Xem mã nguồn của Thơ Phật giáo

{{Thiền tông}}'''Thơ Phật giáo''' là một [[thể loại]] [[Kinh điển Phật giáo|văn học]] cấu thành nên một phần của diễn ngôn [[Phật giáo]].

== Nguồn gốc ==
Những ví dụ đầu tiên về thơ Phật giáo có thể được tìm thấy trong các kinh điển truyền thống như Pháp Cú kinh (''[[Kinh Pháp cú|Dhammapada)]]'', theo đó, [[Thích-ca Mâu-ni|Siddhārtha Gautama]] (người sáng lập Phật giáo), sau khi đạt được giác ngộ, đã tuyên bố rằng:
{{Verse translation|Anekajātisaṁsāraṁ,
sandhāvissaṁ anibbisaṁ;

Gahakāraṁ gavesanto,
dukkhā jāti punappunaṁ.

Gahakāraka diṭṭhosi,
puna gehaṁ na kāhasi;
Sabbā te phāsukā bhaggā,
gahakūṭaṁ visaṅkhataṁ;
Visaṅkhāragataṁ cittaṁ,
taṇhānaṁ khayamajjhagā.<ref>{{Cite web|url=https://suttacentral.net/|title=SuttaCentral|website=SuttaCentral|accessdate=14 January 2024}}</ref>|Ta lang thang qua vòng luân hồi của nhiều kiếp sống không được đền đáp, không được nghỉ ngơi, tìm kiếm kẻ xây nhà. Đau khổ thay việc tái sinh lại một lần nữa.

Này kẻ xây nhà, ta đã thấy ngươi! Ngươi sẽ không còn xây nhà nữa. Tất cả các rường cột của ngươi đều bị gãy, cây đòn dông bị phá hủy, tâm trí đã đạt đến trạng thái Vô vi, đã đi đến sự chấm dứt của mọi ham muốn.<ref>"House" = selfhood; house-builder = craving. Thanissaro Bhikkhu, Commentary to the ''[[Dhammapada]]'', Verses 153–154. {{cite web|url=http://halfsmile.org/buddhadust/www.accesstoinsight.org/canon/khuddaka/dhp/11.html |title=Dhammapada XI: Aging |access-date=2008-11-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108154548/http://halfsmile.org/buddhadust/www.accesstoinsight.org/canon/khuddaka/dhp/11.html |archive-date=2009-01-08 }}</ref>}}

== Hình thức ==
Theo truyền thống, hầu hết các kinh Phật đều có phần văn xuôi được bổ sung bằng các câu kệ (được gọi là gatha) nhằm nhắc lại và tóm tắt một cách thi vị các chủ đề của những đoạn văn xuôi đi trước. Gatha đóng vai trò như một phương tiện ghi nhớ, giúp hành giả Phật giáo ghi nhớ một giáo lý nhất định. Trên thực tế, những dạng thức sớm nhất còn tồn tại của diễn ngôn Phật giáo xuất hiện dưới dạng thơ, điều này không có gì đáng ngạc nhiên khi xét đến việc các văn bản này ban đầu không được viết ra mà được ghi nhớ. Phân tích ngôn ngữ cho thấy phần văn xuôi của các kinh có khả năng đã được sửa đổi bởi quá trình biên tập sau này, trong khi các bài thơ thường chứa đựng những dạng ngôn ngữ cổ hơn. Quan điểm này được khẳng định bởi học giả Phật giáo người Nhật Hajime Nakamura, người cho rằng các thành phần thơ của Tạng Pali thực sự có trước các thành phần văn xuôi, vì thơ là một cách để hỗ trợ việc ghi nhớ, khi Tạng Pali được truyền khẩu trong khoảng 300 năm đầu tiên.

Ngành Phật học hiện nay nhìn chung duy trì quan điểm rằng ngay cả những kinh văn phụng vụ cũng là sản phẩm của sự sáng tác văn học. Do đó, việc nghiên cứu văn bản Phật giáo nói chung và thơ Phật giáo nói riêng không thể tách rời khỏi lĩnh vực văn học. Tuy nhiên, vì mục đích phân loại, việc phân biệt giữa hai nhóm sau đây là rất hữu ích:

# Thơ Phật giáo được cho là do chính Đức Phật thuyết, tạo thành một phần của "Lời Phật dạy" (tiếng Phạn: [[Kinh điển Phật giáo|Buddhavacana]]), và
# Thơ Phật giáo do các Phật tử sáng tác, không bao gồm trong các kinh điển.

== Thơ Phật giáo bằng tiếng Pali ==
[[Tập tin:Mahapajapati.jpg|nhỏ|[[Ma-ha-bà-xà-ba-đề|Mahapajapati]], ni cô Phật giáo đầu tiên và là mẹ kế của Đức Phật, xuất gia. Bà là một trong những nhà thơ Phật giáo đầu tiên và cũng là một trong những người phụ nữ đầu tiên ở tiểu lục địa Ấn Độ viết thơ.]]
Các nguồn [[Kinh điển Phật giáo sơ kỳ|tư liệu Phật giáo thời kỳ đầu]] có đề cập đến một nhà sư Phật giáo tên là Vaṅgīsa, người được Đức Phật coi là đệ tử lỗi lạc nhất về khả năng ứng biến trong ngôn từ vì ông có thể sáng tác và ngâm thơ ngay tại chỗ. Ông được coi là tác giả của phần cuối cùng và dài nhất của bộ Theragatha, tức Mahanipata hay "Đại Phẩm".

Therīgāthā, thường được dịch là Những bài kệ của các vị Trưởng lão Ni (tiếng Pāli: therī = trưởng lão (nữ) + gāthā = bài kệ), là một văn bản Phật giáo, một tập hợp các bài thơ ngắn của những người phụ nữ thời kỳ đầu là các vị Trưởng lão Ni (đã trải qua 10 mùa [[An cư|Vassa]] hay mùa an cư kiết hạ). Đây là tập hợp văn học của phụ nữ sớm nhất được biết đến ở Ấn Độ.<ref name="Hinuber">{{Chú thích sách |last=Von Hinüber |first=Oskar |author-link=Oskar von Hinüber |title=A Handbook of Pali Literature |date=1997 |publisher=Munishiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. |isbn=81-215-0778-2 |location=New Delhi |pages=51–54 |language=English}}</ref> Các bài thơ có niên đại kéo dài trong ba trăm năm, với một số bài có từ cuối thế kỷ thứ 6 TCN.<ref>{{Chú thích sách |last=Hallisey |first=Charles |title=Therigatha: Poems of the First Buddhist Women |publisher=Harvard University Press |year=2015 |isbn=9780674427730 |location=Cambridge, MA |pages=x}}</ref> Trong [[Kinh điển Pali|Tam tạng Pāli]], Therigatha được phân loại là một phần của [[Tiểu Bộ (kinh)|Tiểu Bộ]] (Khuddaka Nikaya), tập hợp các cuốn sách ngắn trong [[Kinh tạng|Kinh Tạng]] (Sutta Pitaka). Nó bao gồm 73 bài thơ được chia thành 16 chương. Đây là văn bản đi kèm với bộ Theragatha.

Therigatha là một tài liệu rất quan trọng trong nghiên cứu [[Phật giáo Bộ phái|Phật giáo thời kỳ đầu]] cũng như là tập hợp văn học của phụ nữ sớm nhất được biết đến. Therigatha chứa những đoạn văn khẳng định lại quan điểm rằng phụ nữ có thể đạt được sự giác ngộ tâm linh ngang bằng với nam giới, cũng như những bài thơ đề cập đến các vấn đề đặc biệt quan tâm đến phụ nữ trong xã hội Nam Á cổ đại. Trong Therigatha có những bài thơ của một người mẹ mất con (Thig VI.1 và VI.2), một người từng làm nghề [[mại dâm]] trở thành [[Tì-kheo-ni|ni cô]] (Thig V.2), một nữ thừa kế giàu có từ bỏ cuộc sống hưởng lạc (Thig VI.5) và thậm chí cả những bài thơ của chính dì và mẹ kế của Đức Phật, [[Ma-ha-bà-xà-ba-đề|Mahapajapati Gotami]] (Thig VI.6).

Một tập hợp kinh điển bổ sung liên quan đến vai trò và khả năng của phụ nữ trong Tăng đoàn thời kỳ đầu được tìm thấy trong phần thứ năm của [[Tương ưng Bộ|Samyutta Nikaya]], được gọi là Bhikkhunī-Saṃyutta hay "Diễn từ của Ni cô".

Một số ni cô có bài thơ trong Therigatha cũng có bài thơ trong cuốn sách thuộc [[Tiểu Bộ (kinh)|Khuddaka Nikaya]] gọi là Apadāna, thường được gọi là Những câu chuyện tiểu sử trong [[tiếng Anh]]. Phần lớn trong số này đã được dịch sang tiếng Anh.

== Thơ Phật giáo bằng tiếng Phạn ==
Một số lượng đáng kể các nhà thơ Phật giáo đã sáng tác tác phẩm của họ bằng [[tiếng Phạn]] .

=== Aśvaghoṣa (Mã Minh) ===
[[Tập tin:Ashvaghosha.jpg|nhỏ|[[Mã Minh|Aśvaghoṣa]], một trong những nhà thơ Phật giáo vĩ đại viết bằng tiếng Phạn.]]
Một trong những nhà thơ Phật giáo đầu tiên và nổi tiếng nhất là [[Mã Minh|Aśvaghoṣa]], người mà hai "Tác phẩm thơ lớn" (mahākāvya) hoàn chỉnh còn tồn tại, đó là "Cuộc đời Đức Phật" (Buddhacarita.) và "Nanda Đẹp Trai" (''Saundarananda''). Tác phẩm đầu tiên kể câu chuyện cuộc đời của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, trong khi tác phẩm thứ hai kể câu chuyện về Nanda, người anh họ đẹp trai của Đức Phật, người đã được dẫn dắt đến sự giải thoát bằng cách biến điểm yếu lớn nhất của mình – dục vọng – thành động lực để tu tập. Những đoạn trích của một vở kịch có tên Śāriputraprakaraṇa() cũng còn tồn tại, và đây có thể là một trong những ví dụ cổ xưa nhất, thậm chí có thể là vở kịch tiếng Phạn cổ nhất. Các câu thơ của Aśvaghoṣa thường đơn giản nhưng rất gợi cảm, thể hiện các giáo lý then chốt của Phật giáo, như vô thường, qua những phép ẩn dụ có nhịp điệu gợi cảm:

{{Verse translation|vihagānāṁ yathā sāyaṁ
tatra tatra samāgamaḥ
jātau jātau tathāśleṣo
janasya svajanasya ca<ref>Johnston (1928: 106)</ref>|Như những đàn chim vào buổi chiều
Có thể gặp nhau chỗ này chỗ kia,
Cũng vậy từ kiếp này sang kiếp khác
Người ôm lấy người thân của mình.}}

Những vần thơ khác của Aśvaghoṣa đã khắc họa bằng những hình ảnh sống động sự do dự, bất an và nỗi buồn của con người. Khổ thơ dưới đây mô tả Nanda tại cửa nhà mình, bị giằng xé giữa mong muốn ở lại cùng người vợ yêu quý và lòng kính trọng thôi thúc ông rời đi để gặp Đức Phật nhằm bù đắp cho việc đã lơ là buổi khất thực của Người trước cửa nhà mình:

{{Verse translation|taṅ gauravaṃ buddhagataṃ cakarṣa
bhāryānurāgaḥ punar ācakarṣa
sa 'niścayān nāpi yayau na tasthau
turaṃs taraṅgeṣv iva rājahaṃsaḥ<ref>Johnston (1928: 28)</ref>|Lòng kính trọng Đức Phật lôi kéo ông rời đi;
tình yêu dành cho vợ lại kéo ông ở lại;
do dự, ông chẳng thể đi cũng chẳng thể đứng;
tựa như một vị vua thiên nga bị mắc kẹt giữa những con sóng.<ref>“Reverence for the Buddha drew him forward, love for his wife drew him back again; from irresolution he neither went away nor stood still, like a royal goose pressing forwards on the waves.” Johnston (1932 :24).</ref>}}

=== Thể loại hỗn hợp ===
Thơ tiếng Phạn được chia thành ba loại: tác phẩm thơ (padya), tác phẩm văn xuôi (gadya) và tác phẩm hỗn hợp (campū); trong truyền thống Ấn Độ, việc làm thơ không được coi là đặc điểm phân biệt của ngôn ngữ văn học, vì tất cả các loại tác phẩm, dù là triết học, y học, v.v., đều được sáng tác bằng thơ để dễ ghi nhớ. Một số tác giả Phật giáo chuyên về các tác phẩm hỗn hợp thơ-văn xuôi, thường kể lại các câu chuyện truyền thống về các kiếp trước của Đức Phật ([[Truyện tiền thân|jātaka]]). Trong số các tác giả viết dựa trên Jātakas, nổi bật nhất có lẽ là Āryaśūra; các tập truyện Jātaka văn học đẹp khác là của Haribhaṭṭa và Gopadatta. Tập truyện của Haribhaṭṭa bao gồm phiên bản ngắn gọn về cuộc đời của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni; ông mô tả sự thất vọng của [[Thiên ma Ba Tuần|Ma Vương]] (Māra) sau khi hiểu được chiến thắng và sự vượt trội của Đức Phật qua câu thơ sau:

{{Verse translation|evam ukte 'tha śākyendre
'dhomukhaḥ kusumāyudhaḥ
hato 'ham iti kāṣṭhena
viṣasāda mahīṃ likhan|Sau khi Đức Vua của người Śākya đã nói như vậy,
vị thần Mũi Tên Hoa, mặt cúi xuống,
nghĩ rằng "Ta đã bị tiêu diệt", đã ngã xuống,
vẽ lên mặt đất bằng một cây gậy.}}

Điều này gợi nhớ đến một câu thơ nổi tiếng trong tác phẩm Kumārasaṁbhava của [[Kālidāsa]],  và sự tương phản (có lẽ là có chủ ý) giữa hai câu thơ này tự nó đã mang tính gợi ý.

{{Verse translation|evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī
līlākamalapatrāṇi gaṇayām āsa pārvatī <ref>Kale (1917: 133)</ref>|Khi vị Hiền giả thần thánh đang nói như vậy, bên cạnh cha mình, với gương mặt cúi xuống, Pārvatī đếm những cánh hoa sen trên tay.<ref>“While the sage was speaking thus, Párvatî, who was by her father’s side, counted the petals of her sportive lotus with a down-cast look.” Kale (1917 :47).</ref>}}

Kālidāsa tôn vinh sự hiện diện chớm nở của vị Thần Tình Yêu trong tâm trí [[Parvati|Pārvatī]], khi nàng cảm thấy hồi hộp khi nghe thảo luận về người chồng tương lai của mình; Haribhaṭṭa mô tả thất bại của vị Thần Tình Yêu vào thời điểm Đức Phật giác ngộ. Pārvatī đang cầm những cánh hoa sen; Māra đang cầm một chiếc gậy gỗ.

Một loại tác phẩm hỗn hợp văn vần/văn xuôi quan trọng khác là kịch Phạn ngữ (nāṭaka), và ở đây vua Harṣadeva xứng đáng được đặc biệt nhắc đến. Người bảo trợ cho nhà sư [[Trung Quốc]] vĩ đại [[Huyền Trang]] đã sáng tác vở Nāgānanda, một vở kịch xuất sắc dựa trên câu chuyện truyền thống về Jīmūtavāhana, hoàng tử của tộc Vidyādharas. Trong khi hoàn toàn thoải mái với các quy ước của thi ca cung đình, bao gồm việc miêu tả tình yêu và sự hấp dẫn, vở Nāgānanda của Harṣadeva lại thấm đẫm những suy ngẫm của Phật giáo về lòng trắc ẩn và sự vô ích của lòng căm thù, cũng như về sự vô thường và tính tất yếu của cái chết. Những lời sau đây được một cậu bé Nāga dũng cảm nói với mẹ mình, người đang đau khổ tột cùng vì con mình sắp bị hiến tế cho loài chim phàm ăn Garuḍa:

{{Verse translation|kroḍīkaroti prathamaṃ
yadā jātam anityatā
dhātrīva jananī paścāt
tadā śokasya kaḥ kramaḥ|Sự vô thường ôm ấp đứa trẻ mới sinh, như bà đỡ, trước hết, rồi người mẹ, sau đó: thì nỗi đau buồn còn có chỗ nào thích đáng nữa?}}

=== Subhāṣita (Những lời dạy hay) ===
Một thể loại khác mà các nhà thơ Phật giáo rất xuất sắc là "những lời hay ý đẹp" (subhāṣita), những tuyển tập các câu thơ giống như tục ngữ thường đề cập đến các nguyên tắc có thể áp dụng phổ quát không quá đặc thù cho truyền thống Phật giáo. Một tuyển tập thơ như vậy được cho là của chính Đức Phật, và được lưu giữ trong các phiên bản khác nhau như Udānavarga (tiếng Phạn), ''[[Kinh Pháp cú|Dhammapada]]'' (tiếng Pāli), Dharmapada (tiếng Prākr̥t và Gāndhārī). Tuyển tập này thường sử dụng các phép ẩn dụ (upamā) để minh họa các giáo lý chính của Phật giáo:

{{Verse translation|nāsti kāmasamo hy ogho
nāsti doṣasamo grahaḥ
nāsti mohasamaṁ jālaṁ
nāsti tṛṣṇāsamā nadī|Không có dòng lũ nào như dục vọng,
Không có sự chiếm hữu nào như lòng căm thù,
Không có cái lưới nào như sự mê lầm,
Không có dòng sông nào như lòng khao khát.}}

Các bộ sưu tập quan trọng khác bao gồm Āryakośa của Ravigupta, Gāthāśataka của Vararuci, Prakaraṇa của Ratnamati và một số bộ sưu tập khác. Một trong những tuyển tập các câu nói hay bằng tiếng Phạn lớn nhất còn tồn tại là của một vị trụ trì Phật giáo, đó là Subhāṣitaratnakośa của Vidyākara. Thể loại Subhāṣita cũng trở nên rất phổ biến ở Tây Tạng, trong đó một trong những ví dụ tiêu biểu nhất là Sakya Paṇḍita, một bậc thầy thời kỳ đầu đầy ảnh hưởng của phái Sakyapa, người được biết đến là đã thông thạo tiếng Phạn từ khi còn nhỏ.

=== Hướng dẫn thực hành tâm linh ===
[[Tập tin:Shantideva(1).gif|nhỏ|[[Tịch Thiên|Śāntideva]]]]
Tác phẩm "Nhập Bồ Tát Hạnh" (Bodhicaryāvatāra) của [[Tịch Thiên|Ārya Śāntideva]] một phần giống như một tập hợp các danh ngôn, tuy nhiên xét theo nhiều phương diện lại không thể xếp vào một loại hình cụ thể nào. Tác phẩm được viết bằng nhiều văn phong khác biệt, có chỗ giống như thơ ca cung đình, trong khi những chỗ khác lại mang tính kịch tính cao; một vài khổ thơ thực sự là những "lời hay ý đẹp" về cả nội dung lẫn phong cách, trong khi toàn bộ một chương được viết bằng giọng điệu tự tin và súc tích của một văn bản triết học Madhyamaka ([[Trung quán tông]]), với sự đan xen thông thường giữa các phản biện và lập luận. Tác phẩm là một bộ tổng luận về thực hành Đại thừa, bao quát sáu pháp ba-la-mật (pāramitā), vốn có thể được xem là chỉ dẫn cấu trúc chính của tác phẩm. "Tổng luận về các ba-la-mật" (Compendium of Perfections) của Āryaśūra là một chỉ dẫn tương tự khác, chứa đựng nhiều khổ thơ xuất sắc và được tổ chức một cách hệ thống hơn nữa dựa trên sáu pháp ba-la-mật.

Các hướng dẫn khác về thực hành Phật giáo được viết dưới dạng các bức thư bằng thơ; trong số đó, "Thư gửi bạn" (Suhr̥llekhā) và "Tràng hạt ngọc" (Ratnāvalī) của [[Long Thụ|Nāgārjuna]] xứng đáng được đặc biệt nhắc đến, không chỉ vì nội dung và văn phong, mà còn vì tầm ảnh hưởng to lớn ở Ấn Độ và Tây Tạng; một bức thư đáng chú ý khác còn tồn tại bằng tiếng Phạn là "Thư gửi đệ tử" (śiṣyalekhā) của Candragomin, cũng phác thảo con đường Phật giáo cho một đệ tử. Những bức thư này minh chứng cho mối quan hệ thân tình và tôn kính giữa các bậc thầy Phật giáo và những người bảo trợ của họ, những người đã nhận được lời khuyên về nhiều chủ đề khác nhau, cả về thế gian lẫn xuất thế gian.

=== Những bài thánh ca ngợi khen ===
Các nhà thơ Phật giáo đã viết rất nhiều bài tán tụng Đức Phật, Giáo pháp và Tăng đoàn, cũng như các vị Bồ tát và các vị thần thiền định. Một trăm năm mươi bài kệ của Mātr̥ceṭa dường như đặc biệt phổ biến; bài chú giải sâu rộng của Nandipriya về tác phẩm này vẫn còn được lưu giữ trong tạng Tangyur của Tây Tạng (Śatapañcaśatkanāmastotraṭīkā, Brgya lṅa bcu pa źes bya ba’i bstod pa’i ’grel pa, Tg bstod tshogs ka 116a5-178a1.). Những bài kệ của Mātr̥ceṭa sử dụng ngôn ngữ dễ tiếp cận, với những âm hưởng mạnh mẽ từ nhiều loại văn học Phật giáo khác nhau, và truyền tải một cảm thức tôn kính sâu sắc, càng được làm nổi bật hơn bởi cách diễn đạt tiết chế và chừng mực của nhà thơ:
{{Verse translation|samyaksaṃbodhibījasya
cittaratnasya tasya te
tvam eva vīra sārajño
dūre tasyetaro janaḥ<ref>Pandey (1994: 22)</ref>|Hạt giống của sự giác ngộ viên mãn, viên ngọc tâm trí của ngài: hỡi bậc anh hùng, chỉ ngài mới biết được tinh túy ấy, những người khác – thì còn xa vời.}}
Các bài tán tụng Phật giáo thường có mục đích giáo huấn; một số trong đó (như Catuḥstava của Long Thọ) giải thích các tư tưởng triết học của những trường phái cụ thể, trong khi các bài tán tụng Bồ tát và chư vị thiền định thường giúp người đọc/người nghe trở nên quen thuộc với những đặc điểm quan trọng, vốn trở thành trọng tâm của sự hồi tưởng và/hoặc quán chiếu thiền định chính thức.

Các tác giả Phật giáo cũng viết về thi pháp (chandas), đưa ra các ví dụ thơ ca của riêng họ cho các loại âm luật tiếng Phạn khác nhau. Hai tác phẩm đáng chú ý về thơ tiếng Phạn là Chandoratnākara của Ratnākaraśānti và ''Vr̥ttamālāstuti'' của Jñānaśrīmitra,  được viết bởi hai bậc thầy lỗi lạc cùng thời tại Vikramaśīla, những người hoạt động trên nhiều mặt trận trí tuệ và là những nhà truyền bá tư tưởng Duy thức tông (Yogācāra) nổi tiếng. Tác phẩm Vr̥ttamālāstuti đặc biệt ấn tượng: nó bao gồm các câu thơ ca ngợi Bồ Tát trí tuệ Mañjuśrī ([[Văn-thù-sư-lợi|Văn Thù Sư Lợi]]), đồng thời cung cấp thông tin về loại câu thơ đang được làm ví dụ, chẳng hạn như tên gọi và vị trí của nhịp ngắt (yati). Một ví dụ đơn giản, cho âm luật śaraṇa:
{{Verse translation|prasīda bhagavan
vilokaya manāk
jaḍaṁ janam imam
tvadekaśaraṇam<ref>Hahn et al. (2016: 39)</ref>|Xin hãy từ bi, lạy Đức Thế Tôn! Hãy nhìn chút đến kẻ ngu muội này, người mà nơi nương tựa duy nhất chính là Ngài.}}
Thơ Pāli tuân theo các mô hình rất giống với thơ tiếng Phạn về mặt thi pháp, từ vựng, thể loại và quy ước thơ ca; thực tế, một số tác giả Pāli rất thông thạo tiếng Phạn và thậm chí đã sáng tác các tác phẩm bằng ngôn ngữ đó (chẳng hạn như Anuruddhaśataka). Các âm luật và quy ước thơ ca tiếng Phạn có ảnh hưởng rộng rãi khắp Đông Nam Á, ngay cả đối với các ngôn ngữ bản địa (Thái, Miến Điện, v.v.), nhờ vào sự phổ biến của các ý tưởng thẩm mỹ văn học từ truyền thống Alaṁkāraśāstra ("Khoa học về trang trí") liên quan đến mục đích và bản chất của văn học.

Khi bàn về các bài tán tụng, các bài tán tụng văn học dành cho các vị thần thiền định đã được đề cập sơ lược; điều này dẫn chúng ta vào lĩnh vực thơ Phật giáo Mật tông, vốn mang tính huyền bí và thường đầy ắp các biểu tượng gợi cảm, chỉ có thể được hiểu nhờ vào mối quan hệ với một vị thầy sống. Nổi bật trong số đó là "Các bài ca thực hành" (Caryāgīti), được viết bằng tiếng Apabhraṁśa thay vì tiếng Phạn, và trong số các tác giả có các "Đại Thành Tựu Giả" (mahāsiddha), như Saraha, Śāntipā và nhiều người khác.

== Thơ Phật giáo ở châu Á ==
[[Tập tin:Bai_Juyi.jpg|nhỏ|[[Bạch Cư Dị]]]]
[[Tập tin:Kukai2.jpg|nhỏ|[[Không Hải|Kūkai]] ( 774-835 ), người sáng lập [[Chân ngôn tông|phái Shingon]] của Nhật Bản và là người biên soạn bộ luận văn nổi tiếng ''Bunkyō hifuron''文鏡秘府論.]]
[[Tập tin:Bhutanese_painted_thanka_of_Milarepa_(1052-1135),_Late_19th-early_20th_Century,_Dhodeydrag_Gonpa,_Thimphu,_Bhutan.jpg|nhỏ|Một [[Thangka|bức tranh thangka]] của [[Mật-lặc Nhật-ba|Milarepa]] (1052–1135), một [[Yogi|vị đạo sĩ]] và nhà thơ vĩ đại của [[Tây Tạng]] . Thơ của ông rất có thể được lấy cảm hứng từ thơ Phật giáo Mật tông Ấn Độ, chẳng hạn như các bài thơ doha của [[Đại thành tựu|Mahasiddha]] Saraha, để kể ra một trong số nhiều ví dụ khác.]]
[[Tập tin:Hyakuninisshu_086.jpg|nhỏ|Saigyō trong ''[[Hyakunin Isshu]]'' .]]
[[Tập tin:Kamo_no_Chomei.jpg|nhỏ|Kamo no Chōmei, bởi Kikuchi Yosai]]
[[Tập tin:Fujiwara_no_Shunzei.jpg|nhỏ|Shunzei trong những năm cuối đời.]]
[[Tập tin:Hyakuninisshu_095.jpg|nhỏ|[[Jien]], một nhà thơ Phật giáo nổi tiếng người Nhật Bản. Bản dịch bài thơ này được trình bày ở bên trái.]]
[[Tập tin:DogenP2.JPG|nhỏ|[[Đạo Nguyên Hi Huyền|Dōgen]], người sáng lập trường phái [[Tào Động tông (Nhật Bản)|Thiền tông]] Nhật Bản và là một nhà thơ nổi tiếng.]]
[[Tập tin:Miyazawa_Kenji.jpg|nhỏ|Miyazawa Kenji (1896–1933), một nhà thơ Phật giáo hiện đại người Nhật Bản.]]
Thơ Phật giáo – giống như phần lớn các kinh điển do người Phật tử sáng tác – không chỉ giới hạn trong các tác phẩm bằng tiếng Pali và tiếng Phạn; nó đã phát triển rực rỡ trong hầu hết mọi ngôn ngữ mà người Phật tử sử dụng.

* Ví dụ đáng chú ý trong truyền thống Tây Tạng là các tác phẩm của [[Mật-lặc Nhật-ba|Milarepa]].
* [[Phật giáo Trung Hoa|Truyền thống Phật giáo Trung Quốc]] đặc biệt phong phú về biểu đạt thơ ca. Trong thơ của [[Bạch Cư Dị]], ví dụ, ta thấy sự căng thẳng giữa biểu đạt thơ thế tục và thơ Phật giáo: nhiều Phật tử xem thơ ca như một sự bám víu và phản đối nó, mặc dù các kinh điển mà họ tôn kính lại rất phong phú về hình thức thơ ca. Bạch được cho là người đã đặt ra cụm từ kyōgen kigo (狂言綺語, nghĩa đen là "lời nói điên rồ và ngôn ngữ hoa mỹ"), theo quan điểm của ông, chỉ sự vô ích của biểu đạt thơ ca so với thực hành Phật giáo. Có lẽ, nhà thơ Phật giáo Trung Quốc thành công nhất trong việc giải quyết nghịch lý này là Giảo Nhiên (Jiao Ran 皎然, 730–799), người đã đề xuất xem thơ ca như một công cụ trí tuệ của thực hành Phật giáo. [[Thiền tông]] (Trung: Chan; Nhật: Zen) đã tạo ra một nền tảng phong phú cho thơ Phật giáo. Người Thiền tạo ra một ngôn ngữ phức tạp, trong đó sự gián tiếp, gợi ý, mơ hồ, nghịch lý và ẩn dụ được đánh giá cao hơn sự giải thích thẳng thắn. Ngôn ngữ phức tạp này cũng được áp dụng trong thơ Thiền. Người Thiền khẳng định rằng mặc dù giác ngộ không thể giải thích bằng ngôn ngữ thông thường, thơ ca, như một ngôn ngữ đặc biệt, có thể chỉ đường. Như nhà sư Thiền Juefan Huihong (1071–1128) đã viết, “Sự tinh tế của tâm không thể truyền đạt bằng lời, nhưng có thể được nhìn thấy trong lời.” Trong thơ Thiền, những hình ảnh đơn giản như mặt trăng, mây, thuyền, phản chiếu trên mặt nước, hoa mận và hoa sen, tre và thông mang những hàm ý phức tạp dựa trên tư tưởng Thiền, các cuộc đối thoại nổi tiếng, và các văn bản Thiền cũng như Phật giáo.
Để minh họa cho việc sử dụng ẩn dụ Phật giáo chuyên biệt, bài thơ nổi tiếng này của [[Hàn Sơn]] (thời [[nhà Đường]]) là đủ:
{{Verse translation|{{lang|zh|我心如秋月
寒潭清皎洁
无物堪比拟
教我如何言}}|Tâm ta tựa trăng thu,
Trong như đầm nước lạnh.
Chẳng vật chi sánh nổi,
Biết nói sao cho vừa.|italicsoff=y}}

* Các nhà thơ Hàn Quốc chủ yếu viết bằng [[Văn ngôn|chữ Hán cổ]].<ref>{{Chú thích tập san học thuật |last=I |first=Yon-suk |year=1986 |title=A Study: Aspects of Esoteric Buddhism in Ancient Korean Poetry |url=http://ci.nii.ac.jp/naid/110000256547/ |journal=[[Journal of the Academic Association of Koreanology in Japan]] |volume=121 |pages=87–118, 3}}</ref>
* Các nhà thơ Nhật Bản cũng đóng góp vào truyền thống thơ ca Phật giáo bằng chữ Hán cổ (ví dụ: thiên tài thơ ca của [[Không Hải]] đã truyền cảm hứng cho nhiều nhà thơ thế hệ sau). Ngược lại, Không Hải chịu ảnh hưởng từ tác phẩm Thi thức (詩式) của Giảo Nhiên, vì tác phẩm này được đưa vào kiệt tác thi pháp học của Không Hải là Văn kính bí phủ luận (文鏡秘府論).

Ở Nhật Bản thời trung cổ, thơ Phật giáo được dành cho một vị thế đặc biệt như một thể loại riêng biệt trong kho tàng các tập thơ waka.

== Thơ Phật giáo Nhật Bản ==
1.  Tuyển tập thơ ca Nhật Bản cổ nhất còn tồn tại, [[Vạn diệp tập|Man'yōshū]], có chứa một lời tựa (tiếng Nhật: jo 序 hoặc daishi 題詞) cho hai bài thơ về tình yêu của cha mẹ dành cho con cái: "Thích Ca Mâu Ni thuyết giảng một cách chân thật từ miệng vàng của ngài rằng: 'Ta yêu thương vạn vật bình đẳng như cách ta yêu thương con mình, Rahula.' Ngài cũng dạy rằng 'không có tình yêu nào lớn hơn tình yêu dành cho con cái'. Ngay cả bậc thánh vĩ đại nhất cũng trân trọng đứa con của mình. Vậy thì, trong số các chúng sinh của thế giới này, ai có thể không yêu thương những đứa trẻ được coi là con của chính mình?" Có một vài lời tựa và bài thơ trong Man'yōshū nhắc đến tên của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (tiếng Nhật: Shaka Nyorai 釋迦如来 / một danh hiệu tôn kính của Tất-đạt-đa Cồ-đàm), các ngôi chùa Phật giáo (tiếng Nhật: tera 寺), cùng các nhà sư và ni cô.2. Trong số các báu vật của chùa Yakushi-ji ở Nara có những khối đá từ thời Nara được tạo hình là "dấu chân" của Đức Phật (tiếng Nhật: Bussokuseki 佛足石). Những khối đá này chứa các bài thơ viết bằng man'yōgana, có thể được coi là những bài waka Phật giáo (thơ tiếng Nhật) cổ nhất được biết đến cho đến nay. Những bài thơ này thường được gọi là bussokusekika (nghĩa đen: "bài thơ trên dấu chân đá của Đức Phật": 仏足石歌). Hãy xem xét ví dụ sau:
{{Verse translation|{{lang|ja-Latn|
misoji amari
futatsu no katachi
yasogusa to
sodareru hito no
fumishi atodokoro
mare ni mo aru ka mo}}|Hiếm có thay những dấu chân nơi người đã bước qua, người không thiếu bất kỳ ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp [của Phật quả].<ref>Adapted from Mills (1960: 237).</ref>}}

Cả hai ví dụ trên đều có một điểm chung. Đó là sự tập trung nổi bật vào các đặc điểm thể chất của Đức Phật: “miệng vàng” của Đức Phật trong Man'yōshū và “dấu chân của Đức Phật” trong các khắc đá liên quan đến các dấu hiệu hoàn hảo của thân thể và lời nói của Đức Phật (tiếng Phạn: mahāpuruṣa, nghĩa đen là [dấu hiệu của] “một người vĩ đại”).

Trong thời kỳ Heian, thơ Phật giáo bắt đầu được tuyển chọn vào các Tuyển tập Hoàng gia (tiếng Nhật: chokusenshū 勅選集). Trong số 21 Tuyển tập Hoàng gia, có 19 tuyển tập chứa thơ tanka Phật giáo (nghĩa là waka ngắn), bắt đầu từ Shūi Wakashū, được biên soạn trong khoảng năm 1005 đến 1007 Công nguyên.

Tuyển tập Hoàng gia đầu tiên xem thơ tanka Phật giáo như một thể loại riêng biệt, tức shakkyōka (nghĩa là “Thơ về giáo pháp của Thích Ca Mâu Ni”: 釈教歌), là Senzai Wakashū, trong đó có một phần riêng dành riêng cho Thơ Phật giáo ở Tập 19 (第十九巻). Trong số các nhà thơ nổi tiếng viết shakkyōka có: Saigyō, Jakuren, Kamo no Chōmei, Fujiwara no Shunzei, Jien, Nōin, Dōgen, Ton'a, v.v. Nhiều trong số những người được gọi là “[[Ba mươi sáu ca tiên|Ba mươi sáu bất tử thi nhân]]” cũng đã sáng tác thơ Phật giáo.

Shakkyōka có thể được chia nhỏ theo mười mô típ sau đây:

# Đức Phật và các vị Bồ tát;
# Các nhà sư / ni sư lỗi lạc;
# Một đoạn trích từ kinh điển;
# Một đoạn trích từ các tập chú giải kinh điển Phật giáo;
# Trải nghiệm Phật giáo (các trạng thái thiền định / sùng kính);
# Các trạng thái tâm thần, chẳng hạn như mê lầm, tham ái, sân hận, v.v., vốn quan trọng trong diễn ngôn Phật giáo;
# Các hành động tôn giáo;
# Liên quan đến chùa chiền và đền thờ;
# Quan điểm Phật giáo về Tự nhiên;
# Các hiện tượng tự nhiên ám chỉ các chủ đề Phật giáo (ví dụ: sự vô thường của hoa nở)

Những mô típ này không loại trừ lẫn nhau và rất thường được kết hợp trong cùng một bài thơ.Một trong những tuyển tập thơ tanka Nhật Bản nổi tiếng nhất thời Kamakura, Hyakunin Isshu, chứa đựng một vài bài shakkyōka (thơ Phật giáo), ví dụ như Bài thơ số 95, của Jien (cũng được đưa vào tuyển tập Senzai Wakashū: Quyển 17, Zatsu-chū, số 1137):
{{Verse translation|{{lang|ja|おほけなく 
うき世の民に 
おほふかな 
わがたつそまに 
墨染の袖}}|Dẫu chẳng xứng đáng,
Ta khoác chiếc áo choàng đen của nhà sư
Lên thế gian đầy đau khổ này,
Sống nơi đây
Trên núi rừng.<ref>"Mount of Timber" refers to [[Mount Hiei]]. For an alternative translation, cf. Mostow (1996: 421) and U Virginia's project: http://etext.lib.virginia.edu/japanese/hyakunin/frames/hyakuframes.html</ref>|italicsoff=y}}Trong những giai đoạn sau, khi tanka dần bị lu mờ bởi renga và haiku – hai thể thơ bắt nguồn từ tanka – những nhà thơ nổi tiếng như "thất hiền của renga" (tiếng Nhật: renga shichiken 連歌七賢) thời Muromachi,<ref>Sōzei 宗砌(?-1455), Shinkei 心敬 (1406–75), Gyōjo 行助 (1405–69), [[Nōami]] 能阿弥 (1397–1471), Chiun 智蘊 (d. 1448), Senjun 専順 (1411–76) and Sō'i 宗伊/aka. Sugihara Katamori 杉原賢盛 (1418–85?) are "the seven worthies / sages of renga" popularized by [[Iio Sōgi|Sōgi]]. Ramirez-Christensen (1994: 54–5).</ref> Sōgi, và sau này là Matsuo Bashō, Kobayashi Issa, cùng nhiều người khác, đã tiếp nối truyền thống thơ ca Phật giáo qua các tác phẩm của họ.
{{Verse transliteration-translation|菊の香や
奈良には古き
仏達
<small>{{pad|0.5em}}{{lang|en|—Bashō}}</small>|Kiku no ka ya
Nara ni wa furuki
Hotoketachi|Hương cúc tỏa bay
Nơi thành Nara cổ kính
Những bức tượng Phật xưa.<ref>For an alternative translation, see De Bary et al. (2001: 368).</ref>}}

Cảm giác hoài niệm về kinh đô cổ Nara – điểm xuyết bởi hương thơm của hoa cúc (biểu tượng của hoàng gia Nhật Bản) và những bức tượng Phật cổ – đã khắc họa rất tốt các lý tưởng thẩm mỹ sabi và [[Mỹ học Nhật Bản|yūgen]] trong bài haiku nổi tiếng này. Mặc dù ba câu thơ này dường như chỉ là một lời phát biểu mang chất gần như văn xuôi, nhưng hình ảnh được gợi lên không hề đơn giản. Đức Phật, các hoàng đế, dòng chảy thời gian, vẻ đẹp thoáng qua của hoa cỏ được thể hiện một cách gián tiếp, tức là thu hút qua mùi hương hơn là qua thị giác – tất cả đều gợi ý rằng nhà thơ muốn sử dụng ngôn ngữ như một phương tiện của hình ảnh cô đọng để ghi lại một trải nghiệm tức thời, mà sự phong phú chỉ có thể được cảm nhận qua những khoảng trống.<poem style="margin-left: 2em">
{{lang|ja|露の世は露の世ながらさりながら}}
{{lang|ja-Latn|tsuyu no yo wa tsuyu no yo nagara sari nagara}}

Thế giới sương mai
chỉ là thế giới sương mai,
và thế mà...

Issa
</poem>Ở đây, nhà thơ sử dụng hình ảnh phù du của thế giới chúng ta, giọt sương – một trong những ẩn dụ cổ điển của giáo lý Phật giáo – để biểu đạt nỗi đau buồn do cái chết của con gái mình. Về lý thuyết, Phật giáo dạy người theo rằng mọi biến cố của cuộc sống đều là vô thường và thoáng qua, giống như những ảo ảnh không thực hay những giọt sương sớm mai sẽ nhanh chóng bốc hơi dưới ánh mặt trời. Tuy nhiên, nỗi mất mát con cái của một người cha vượt lên trên mọi lý trí có thể giải thích.

== Thơ Phật giáo và chủ nghĩa hiện đại ==
Khi Nhật Bản bước vào thời kỳ hiện đại công nghiệp hóa, nhiều nhà thơ [[Thời kỳ Minh Trị|thời Minh Trị]] bắt đầu thử nghiệm với các phong cách sáng tác thơ châu Âu. Một số nhà thơ, đặc biệt là Miyazawa Kenji — một Phật tử sùng đạo thể hiện niềm tin của mình qua thơ ca và tiểu thuyết — thường sáng tác những bài thơ mang âm hưởng Phật giáo. Tác phẩm nổi tiếng của ông, Ame ni mo Makezu (雨ニモマケズ), được hầu hết người Nhật biết đến ngày nay, lấy chủ đề (Chương 14: Hành động an lạc và vui vẻ / tiếng Nhật: Anrakugyō 安楽行) từ [[Pháp hoa kinh|Kinh Pháp Hoa]] (妙法蓮華經), một kinh mà Kenji rất tôn kính.<ref>An online translation of the Lotus Sutra is available at [http://lotus.nichirenshu.org/lotus/sutra/english/hokke-idx.htm here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222145831/http://lotus.nichirenshu.org/lotus/sutra/english/hokke-idx.htm|date=2015-12-22}}.</ref>

Một bài thơ Phật giáo khác vẫn còn nổi tiếng ngày nay, nhưng vì lý do phi tôn giáo, là bài thơ Iroha từ thời Heian. Ban đầu được viết bằng [[man'yōgana]] và được cho là của Kūkai, bài thơ Phật giáo này chứa tất cả các kana (chữ cái tiếng Nhật) mỗi chữ một lần duy nhất, và được học ở các trường tiểu học Nhật Bản chủ yếu vì lý do này. Nhiều từ điển kiểu cũ của Nhật Bản vẫn theo thứ tự Iroha.

Một nhà thơ tiếng Phạn Ấn Độ hiện đại, Vanikavi Tiến sĩ Manomohan Acharya, đã viết tác phẩm Sri Gautama Buddha Panchakam bằng tiếng Phạn đơn giản và trong sáng theo phong cách trữ tình.

== Thư mục ==
* F. Bernhard, "Udānavarga: Einleitung, Beschreibung der Handschriften, Textausgabe, Bibliographie." Goettingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1965
* J. Breen và M. Teeuwen. ''[[Thần đạo]] trong lịch sử : Những cách thức của Kami.'' Honolulu: Nhà xuất bản Đại học Hawaii, 2000. 
* GCC Chang, tr. và Milarepa, ''Một trăm nghìn bài hát của Milarepa.'' Nhà xuất bản Kessinger, 2006. [[ISBN (identifier)|Mã số ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4254-8688-4|<bdi>978-1-4254-8688-4</bdi>]]
* E. Cranston. ''Tuyển tập Waka.'' Nhà xuất bản Đại học Stanford, 1998. [[ISBN (identifier)|Mã số ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8047-3157-7|<bdi>978-0-8047-3157-7</bdi>]]
* K. Crosby và A. Skilton. "Bodhicaryāvatāra." Oxford: Nhà xuất bản Đại học Oxford, 1998.
* WT De Bary và cộng sự. ''Nguồn gốc truyền thống Nhật Bản.'' Ấn bản lần thứ 2. Tập 1: "Từ thời kỳ sơ khai đến năm 1600." NY: Nhà xuất bản Đại học Columbia. 2001 
* D. Dimitrov, "Di sản của Trí tuệ Ngọc quý. Về các tác phẩm tiếng Phạn, Pali và Sinhala của Ratnamati. Biên niên sử ngữ văn (Phullalocanavaṁsa)." Napoli: UNIOR DAAM, 2016
* M. Gibson và H. Murakami. ''Thơ Mật tông của Kukai (Kobo Daishi), vị thánh Phật giáo của Nhật Bản. : Với các trích đoạn từ Kinh Mahavairocana và chú giải Kinh của I-Hsing.'' Fredonia, NY: White Pine Press, 2008. [[ISBN (identifier)|Mã số ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-934834-67-4|<bdi>978-0-934834-67-4</bdi>]]
* M. Hahn, chủ biên. "Chdoratnākara của Ratnākaraśānti." Kathmandu: Trung tâm nghiên cứu Nepal, 1982
* M. Hahn, chủ biên. "Ratnāvalī của Nāgārjuna. Tập I: các văn bản cơ bản (tiếng Phạn, tiếng Tây Tạng, tiếng Trung Quốc)." (Indica et Tibetanica, Bd. I.) [ii], vi, 208 trang. Bonn: Indica et Tibetanica Verlag, 1982.
* M. Hahn, biên tập, dịch. "Lời mời đến giác ngộ: Các văn bản của Matricheta & Chandragomin." Berkeley: Dharma Publishing, 2000
* M. Hahn, biên tập, và Haribhaṭṭa. "Những hình dung thi vị về kiếp trước của Đức Phật" : Mười bảy huyền thoại từ Jatakamala của Haribhatta,

New Delhi: Aditya Prakashan, 2011.

* M. Hahn, S.S. Bahulkar, Lata Mahesh Deokar, and M.A. Deokar, eds. "Vṛttamālāstuti of Jñānaśrīmitra with Śākyarakṣita's Vṛttamālā(stuti)vivṛti : critical edition."  Pune : Deshana & Aditya Prakashan, New Delhi, 2016.
* A. Hanish, ed., and Āryaśūra. "Āryaśūras Jātakamālā. Philologische Untersuchungen zu den Legenden 1 bis 15. Teil 2. Philologischer Kommentar"  Marburg : 2005 (Indica et Tibetica 43/1)
* D. Ingalls, "Sanskrit poetry, from Vidyākara's "Treasury". Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1968
* K. Ishihara 石原清志. ''Shakkyōka no kenkyū : Hachidaishū o chūshin to shite.'' 釈教歌の研究 : 八代集を中心として Kyōto : Dōhōsha Shuppan 同朋舎出版, 1980. [[LCCN]]: 82-805787 (see Webcat: BN01638497; [[WorldCat]] OCLC: 16319140)
* E.H. Johnston, ed. and Asvaghosa. ''The Buddhacarita or Acts of the Buddha.'' New Delhi: Motilal Banarsidass Pub, Bilingual ed. 1998. {{ISBN|978-81-208-1279-6}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-208-1279-6|<bdi>978-81-208-1279-6</bdi>]]
* E.H. Johnston, ed. and Aśvaghoṣa. "Saundarananda of Aśvaghoṣa". Oxford University Press: London, 1928.
* E.H. Johnston, tr. “Saundarananda or Nanda the Fair.” London: Oxford University Press, 1932.
* M.R. Kale, ed. tr. “Kālidāsa’s Kumārasambhava Cantos I-VII.” Bombay: The Standard Publishing Company, 1917.
* J. Konishi and E. Miner.  ''A History of Japanese Literature.'' Vol. 1. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1984. {{ISBN|978-0-691-06592-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-691-06592-2|<bdi>978-0-691-06592-2</bdi>]]
* H. Kern, ed., and Āryaśūra. "The Jātaka-mālā: stories of Buddha's former incarnations". Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1891, (rep. 1943).
* T. Kubo and A. Yuyama (tr.) ''The Lotus Sutra''. Revised 2nd ed. Berkeley, Calif. : Numata Center for Buddhist Translation and Research, 2007. Translation from the Chinese of [[Cưu-ma-la-thập|Kumārajīva]]. {{ISBN|978-1-886439-39-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-886439-39-9|<bdi>978-1-886439-39-9</bdi>]]
* W.R. LaFleur. ''The Karma of Words : Buddhism and the Literary Arts in Medieval Japan.'' Berkeley: University of California Press, 1983. {{ISBN|978-0-520-05622-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-520-05622-0|<bdi>978-0-520-05622-0</bdi>]]
* P. Kvaerne. "An Anthology of Buddhist Tantric Songs." Bangkok: White Orchid Press, 1986
* H. Lüders,  "Das Śāriputraprakaraṇa, ein Drama des Aśvaghoṣa," Sitzungsberichte der königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften 17 (1911), pp.&nbsp;388–411
* D.E. Mills. "The Buddha's Footprint Stone Poems." Journal of the American Oriental Society, Vol. 80, No. 3 (Jul. – Sep., 1960), pp.&nbsp;229–242 (Available on [[JSTOR]] )
* J.S. Mostow. ''Pictures of the Heart : The Hyakunin-Isshu in Word and Image''. Honolulu, Hawai'i: Univ. of Hawai'i Press, 1996. {{ISBN|978-0-8248-1705-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8248-1705-3|<bdi>978-0-8248-1705-3</bdi>]]
* S. Mukhopadhyaya,  "The Jātakamālā of Āryaśūra." Delhi: Akshaya Prakashan, 2007.
* W.H. Nienhauser Jr. ''The Indiana Companion to Traditional Chinese Literature.'' Vol. 1. Indiana University Press, 1985. {{ISBN|978-0-253-32983-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-253-32983-7|<bdi>978-0-253-32983-7</bdi>]]
* J.S.Pandey, ed. "Bauddhastotrasaṁgraha." Delhi: Motilal Banarsidass, 1994
* R. Pandey. ''Writing and Renunciation in Medieval Japan : The Works of the Poet-Priest Kamo No Chomei.'' Michigan Monograph Series in Japanese Studies. Ann Arbor, MI: Center for Japanese Studies, University of Michigan, 1998. {{ISBN|978-0-939512-86-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-939512-86-7|<bdi>978-0-939512-86-7</bdi>]]
* N. Sakaki. ''Inch by Inch: 45 Haiku by Issa''. Albuquerque: La Alameda Press, 1999 {{ISBN|978-1-888809-13-8}}
* E.U. Ramirez-Christensen and Shinkei. ''Heart's Flower : The Life and Poetry of Shinkei.'' Stanford, Calif.: Stanford University Press, 1994. {{ISBN|978-0-8047-2253-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8047-2253-7|<bdi>978-0-8047-2253-7</bdi>]]
* A. Skilton, "How the Nagas Were Pleased by Harsha and The Shattered Thighs by Bhasa". New York: New York University Press, 2009
* D. Smith,  "The Birth of Kumāra". New York: New York University Press, 2005.
* J.S. Speyer,  tr. "The Jātakamālā or Garland of Birth-Stories by Ārya-śūra." London: Oxford University Press, 1895.
* P.L. Vaidya,  ed., and Āryaśūra. "Jātakamālā". Darbhanga: Mithila Institute, 1959.
* B. Watson, tr. ''Po Chü-i : selected poems.'' New York : Columbia University Press, 2000. {{ISBN|978-0-231-11839-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-231-11839-2|<bdi>978-0-231-11839-2</bdi>]]
* B. Watson, "Buddhism in the Poetry of Po Chü-I." Eastern Buddhist 21, no. 1 (1988): 1–22.
* Egan, Charles, and Charles Chu. "Clouds Thick, Whereabouts Unknown : Poems by Zen Monks of China." New York: Columbia University Press, 2010. {{ISBN|978-0-231-15038-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-231-15038-5|<bdi>978-0-231-15038-5</bdi>]]

== Tài liệu tham khảo ==
{{Tham khảo}}

== Liên kết ngoài ==
* [https://www.shambhala.com/buddhist-poetry-a-reader-guide/ Cẩm nang đọc thơ Phật giáo của nhà xuất bản Shambhala Publications]
* [https://web.archive.org/web/20030518104948/http://buddhamind.info/leftside/arty/his-life/bud-access.htm ''Phác thảo về cuộc đời Đức Phật'' : bao gồm nhiều bài thơ Pali thời kỳ đầu.]
* [https://web.archive.org/web/20090108154548/http://halfsmile.org/buddhadust/www.accesstoinsight.org/canon/khuddaka/dhp/11.html Kinh ''Dhammapada'', ví dụ như bài thơ giác ngộ của Đức Phật: 153–154.]
* [https://web.archive.org/web/20110528165108/http://tois.nichibun.ac.jp/database/html2/waka/waka_i009.html ''Senzaishu'' trong tiếng Nhật, xem. Tập 19, 釈教.]
* [http://www.temcauley.staff.shef.ac.uk/introduction.shtml Tuyển tập các bản dịch và phần giới thiệu về Waka.]
* [http://www.inf.edu.yamaguchi-u.ac.jp/MANYOU/manyou_kensaku.html Công cụ tìm kiếm ''Man'yoshu'' bằng tiếng Nhật.]
* [http://www.kenji-world.net/english/ Một trang web dành cho người hâm mộ Miyazawa Kenji, đăng tải các bản dịch tác phẩm của ông.]
* [http://www.poetseers.org/spiritual_and_devotional_poets/buddhist Một trang web dành cho những người yêu thích thơ ca Phật giáo.]
* [https://web.archive.org/web/20081220002053/http://www.poetry-chaikhana.com/Traditions/Buddhist.htm Thơ ca thiêng liêng từ khắp thế giới.]
* Tuyển tập thơ Dharma do độc giả gửi tặng, mang [https://web.archive.org/web/20090902124431/http://jeromesniece.wordpress.com/ tên "Cháu gái của Jerome] ".
* [http://www.buddhistpoetryreview.org/ Đánh giá thơ Phật giáo]
{{Đề tài Phật giáo}}
[[Thể loại:Thơ ca Ấn Độ]]
[[Thể loại:Thể loại thơ ca]]
[[Thể loại:Bài viết có văn bản tiếng Nhật]]
[[Thể loại:Bài viết có văn bản tiếng Trung Quốc]]