Xem mã nguồn của Thù lù lông

{{Bảng phân loại
| name = Thù lù lông
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image = Uchuva 2005.jpg
| image_caption = 
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Cà|Solanales]]
| familia = [[Họ Cà|Solanaceae]]
| genus = ''[[Physalis]]''
| species = '''''P. peruviana'''''
| binomial = ''Physalis peruviana''
| binomial_authority = L., 1763
}}
'''Thù lù lông''' (hay '''thù lù tây'''; [[danh pháp hai phần]]: '''''Physalis peruviana''''') là loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Cà]], là loài bản địa của [[Chile]] và [[Peru]].{{r|morton|cabi|lostcrops}}<ref name="ITIS">{{ITIS |id=30587 |taxon=''Physalis'' |access-date=2011-05-21}}</ref> Có chỗ còn gọi là '''tầm bóp Nam Mỹ''', mặc dù tầm bóp là tên gọi khác của thù lù cạnh (''[[Physalis angulata]]'') chứ không phải thù lù lông. Tên gọi bản xứ ở vùng [[Nam Mỹ]] là '''aguaymanto''', '''uvilla''' và '''uchuva''',... Tên [[tiếng Anh]] phổ biến là '''Cape gooseberry''', '''goldenberry''' và '''Peruvian groundcherry'''.<ref name="ITIS"/><ref name=morton>{{chú thích web|url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/cape_gooseberry.html|author=Morton JF|title=Cape gooseberry, ''Physalis peruviana'' L. in Fruits of Warm Climates|publisher=Purdue University, Center for New Crops & Plant Products|year=1987}}</ref>
<ref name=cabi>{{chú thích web|title=''Physalis peruviana'' (Cape gooseberry)|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/40713|publisher=Invasive Species Compendium, CABI|access-date=1 January 2018|date=2018}}</ref><ref name=lostcrops>{{chú thích sách |author=((Ad Hoc Panel of the Advisory Committee on Technology Innovation, Board on Science and Technology for International Development, National Research Council)) |title=Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation |publisher=The National Academies Press |year=1989 |location=Washington, D.C. |pages=249–50 |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=1398&page=249 |doi=10.17226/1398|isbn=978-0-309-07461-2 }}</ref>

Loài này có lịch sử trồng trọt từ thời [[Đế quốc Inca]].<ref>(Cailes 1952; Legge 1974a)</ref><ref>{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=j8IKr-EPDzoC&pg=PA425|title=New Zealand Journal of Agricultural Research|date=1986|publisher=The Royal Society Te Apārangi|pages=425|language=en}}</ref> Cuối thế kỷ 18, nó được trồng tại [[Anh]], và trồng tại [[Cộng hòa Nam Phi|Nam Phi]] ở vùng [[mũi Hảo Vọng]] ít nhất là từ đầu thế kỷ 19.<ref name=morton/> Tới thế kỷ 20, thù lù lông được trồng hay mọc hoang dã khắp các miền [[ôn đới]] và [[nhiệt đới]] trên thế giới.<ref name=cabi/>

==Miêu tả==
Thù lù lông có họ hàng gần với thù lù cạnh (tức [[tầm bóp]], ''Physalis angulata''), thù lù nhỏ (''Physalis minima''), ''[[Physalis philadelphica]]''<ref name=morton />,... hay xa hơn nữa là [[cà chua]], [[cà tím]] và [[khoai tây]].<ref name=morton />

Thù lù lông là [[thực vật hàng năm]] ở vùng ôn đới nhưng lại là [[thực vật lâu năm]] ở vùng nhiệt đới.<ref name=morton/> Khi là cây lâu năm, thù lù lông có kiểu hình cây bụi phân nhánh rải rác, cành xòe, chiều cao đạt tới {{convert|1|–|1,6|m|ftin|abbr=on}}, lá hình trái tim mềm như nhung.<ref name=cabi/> Hoa có hình chuông và rủ xuống, chiều rộng {{cvt|15|–|20|mm|in|frac=8}}, có màu vàng với các đốm màu nâu tím bên trong hoa. Sau khi hoa rụng, đài hoa nở ra, khi chín biến thành lớp áo màu be bao bọc hoàn toàn quả.<ref name=morton/><ref name=cabi/> Để phân biệt, mép lá tầm bóp có răng cưa, trong khi mép lá thù lù lông không có răng cưa.

[[Quả ăn|Quản ăn được]], có hình tròn, nhẵn, giống như quả cà chua thu nhỏ, có màu vàng sáng hay màu cam, to cỡ {{cvt|1,25|–|2|cm|in|frac=8}}.<ref name=cabi /> Bao bọc xung quanh quả là một lớp áo, bóc ra sẽ thấy một quả mọng mà khi chín có vị ngọt, chua nhẹ đặc trưng giống quả nho.<ref name=morton/>

Đặc điểm nổi bật nhất của quả cây này là lớp áo ([[Calyx (thực vật học)|calyx]] phồng lên như cái lồng đèn, sờ vào giống như giấy, bao kín từng quả mọng. Đây thực chất chính là phần đài hoa, lúc đầu có kích thước bình thường, nhưng sau khi cánh hoa rụng đi thì đài hoa tiếp tục phát triển cho đến khi tạo thành lớp vỏ bảo vệ xung quanh quả đang phát triển. Nếu quả còn nguyên vỏ đài hoa thì thời hạn sử dụng ở nhiệt độ phòng là khoảng 30–45 ngày. Đài hoa không ăn được.

===Dinh dưỡng===
{{Nutritional value |name=Thù lù lông
|image=Physalis peruviana fruits close-up.jpg
|kJ=222
|water=85.4 g
|protein=1.9 g
|fat=0.7 g
|carbs=11.2 g
|calcium_mg=9
|iron_mg=1
|phosphorus_mg=40
|vitC_mg=11
|thiamin_mg=0.11
|riboflavin_mg=0.04
|niacin_mg=2.8
|vitA_ug=36
|source_usda=1
|note=[https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/173043/nutrients Link to USDA Database entry]
}}
Quả thô có 85% là nước, 11% [[carbohydrat]], 2% [[Protein (dinh dưỡng)|protein]] và 1% [[chất béo]]. {{convert|100|g}} quả cung cấp 53 [[Ca-lo]] và cung cấp mức độ vừa phải (chiếm 10–19% [[lượng tiêu thụ hàng ngày tham khảo]]) [[thiamin]], [[niacin]] và [[vitamin C]].

Quả có một số [[axit béo]] là [[acid linoleic]] và [[acid oleic]]; ngoài ra còn có các [[phytosterol]] là [[beta-sitosterol]] và [[campesterol]], cùng với [[vitamin K]] và [[Β-Carotene]].<ref>{{chú thích tạp chí|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2003|volume=51|issue=4|pages=969–74|title=Oil goldenberry (''Physalis peruviana'' L.)|vauthors=Ramadan MF, Mörsel JT |pmid=12568557|doi=10.1021/jf020778z}}</ref>

==Gieo trồng==
Người ta trồng rộng rãi thù lù lông ở các vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới như [[Úc]], [[Trung Quốc]], [[Ấn Độ]], [[Malaysia]] và [[Philippines]].<ref name=morton/><ref name=cabi/><ref>{{chú thích web |url=http://cc2.savs.hcc.edu.tw/~chuavv/Philippines/PhilippineFruits/index.html |title=Fr. Visminlu Vicente L. Chua, S.J., ''Trái cây Philippines''. Xuất bản trực tuyến: ngày 1 tháng 9 năm 2015. |access-date=6 tháng 12 năm 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416082814/http://cc2.savs.hcc.edu.tw/~chuavv |archive-date=2018-04-16 |url-status=dead }}</ref> Thù lù lông mọc rất tốt ở nhiệt độ trung bình hàng năm từ {{convert|13|đến|18|C|F}}, chịu được nhiệt độ cao tới {{convert|30|C|F}}.<ref name=cabi/> Cây mọc tốt ở vùng khí hậu [[Địa Trung Hải]] và có [[Vùng độ cứng USDA|độ cứng USDA]] bằng 8, nghĩa là cây có thể bị [[sương muối]] gây hại.<ref name=cabi/> Cây phát triển tốt với mưa vào khoảng {{convert|800|–|4300|mm|in|abbr=on}} với điều kiện đất phải thoát nước tốt. Cây ưa nắng hoặc bóng râm một phần, mọc rất mạnh trên đất cát.<ref name=morton/><ref name=cabi/>

Cây dễ trồng từ hạt. Mỗi quả có 100 đến 300 hạt nhưng tỷ lệ [[Tinh ủ mầm|ủ mầm]] thấp, cần hàng nghìn hạt để gieo một [[hecta]].<ref name=morton /> Cây trồng từ cành giâm một năm tuổi sẽ ra hoa sớm và cho năng suất tốt, nhưng sức sống kém hơn cây trồng từ hạt.<ref name=morton/>

==Công năng==
{{y khoa}}
Theo [[Đông y]], thù lù lông có vị đắng, tính hàn, không độc, có khả năng thanh nhiệt giải độc và lợi niệu tiêu thũng. Quả của cây có vị chua, tính bình, và có tác dụng thanh nhiệt lợi tiểu. Rễ của cây có tác dụng làm co rút tử cung.

Về công dụng và chỉ định, thù lù lông được sử dụng trong điều trị sốt, ho sưng họng, phiền nhiệt, và nôn nấc. Liều dùng thường là từ 20-40g, được sắc uống. Ngoài ra, thù lù lông cũng được sử dụng ngoại ô để điều trị mụn lở, với liệu pháp sử dụng 40-80g cây tươi, giã vắt lấy nước cốt uống, và bã cây thì có thể đắp hoặc xoa. Cũng có thể sử dụng nấu nước tắm rửa. Quả thù lù lông thích hợp cho trẻ em có triệu chứng nóng âm, gầy khô, cũng như cho phụ nữ trong giai đoạn sinh đẻ khó.

Ở Ấn Độ, lá thù lù lông được sử dụng để điều trị bệnh [[giun]] và đau ruột, trong khi cả cây được sử dụng làm thuốc lợi tiểu. Ở Trung Quốc, thù lù lông được ứng dụng để điều trị [[mụn]], bệnh [[lỵ amip]], [[bạch hầu]], bệnh [[quai bị]] và viêm [[tinh hoàn]]. Quả của cây cũng được sử dụng trong trường hợp ho nóng và đau khi nuốt.<ref>{{chú thích web|author1=Hồ Đình Hải|title=Cây thù lù (các loại)|url=http://hodinhhai.blogspot.com/2014/02/cay-thu-lu-cac-loai.html|website=Rau rừng Việt Nam|date=2014/02/23}}</ref>

<gallery>
Physalis peruviana-Bluete.jpg
File:Physalis fruchthuelle (fcm).jpg
File:Solanales - Physalis peruviana 2.jpg
File:Physalis rz.jpg
</gallery>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

{{Taxonbar|from=Q165227}}
 
==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Physalis peruviana}}
*{{wikispecies-inline|Physalis peruviana}}
*{{IPNI2|Physalis peruviana|195473-2|access-date=ngày 14 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Physalis]]
[[Thể loại:Quả mọng]]
[[Thể loại:Rau ăn quả]]
[[Thể loại:Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1763]]