[Tập tin:Taj Mahal after sunset 2, Agra, India.jpg|nhỏ|trái|200px|Móng, vòm, và tháp]]
Vòm đá marble trên mộ là điểm đáng chú ý nhất. Nó cao bằng với nền tòa nhà khoảng 35m. [[Chiều cao]] của nó nổi bật nhờ được đặt trên một cấu trúc hình trụ cao khoảng 7 mét.

Vì hình dạng của nó, vòm thường được gọi là [[vòm củ hành]] (cũng được gọi là ''amrud'' hay vòm ổi). Đỉnh vòm được trang trí một [[sen hồng|bông hoa sen]], với vai trò nhấn mạnh [[chiều cao]]. Đỉnh cao nhất là một [[hình chạm đầu mái]] mạ vàng, theo phong cách pha trộn Ba Tư truyền thống và các yếu tố Hindu. 
[[Tập tin:TajFinial.jpg|nhỏ|phải|70px|Hình chạm đầu mái]]
Hình dạng vòm được nhấn mạnh bởi bốn ''chattris'' (buồng) nhỏ hơn đặt ở bốn góc. Chattri vòm tuân theo hình dạng củ hành của vòm chính. Đáy hình cột của chúng mở qua mái mộ, và dẫn ánh sáng vào bên trong. chattris cũng có đỉnh là các hình chạm đầu mái mạ vàng.

Các đường xoắn ốc trang trí (''guldastas'') kéo dài từ cách cách đáy tường, và là điểm nhấn quang học cho [[chiều cao]] vòm.

Motif hoa sen được lặp lại trên cả chattris và guldastas.

=== Hình chạm đầu vòm ===
Đỉnh của mái vòm chính có một chóp nhọn (hay hình chạm) dát vàng. Cho tới những năm đầu 1800 đỉnh chóp được làm bằng vàng, ngày nay nó được làm từ đồng. Hình chóp chính là bằng chứng rõ ràng cho thấy có sự hòa nhập giữa truyền thống Ba Tư và những yếu tố trang trí Hindu. Trên cùng của hình chóp là một Mặt Trăng theo motif Hồi giáo truyền thống, có hai đầu nhọn hướng lên trời. Do vị trí của nó ở trên đầu mái, hai đầu nhọn của Mặt Trăng và đỉnh chóp tạo thành một hình đinh ba—gợi lại một biểu tượng truyền thống Hindu là [[Shiva]]. Những đỉnh tháp đều có dạng củ hành tương tự nhau. Đỉnh tháp trung tâm giống hệt như một chén đựng nước thánh của người Hindu ('kalash'' hay ''kumbh'').

=== Tháp ===
Tại mỗi góc của mặt nền lăng mộ là các ngọn tháp theo kiểu giáo đường Hồi giáo: bốn ngọn tháp lớn cao hơn 40m. Một lần nữa các ngọn tháp đã thể hiện xu hướng chủ đạo cơ bản của Taj Mahal là sự đối xứng và thiết kế lặp lại.
Các ngọn tháp được thiết kế với công năng tương tự như các ngọn tháp truyền thống ở giáo đường Hồi giáo, đó là nơi các [[muezzin]] (thầy tu) kêu gọi những tín đồ sùng đạo cầu nguyện. Mỗi ngọn tháp được chia làm ba phần bằng nhau rõ rệt bởi hai ban công, dùng để rung chuông cho tháp. Trên đỉnh mỗi ngọn tháp là ban công cao nhất với một chhatri trên cùng, phản chiếu lại những thiết kế trên hầm mộ.
Chhatri của các ngọn tháp đều có những chi tiết hoàn thiện giống nhau: thiết kế hình hoa sen, trên cùng là hình chạm đầu mái. Mỗi ngọn tháp đều được xây hơi nghiêng ra phía ngoài của mặt nền, để cho khi tháp có bị sụp đổ (một sự cố thường xảy ra đối với những công trình cao tầng vào thời đó)thì các mảnh vụn cũng sẽ có xu hướng rơi ra xa hầm mộ.

== Trang trí ==
=== Trang trí bên ngoài ===
[[Tập tin:TajCalligraphy3.jpg|nhỏ|phải|100px|Chữ viết trên pishtaq lớn.]]
Các trang trí bên ngoài đền Taj Mahal được đánh giá là những trang trí đẹp nhất thời vương triều Mogul. Một chi tiết trang trí nổi bật chính là các dòng chữ pishtaq nổi tiếng. Các chữ pistaq phía dưới được viết nhỏ hơn phía trên để khi từ dưới nhìn lên, ta có cảm tưởng là các chữ này to bằng nhau. Chúng được viết bằng sơn, hoặc bằng vữa, hoặc bằng đá khảm hoặc đơn giản hơn là chạm khắc thẳng vào vách tường.

Các đoạn văn trên tường đền Taj Mahal được viết theo kiểu [[Thuluth]], một kiểu chữ rất đẹp và bóng bẩy do [[Amanat Khan]] tạo ra. Chúng được khảm bởi các loại đá quý như [[đá hoa]] và [[đá hoa|cẩm thạch]], đặc biệt các đoạn chữ viết trên bệ đá cẩm thạch của đài tưởng niệm trong đền lại càng chi tiết và thanh nhã hơn. Một số đoạn văn bản trong [[qur'an|kinh Koran]] cũng được trang trí trên tường đền, tương truyền rằng đích thân [[Amanat Khan]] đã chọn những đoạn này.<ref>[http://www.tajmahal.org.uk/calligraphy.html Taj Mahal Calligraphy].</ref><ref name="k100">Koch, p. 100.</ref>

Khi bước vào cổng Taj Mahal, có một dòng chữ viết như sau: ''O Soul, thou art at rest. Return to the Lord at peace with Him, and He at peace with you.'' (tạm dịch là: ''Này linh hồn, bạn đang yên nghỉ. Hãy trở về bên Thượng đế, bình yên với Ngài, và Ngài sẽ bình yên với bạn.'')

<gallery>
Hình:TajPaintedGeometry.JPG|trái|Tranh chạm.
Hình:TajFlowerCloseUp.jpg|Chi tiết bông hoa khắc trên đền.
Hình:TajSpandrel.jpg|Các trang trí ở phần [[mắt cửa]].
Hình:TajGuldastaGeometricDeco.jpg|phải|Kiểu bố trí chữ chi.
</gallery>

=== Trang trí bên trong ===
[[Tập tin:TajCenotaphs3.jpg|nhỏ|phải|200px|Đài tưởng niệm, bên trong Taj Mahal]]
[[Tập tin:Tombs-in-crypt.jpg|nhỏ|phải|200px|Hầm mộ của vua [[Shah Jahan]] và hoàng hậu [[Mumtaz Mahal]] trong ngôi đền]]

Nội thất bên trong lăng Taj Mahal đã vượt ra khỏi những yếu tố trang trí truyền thống. Có thể nhận xét không hề cường điệu, lăng mộ đúng là một món ''[[trang sức]]''. Những chi tiết trang trí ở đây không phải là tranh khảm mà là [[chạm khắc]]. Vật liệu trang trí trên bề mặt không phải là cẩm thạch hay ngọc bích mà là [[ngọc|đá quý]] hay đá bán quý. Mỗi chi tiết trang trí ngoại thất của hầm mộ đều được đánh giá lại với nghệ thuật kim hoàn.

== Xây dựng ==
[[Tập tin:TajPlanMughalGardens.jpg|nhỏ|trái|150px|mặt bằng nền Taj Mahal]]
Taj Mahal được xây trên một thửa đất ở phía nam của thành phố cổ Agra. Shah Jahan presented Maharajah Jai Singh với một cung điện lớn ở trung tâm Agra để trao đổi lấy đất xây dựng.<ref>Chaghtai ''Le Tadj Mahal'' p54; Lahawri ''Badshah Namah'' Vol.1 p. 403.</ref> Khu vực có diện tích gần 3 acre (khoảng 12.000 m2) được đào lên, lấp đầy bụi để giảm thấm, và ở độ cao {{convert|50|m|ft}} so với bờ sông. Ở khu vực mộ, các giếng được đào lên và lấp đầu cuội sỏi để tạo móng cho mộ. Thay vì dùng tre chống đỡ, những người thợ đã xây dựng một giàn giáo bằng gạch lớn phản chiếu ngôi mộ. Giàn giáo rất to lớn theo ước tính mất khoảng vài năm để những người thợ tháo dỡ nó.

Theo truyền thuyết, Shah Jahan ra lệnh rằng bất cứ ai cũng có thể giữ những viên gạch lấy từ giàn giáo, và do đó nó đã bị những người nông dân tháo dỡ chỉ trong một đêm. 15&nbsp;km (9,3&nbsp;mi) đường dốc bằng đất đầm nện được xây dựng để vận chuyển đá cẩm thạch và các vật liệu khác đến để xây dựng công trình và các đội gồm 20 hoặc 30 con bà được dùng để kéo các khối đá trên các toa xe có cấu tạo đặc biệt.<ref name="CarrollDivision1973">{{chú thích sách|authors=David Carroll; Newsweek, inc. Book Division|title=The Taj Mahal|url=http://books.google.com/books?id=kgkUX5kkCr0C|year=1973|publisher=Newsweek|page=64|quote=In order to transport materials, a ten-mile-long ramp of tamped earth was built through Agra, and on it trudged an unending parade of elephants and bullock carts dragging blocks of marble to the building site. }}</ref> Một hệ thống ròng rọc phức tạp được sử dụng để nâng các khối đá lên đến vị trí thiết kế. Nước được lấy từ sông bằng một loạt các ''purs'', theo cơ chế dùng sức kéo của súc vật, đổ vào một hồ chứa nước lớn và đưa lên các bồn phân phối lớn. Nó được đưa qua 3 bồn chứa nhỏ hơn, từ đó cấp đến các phức hợp.

Các trụ và ngôi mộ mất khoảng 12 năm để hoàn thành. Phần còn lại của khu phức hợp mất thêm 10 năm và đã được hoàn thành theo thứ tự tháp, nhà thờ Hồi giáo và Jawab, và cổng. Vì phức hợp được xây dựng trong nhiều giai đoạn, nên có sự khác biệt về ngày hoàn thành do những quan điểm khác nhau về sự "hoàn thành". Ví dụ, riêng lăng mộ, về cơ bản hoàn thành năm 1643, nhưng công việc vẫn còn tiếp tục để hoàn thành những phần còn lại của khu phức hợp. Dự toán chi phí xây dựng có sự khác biệt do những khó khăn trong dự toán chi phí theo thời gian. Tổng chi phí đã được ước tính là khoảng 32 triệu Rupees tại thời điểm đó.<ref name="Zahoor">[http://www.islamicity.com/Culture/Taj/default.htm Dr. A. Zahoor and Dr. Z. Haq].</ref>

Vật liệu xây dựng Taj Mahal được lấy từ nhiều nơi trên khắp Ấn Độ và châu Á và có hơn 1000 con voi được sử dụng để vận chuyển vật liệu xây dựng. Đá cẩm thạch trắng mờ được mua từ [[Makrana]], Rajasthan, [[jasper]] từ [[Punjab]], [[jade]] và [[pha lê]] từ Trung Quốc. [[Turquoise]] từ [[Tây Tạng]] và [[Lapis lazuli]] từ [[Afghanistan]], trong khi [[sapphire]] từ [[Sri Lanka]] và [[carnelian]] từ [[Ả Rập]]. Tổng cộng có 28 loại đá quý và bán quý được khảm vào đá cẩm thạch trắng.

Việc xây dựng Taj Mahal đã được giao phó cho một hội đồng quản trị của kiến trúc sư dưới sự giám sát của triều đình, bao gồm Abd ul-Karim Khan Ma'mur, Makramat Khan, và [[Ustad Ahmad Lahauri]].<ref name="History of the Taj Mahal Agra"/><ref name="IAAO"/> Lahauri<ref name="From p88"/> is generally considered to be the principal designer.<ref name="unesco"/>

20.000 lao động được sử dụng từ khắp miền bắc Ấn Độ. Các nhà điêu khắc từ [[Bukhara]], nhà thư pháp từ [[Syria]] và Ba Tư, người xếp lớp đá từ miền nam Ấn Độ, người cắt đá từ [[Baluchistan]], một chuyên gia trong việc xây dựng tháp pháo, một người chỉ chuyên khắc hoa trên đá cẩm thạch, trong tổng số 37 người tạo ra tuyệt tác này. Một số thợ xây tham gia xây dựng Taj Mahal là: 
* Ismail Afandi (a.k.a. Ismail Khan) - trước đó làm việc cho [[đế quốc Ottoman|Ottoman Sultan]] và được xem là một trong những người thiết kế mái vòm.<ref name="Ottoman">[http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/taj_mahal/tlevel_2/t3build_design.html Who designed the Taj Mahal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818001808/http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/taj_mahal/tlevel_2/t3build_design.html |date=2017-08-18 }}.</ref>
* [[Ustad Isa]], sinh ở [[Shiraz]], [[đế quốc Ottoman]] hoặc Agra – có vai trò quan trọng trong việc thiết kế kiến trúc và mái vòm chính.<ref>{{chú thích sách|last=Nath|first=R.|title=Islamic architecture and culture in India|year=1982|publisher=B.R. Pub. Corp.|location=Delhi|pages=187–189|oclc=13095705}}</ref>
* 'Puru' từ Benarus, Ba Tư – là người giám sát kiến trúc.<ref>ISBN 964-7483-39-2.</ref>
* Qazim Khan, người [[Lahore]] – cast the solid gold finial.
* Chiranjilal - nhà điêu khắc trưởng và khảm đá.
* Amanat Khan từ Shiraz, Iran – thư pháp trưởng.<ref name="WSJ">{{chú thích web |url=http://meaindia.nic.in/bestoftheweb/2006/02/25bw01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605030415/http://meaindia.nic.in/bestoftheweb/2006/02/25bw01.htm |archive-date = ngày 5 tháng 6 năm 2008 |title=It Never Disappoints; The Taj Mahal has the sort of majestic beauty that catches you unawares |publisher=Meaindia.nic.in |date=ngày 25 tháng 2 năm 2006 |access-date =ngày 14 tháng 8 năm 2010 |url-status=dead }}</ref>
* Muhammad Hanif – giám sát phần xây nề.
* Mir Abdul Karim và Mukkarimat Khan của Shiraz – phụ trách tài chính và quản lý sản xuất hàng ngày.

== Xem thêm ==
{{commons|Taj Mahal}}
* [[Lăng mộ của Mausolus]]
* [[Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh|Lăng Hồ Chí Minh]]
* [[Lăng mộ Tần Thủy Hoàng]]
* [[Lăng Lenin]]
* [[Kiến trúc Iran|Kiến trúc Ba Tư]]
* [[Lăng mộ Humayun|Mộ Humayun]]
* [[Pháo đài Agra]]
* [[Fatehpur Sikri]]
* [[Bibi Ka Maqbara]]
* [[Kiến trúc Thổ Nhĩ Kỳ]]

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|30em}}

== Tài liệu ==
<div class="references-small">
* Asher, Catherine B. ''Architecture of Mughal India'' New Cambridge History of India I.4 (Cambridge University Press) 1992 ISBN 0-521-26728-5
* Bernier, Françoi' ''Travels in the Moghul Empire A.D. 1657-1668'' (Westminster: Archibald Constable & Co.) 1891
* Carroll, David (1971). ''The Taj Mahal'', Newsweek Books ISBN 0-88225-024-8
* Chaghtai, Muhammad Abdullah ''Le Tadj Mahal d'Agra (Inde). Histoire et description'' (Brussells: Editions de la Connaissance) 1938
* Copplestone, Trewin. (ed). (1963). ''World architecture - An illustrated history.'' Hamlyn, London.
* Gascoigne, Bamber (1971). ''The Great Moguls'', Harper & Row
* Havel, E.B. (1913). ''Indian Architecture: Its Psychology, Structure and History'', John Murray
* Kambo, Muhammad Salih ''Amal-i-Salih or Shah Jahan Namah'' Ed. Ghulam Yazdani (Calcutta: Baptist Mission Press) Vol.I 1923. Vol. II 1927
* {{Chú thích sách| last = Koch | first = Ebba | title = The Complete Taj Mahal: And the Riverfront Gardens of Agra | origyear = Aug 2006| edition = First| publisher = Thames & Hudson Ltd | location = | language=tiếng Anh| id = ISBN 0-500-34209-1| pages = 288 pages }}
* Lahawri, 'Abd al-Hamid ''Badshah Namah'' Ed. Maulawis Kabir al-Din Ahmad and 'Abd al-Rahim under the superintendence of Major W.N. Lees. (Calcutta: College Press) Vol. I 1867 Vol. II 1868
* Lall, John (1992). ''Taj Mahal'', Tiger International Press
* Rothfarb, Ed (1998). ''In the Land of the Taj Mahal'', Henry Holt ISBN 0-8050-5299-2
* Saksena, Banarsi Prasad ''History of Shahjahan of Dihli'' (Allahabad: The Indian Press Ltd.) 1932
* Stall, B (1995). ''Agra and Fathepur Sikri'', Millennium
* Stierlin, Henri [editor] & Volwahsen, Andreas (1990). ''Architecture of the World: Islamic India, Taschen''
* Tillitson, G.H.R. (1990). ''Architectural Guide to Mughal India'', Chronicle Books
</div>

== Liên kết ngoài ==
{{wikivoyage|Taj Mahal}}
* [http://whc.unesco.org/en/list/252/ Taj Mahal in UNESCO List]
* [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/agra040.htm Chronology of events associated with the Taj Mahal based on 17th Century Sources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311104639/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/agra040.htm |date = ngày 11 tháng 3 năm 2007}}
* [http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Agra&genre=Taj&cd=7353-3123-1403:7353-3123-1402:7353-3123-1401&country=Inde&col=pays Berger Foundation (''Fondation Berger'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117203718/http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Agra&genre=Taj&cd=7353-3123-1403:7353-3123-1402:7353-3123-1401&country=Inde&col=pays |date = ngày 17 tháng 1 năm 2008}} French site displaying dozens of detailed photos of Taj Mahal
* [http://www.asla.org/meetings/awards/awds02/moonlight_garden_project.html Moonlight Garden and the Black Taj Myth]
* [http://homepage.univie.ac.at/ebba.koch/articles/outlook_india.pdf 'The Man Of Marble' - Outlook India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819204718/http://homepage.univie.ac.at/ebba.koch/articles/outlook_india.pdf |date=2008-08-19 }}
* [http://www.panoramio.com/photos/original/601444/lite.jpg Taj Mahal's 360° panorama photo]{{Liên kết hỏng|date = ngày 3 tháng 7 năm 2021 |bot=InternetArchiveBot }} 1 MB Download 11640 X 770 size Photo (Creative Commons).
{{Kiểm soát tính nhất quán}}

{{Di sản thế giới tại Ấn Độ}}
{{1000 bài cơ bản}}

[[Thể loại:Kiến trúc 1654]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1654]]
[[Thể loại:Lăng]]
[[Thể loại:Lăng mộ tại Ấn Độ]]
[[Thể loại:Công trình tưởng niệm tại Ấn Độ]]
[[Thể loại:Kiến trúc Mogul]]
[[Thể loại:Kiến trúc Hồi giáo]]
[[Thể loại:Kiến trúc Ba Tư]]
[[Thể loại:Agra]]
[[Thể loại:Vòm]]
[[Thể loại:Du lịch Uttar Pradesh]]
[[Thể loại:Kỳ quan thế giới mới]]
[[Thể loại:Bài cơ bản dài]]
[[Thể loại:Di sản thế giới tại Ấn Độ]]
[[Thể loại:Kiến trúc vòm]]
[[Thể loại:Du lịch Ấn Độ]]
[[Thể loại:Taj Mahal| ]]