Xem mã nguồn của Tengri

[[Tập tin:Daychin-tengry.jpg|300px|nhỏ|phải|Tranh thờ Đằng Cách Lý]]
'''Tengri''' hay '''Đằng Cách Lý''' là [[vị thần bầu trời]] toàn năng theo các [[tín ngưỡng tôn giáo]] trong truyền thống du mục của [[người Thổ Nhĩ Kỳ]], [[người Mông Cổ]] và nhiều tín ngưỡng tôn giáo du mục khác.<ref>Bukharaev, R. (2014). Islam in Russia: The Four Seasons. Vereinigtes Königreich: Taylor & Francis. p. 78</ref> Những phẩm chất và quyền năng của Tengri còn bao gồm vị thế là người phán xử và nguồn gốc của sự sống, là đấng vĩnh cửu và tối cao, cho nên các nhà văn châu Âu và Hồi giáo nhận định Tengri chính là một vị thần của [[người Thổ Nhĩ Kỳ]] và [[người Mông Cổ]].<ref>BANZAROV, Dorji; NATTIER, Jan; KRUEGER, John R. The Black faith, or Shamanism among the Mongols. Mongolian Studies, 1981, S. 53–91.</ref> Vị thần Tengri được tôn thờ ở [[Tengri giáo]], bao gồm tín ngưỡng [[thờ cúng tổ tiên]] đối với vị thần Tengri vốn được cho là tổ tiên của loài người ở các vùng Turkic và [[Mông Cổ]].<ref name=":3">{{Cite book |last=Harl |first=Kenneth W. |title=Empires of the Steppes: A History of the Nomadic Tribes Who Shaped Civilization |url=https://archive.org/details/barbarianshowemp0000kenn |publisher=[[Hanover Square Press]] |year=2023 |isbn=978-1-335-42927-8 |location=United States |page=[https://archive.org/details/barbarianshowemp0000kenn/page/n424 421] |author-link=Kenneth W. Harl}}</ref> Thần Tengri được coi là tương tự như [[Dyeus]] cũng là vị thần bầu trời Ấn-Âu và cấu trúc của [[tôn giáo nguyên thủy Ấn-Âu]] được tái tạo gần với tôn giáo của người Thổ Nhĩ Kỳ thời kỳ đầu hơn là tôn giáo của bất kỳ dân tộc nào ở [[Cận Đông]] hoặc [[Địa Trung Hải]] thời cổ đại.<ref>[[Mircea Eliade]], John C. Holt, ''Patterns in comparative religion'', 1958, p. 94.</ref> Trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ theo Kitô giáo thì "''Tengri''" được dùng để chỉ [[cha]] của Chúa [[Jesus]], người được gọi là "''Tengri Oghli''" (Con của Chúa) và "''Mshikha Tengri''" (Vị Chúa Đấng cứu thế [[Messiah]]). Tengri cũng được ví với Thánh [[Allah]] và [[Khuda]]. Ngoài những ảnh hưởng tôn giáo nước ngoài, theo như được biết đến ngày nay, thì khái niệm "Tengri" ban đầu của người Thổ Nhĩ Kỳ chỉ là "''thiên đường''" hay một [[linh hồn]] cai quản thiên đường. Linh hồn này có lẽ được hình dung như một loại sức mạnh siêu nhiên thần bí nào đó, tương ứng với "''[[Mana]]''" trong dân tộc học hiện đại.<ref>Büchner, V.F. and Doerfer, G., “Tañri̊”, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 18 January 2023 {{doi|10.1163/1573-3912_islam_SIM_7392}} First published online: 2012 First print edition: {{ISBN|9789004161214}}, 1960-2007</ref>

==Danh xưng==
[[Tập tin:Tangra .jpg|300px|nhỏ|phải|Một chiến binh du mục đang cầu nguyện thần Đằng Cách Lý]]
Tên gọi Tengri (tiếng Đột Quyết là ''Täŋri'') {{sfn| Roux| 1956| p =}} có nghĩa là "''Trời''". Trong [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]], [[tiếng Mông Cổ]] cổ đại và hiện đại, có các biến thể là ''Tengeri'', ''Tangara'', ''Tangri'', ''Tanri'', ''Tangre'', ''Tegri'', ''Tingir'', ''Tenkri'', ''Teri'', ''Ter'' và ''Ture''.{{sfnm| 1a1 =Pettazzoni| 1y =1956| 1p =261| 2a1 =Tanyu| 2y =1980| 2p =9f| 3a1 =Güngör| 3a2 =Günay| 3y =1997| 3p =36}}{{sfn| Tanyu| 2007| pp =11–13}} Nhà nghiên cứu [[Stefan Georg]] thì đề xuất rằng Tengri trong tiếng Turk là bắt nguồn từ một từ mượn từ [[Ngữ hệ Enisei|ngôn ngữ Enisei cổ]] ''*tɨŋgVr-'', có nghĩa là "''cao''".<ref>Georg, Stefan (2001): Türkisch/Mongolisch tengri "Himmel/Gott" und seine Herkunft. Studia Etymologica Cracoviensia 6: 83–100.</ref> Chữ Hán của ''Tengri'' là ''Đằng Cách Lý'' (騰格里), trong đó chữ ''Đằng'' (腾) trong "''đằng vân giá vũ''" - ''cưỡi mây đạp gió''", chữ ''Cách'' (格) trong chữ "''cách trở, ngăn cách''", và chữ ''Lý'' (里) có nghĩa là [[dặm]] (đơn vị đo chiều dài). [[Vị thần bầu trời]] này được hình dung là vị thần quyền năng, thần thông, có thể di chuyển muôn nơi, cưỡi mây đạp gió vượt ngàn dặm cách trở. Theo tín ngưỡng của người Mông Cổ, [[ý chí]] của Tengri (''jayayan'') có thể phá vỡ các luật lệ thông thường của chính ý chí tối cao đó và can thiệp bằng cách gửi một người được chọn xuống trái đất, vào nhân gian.<ref>BANZAROV, Dorji; NATTIER, Jan; KRUEGER, John R. The Black faith, or Shamanism among the Mongols. Mongolian Studies, 1981, S. 53-91.</ref> 

Dạng cổ nhất của tên gọi Tengri này được ghi chép trong biên niên sử Trung Quốc từ thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, mô tả tín ngưỡng của [[người Hung Nô]]. Nguyên từ này có dạng là 撑犁/''Cheng-li'', được cho là phiên âm tiếng Trung của ''Tängri''. (Dạng [[tiền Turkic]] của từ này đã được tái tạo thành ''*Teŋri'' hoặc biến thể viết tắt là ''*Taŋrï'').<ref name="Roux">Jean-Paul Roux, ''Die alttürkische Mythologie'', p. 255</ref> Cheng-li ("撐犁") trong chữ Hán có nghĩa là "''trời''" hoặc "''thiên''" (''T`aŋgiri'')<ref>{{Cite web|url=https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/alt/altet&text_number=2306&root=config|title=Altaic etymology : Query result|website=starling.rinet.ru}}</ref> theo ghi chép lịch sử, người Hung Nô gọi "''trời''" là "撐犁" (Cheng-li), "''con''" là "孤塗" (Gu-tu), và "''Thiền vu''" (單于) là "''vẻ rộng lớn''", tước hiệu của [[Thiền vu]] [[Hung Nô]], "撐犁孤塗單于", có thể được hiểu là "''Thiền vu quảng đại, đứa con của trời''". Người ta thường cho rằng thuật ngữ ''Tengri'' ban đầu có nghĩa là "''[[bầu trời]]''".<ref name="auto">Religion and State in the Altaic World: Proceedings of the 62nd Annual Meeting of the Permanent International Altaistic Conference (PIAC), Friedensau, Germany, 18–23 August 2019. (2022). Deutschland: De Gruyter. p. 178</ref><ref>Moldagaliyev, Bauyrzhan Eskaliyevich, et al. "Synthesis of traditional and Islamic values in Kazakhstan." European Journal of Science and Theology 11.5 (2015): 217-229.</ref> [[Andrey Kononov]] cho rằng thuật ngữ này được hình thành bởi các từ ''tän'' (''buổi sáng'') và ''injir'' (''buổi tối'') hợp thành chữa ''tänri'', ám chỉ bầu trời như một tổng thể<ref name="auto"/> giữa ngày và đêm. Trước đó, từ tiếng Trung Hoa có nghĩa là "''bầu trời''" ([[tiếng Quan Thoại]]: 天/''[[tiān]]''/[[Tiếng Trung Cổ]] là ''thīn''<ref name="starling">{{Cite web|url=https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Cchina%5Cbigchina&first=1&off=&text_character=%E5%A4%A9&method_character=substring&ic_character=on&text_reading=&method_reading=substring&ic_reading=on&text_ochn=&method_ochn=substring&ic_ochn=on&text_cchn=&method_cchn=substring&ic_cchn=on&text_wchn=&method_wchn=substring&ic_wchn=on&text_echn=&method_echn=substring&ic_echn=on&text_epchn=&method_epchn=substring&ic_epchn=on&text_mpchn=&method_mpchn=substring&ic_mpchn=on&text_lpchn=&method_lpchn=substring&ic_lpchn=on&text_mchn=&method_mchn=substring&ic_mchn=on&text_fanqie=&method_fanqie=substring&ic_fanqie=on&text_rhyme=&method_rhyme=substring&ic_rhyme=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_oshanin=&method_oshanin=substring&ic_oshanin=on&text_shuowen=&method_shuowen=substring&ic_shuowen=on&text_comment=&method_comment=substring&ic_comment=on&text_karlgren=&method_karlgren=substring&ic_karlgren=on&text_go=&method_go=substring&ic_go=on&text_kanon=&method_kanon=substring&ic_kanon=on&text_jap=&method_jap=substring&ic_jap=on&text_viet=&method_viet=substring&ic_viet=on&text_jianchuan=&method_jianchuan=substring&ic_jianchuan=on&text_dali=&method_dali=substring&ic_dali=on&text_bijiang=&method_bijiang=substring&ic_bijiang=on&text_shijing=&method_shijing=substring&ic_shijing=on&text_any=&method_any=substring&sort=character&ic_any=on|title=Chinese characters : Query result|website=starling.rinet.ru}}</ref>/Thìn/''thîn''<ref>Schuessler, Axel. (2007). ''An Etymological Dictionary of Old Chinese''. University of Hawaii Press. p. 495</ref>). Tengri là vị Chánh thần ở những đền thờ của [[người Đột Quyết]] (Turkic), ngự trị và cai quản [[thiên cầu]].<ref>Abazov, Rafis. "''Culture and Customs of the Central Asian Republics''". [[Greenwood Press]], 2006. [https://books.google.com/books?id=MrjiisjS4AIC&dq=tengri+sky+god&pg=RA1-PA62 ''page 62'']</ref>

==Xem thêm==
* [[Tengri giáo]]
* [[Khan Tengri]]
* [[Vị thần bầu trời]]
* [[Thờ thiên thể]]
* [[Cha Thiên thượng]]

==Chú thích==
{{Tham khảo|cột=}}

==Tham khảo==
* Brent, Peter. ''The Mongol Empire: Genghis Khan: His Triumph and his Legacy''. Book Club Associates, London. 1976.
* Sarangerel. ''Chosen by the Spirits''. Destiny Books, Rochester (Vermont). 2001
* Schuessler, Axel. ''ABC Etymological Dictionary of Old Chinese''. [[University of Hawaii Press]]. 2007.
* Georg, Stefan. „Türkisch/Mongolisch tängri “Himmel/Gott” und seine Herkunft", "Studia Etymologica Cracoviensia 6, 83–100
* Bruno J. Richtsfeld: Rezente ostmongolische Schöpfungs-, Ursprungs- und Weltkatastrophenerzählungen und ihre innerasiatischen Motiv- und Sujetparallelen; in: Münchner Beiträge zur Völkerkunde. Jahrbuch des Staatlichen Museums für Völkerkunde München 9 (2004), S. 225–274.
*Yves Bonnefoy,  ''Asian mythologies'', University of Chicago Press, 1993, {{ISBN|978-0-226-06456-7}}, [https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC&dq=Mongolian+tengri&pg=PA331 p. 331].
{{cite journal |last=Güngör |first=Harun |date=Winter 2013 |title=Tengrism as a religious and political phenomenon in Turkish World: Tengriyanstvo |url=http://dergikaradeniz.com/web/upload/icerik/19/karadenizdergi_19.pdf |journal=Karadeni̇z – Black Sea – Черное Море |publisher=Erdoğan Altinkaynak |volume=19 |issn=1308-6200 |issue=Winter 2013 |pages=189–195 |access-date=19 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813032641/http://dergikaradeniz.com/web/upload/icerik/19/karadenizdergi_19.pdf |archive-date=13 August 2016 }}
==Liên kết ngoài==
*[https://gokturkanitlari.appspot.com Tengri Teg Tengri Created Türk Bilge Kagan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002180329/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2017-10-02 }} (Orkhon Inscriptions)
*[http://aton.ttu.edu/OLD_TURK_DEITIES.asp Excerpt from ''Tengrianizm: Religion of Turks and Mongols'', by Rafael Bezertinov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105095326/http://aton.ttu.edu/OLD_TURK_DEITIES.asp |date=2006-01-05 }} (2000).
*Andrei Vinogradov. [https://web.archive.org/web/20060824220524/http://library.usask.ca/theses/available/etd-01192005-154827/unrestricted/tezispdf.pdf Ak Jang in the contextof Altai religious tradition] (2003).
*Hasan Bülent Paksoy, [https://web.archive.org/web/20110614153729/http://www.eumed.net/entelequia/pdf/2010/e11a14.pdf Tengri on Mars] (2010).
[[Thể loại:Tengri giáo]]
[[Thể loại:Văn hóa Mông Cổ]]