Xem mã nguồn của Thạch Đào

{{Thông tin nghệ sĩ
| tên = Thạch Đào
| tên gốc = 石涛
| hình = Shitao-autoportrait.jpg
| chú thích hình = Một phần bức tranh tự họa, ''Thạch Đào trồng thông'' được vẽ vào khoảng năm 1674. Hiện lưu giữ ở [[Bảo tàng Cố cung Quốc gia]]
| tên khai sinh = Chu Nhược Cực ({{lang|zh|朱若极}})
| ngày sinh = [[1642]]
| nơi sinh = [[Quế Lâm, Quảng Tây|Quế Lâm]], [[Quảng Tây]],<br>[[Nhà Minh]]
| ngày mất = {{năm mất và tuổi|1707|1642}}
| nơi mất = [[Dương Châu]], [[Giang Tô]],<br>[[Nhà Thanh]]
| dân tộc = [[Người Hán|Hán]]
| nghề nghiệp = [[Họa sĩ]], [[Thư pháp|Nhà thư pháp]], [[Nhà thơ]]
| bố mẹ = [[Chu Hanh Gia]]
| nền = họa sĩ
| bút danh họa sĩ = Thanh Tương lão nhân<br>({{lang|zh|清湘老人}})
| trường phái hội họa = [[Tranh thủy mặc]]
| trào lưu hội họa = [[Hội họa Trung Quốc]]
| chủ đề hội họa = [[Tranh phong cảnh|Phong cảnh]]
| ảnh hưởng bởi = {{Interlanguage link|Nghê Toản|en|Ni Zan|zh|倪瓒}}, {{Interlanguage link|Hoàng Công Vọng|en|Huang Gongwang|zh|黄公望}}
}}

'''Thạch Đào''' ({{Lang-zh|t=石濤|s=石涛|p=Shí Tāo|w='''Shih-t'ao'''}}; pháp hiệu '''Nguyên Tể''' ({{Lang-zh|c=原濟|s=原济|p=Yuán Jì}}), 1642–1707), là nhà sư Phật giáo, nhà thư pháp và [[Tranh phong cảnh|họa sĩ phong cảnh]] Trung Quốc vào đầu thời [[nhà Thanh]].{{Sfnp|Hay|2001|pp=1, 84}} Ông và ba người khác là {{Interlanguage link|Hoằng Nhân|zh|弘仁 (清朝)|en|Hong Ren}}, {{Interlanguage link|Khôn Tàn|zh|髡殘|en|Kun Can}}, {{Interlanguage link|Chu Đạp|zh|八大山人|en|Bada Shanren}} cùng được tôn xưng là "''Tứ tăng''" thời Minh mạt Thanh sơ.{{Sfnp|Vu Hồng|Tsiang|2020|p=392}}

== Tiểu sử ==

=== Tên ===
Thạch Đào vốn họ [[Chu (họ)|Chu]], tên '''Nhược Cực''' (若極), là một tông thất [[nhà Minh]]. Trong suốt cuộc đời của mình, Thạch Đào đã sử dụng hơn 20 cái tên (bao gồm [[biểu tự]], pháp hiệu, biệt hiệu) khác nhau. Trường hợp của Thạch Đào khá tương tự với Bát Đại Sơn Nhân,{{Efn|Bát Đại Sơn Nhân ({{zh|c=八大山人|p=Bā dà Shān rén}}; {{circa}} 1626–1705) vốn tên Chu Đạp ({{zh|c=朱耷|p=Zhū Dā}}) là tông thất nhà Minh, hậu duệ của Ninh Hiến vương [[Chu Quyền]]. Ông cũng là một nhà thi họa nổi tiếng, một trong "Tứ tăng" của họa đàn cuối thời Minh đầu thời Thanh.}} nhưng điểm khác nhau giữa hai người chính là tình cảm của Thạch Đào đối với dòng tộc và triều đại có thể dễ dàng thấy được từ những cái tên ông chọn cho mình.{{Sfnp|Coleman|1978|p=127}}

Chu Nhược Cực khi còn nhỏ có tiểu tự là A Trường ({{Lang|zh|阿长}}),{{Efn|Trong các tác phẩm, Thạch Đào thường tự xưng là "Tán Nghi tập thế tôn A Trường" tức A Trường &ndash; cháu đời thứ 10 của Tán Nghi (Chu Tán Nghi).}} về sau khi [[nhà Minh]] sụp đổ, ông sử dụng nhiều cái tên khác nhau để ký tên vào những tác phẩm của mình. Những cái tên phổ biến nhất có thể kể đến là Thạch Đào, Đạo Tể ({{Lang|zh|道濟}}),{{Sfnp|Lý Vạn Tài|1996|p=8}} Hạt tôn giả ({{Lang|zh|瞎尊者}}),{{Efn|Tôn giả là từ dùng để chỉ những người đáng tôn kính, kính trọng; hạt nghĩ là mù lòa.}}{{Sfnp|Hàn Lâm Đức|1998|p=8}} Khổ Qua hòa thượng ({{Lang|zh|苦瓜和尚}});{{Sfnp|Khương Trừng Thanh|2009|p=69}} ngoài ra ông còn có hiệu Thanh Tương lão nhân ({{Lang|zh|清湘老人}}).{{Sfnp|Blanchon|2008|p=28}} Với tư cách là một tu sĩ Phật giáo, Thạch Đào thường được biết đến với các [[pháp danh]] Thích Đạo Tể ({{Lang|zh|釋道濟}}){{Sfnp|Lý Vạn Tài|1996|p=8}} và Nguyên Tể ({{Lang|zh|原濟}}),{{Sfnp|Burnett|2013|p=135}} đặc biệt là Nguyên Tể được ông sử dụng nhiều nhất.{{Sfnp|Diệp Lãng|đồng nghiệp|2007|p=761}} Đến những năm cuối đời, sau khi từ bỏ Phật giáo để đến với [[Đạo giáo]], ông đã đặt tên cho ngôi nhà của mình ở Dương Châu là Đại Địch đường ({{Lang|zh|大滌堂}}), cũng từ đây là sử dụng tên hiệu Đại Địch Tử ({{Lang|zh|大滌子}}).{{Efn|Địch ({{lang|zh|滌}}) ở đây là chỉ việc rửa sạch, gột rửa. Đại Địch Tử có thể hiểu là người đàn ông đã được thanh tẩy (về tâm hồn).}}{{Sfnp|Sơ Quốc Khanh|2015|p=38}}

=== Cuộc đời ===
Chu Nhược Cực là con trai của [[Chu Hanh Gia]] ({{Lang|zh|朱亨嘉}}), hậu duệ của Tĩnh Giang vương [[Chu Tán Nghi]].{{Efn|Chu Tán Nghi ({{lang|zh|朱贊儀}}) là Tĩnh Giang vương đời thứ 2 của triều Minh, cháu nội của Chu Văn Chính ({{lang|zh|朱文正}}) &ndash; một khai quốc công thần của nhà Minh, con trai của Chu Hưng Long ({{lang|zh|朱興隆}}) &ndash; anh trai cả của [[Minh Thái Tổ]] Chu Nguyên Chương.}} Sau khi [[Sùng Trinh Đế]] tự vẫn, nhà Minh diệt vong dưới tay [[Lý Tự Thành]], Phúc vương [[Chu Do Tung]] xưng giám quốc ở [[Nam Kinh]], lập ra [[nhà Nam Minh]]. Không lâu sau, Chu Do Tung qua đời, Đường vương [[Chu Duật Kiện]] liền tự xưng giám quốc ở [[Phúc Châu]]. Lúc bấy giờ, Chu Hanh Gia cũng có ý đồ tự xưng giám quốc ở [[Quế Lâm, Quảng Tây|Quế Lâm]] nhưng không thành, bị tướng lĩnh dưới quyền [[Chu Duật Kiện]] giết chết.{{Sfnp|Hàn Lâm Đức|1998|p=8}}{{Sfnp|Dương Thành Dần|2004|p=247}} Nhược Cực được một [[hoạn quan]] cứu sống, bỏ trốn từ [[Quế Lâm, Quảng Tây|Quế Lâm]] đến [[Toàn Châu]].{{Sfnp|Vương Kim Tường|2008|p=244}} Vì để bảo vệ tính mạng, ông đã xuống tóc xuất gia tại chùa Tương Sơn ({{Lang|zh|湘山寺}}){{Sfnp|Hàn Lâm Đức|1998|p=14}} với pháp danh Nguyên Tể, đổi tên thành Thạch Đào.{{Sfnp|Trần Truyền Tịch|đồng nghiệp|2005|p=288}}

Thạch Đào vốn thích phiêu bạt, dạo chơi bốn phương. Khoảng năm 1660 dưới triều [[Khang Hy]], ông dừng chân ở [[An Huy]]. Trong hơn 10 năm sống tại những ngôi chùa ở [[Tuyên Thành]], Thạch Đào không chỉ kết giao nhiều họa sĩ mà còn khổ luyện khả năng hội họa của mình.{{Sfnp|Hearn|2008|p=142}} Sau đó thì ông chuyển đến [[Giang Ninh]]. Trong 2 lần nam tuần của Khang Hi vào năm 1684 và 1689, Thạch Đào đã lần lượt tiếp giá ở [[Nam Kinh]] và [[Dương Châu]], dâng lên tác phẩm của mình và tự xưng là "Thần tăng".{{Sfnp|Khương Trừng Thanh|2009|p=69}} Khoảng đầu những năm 1690 thì ông chuyển đến [[Bắc Kinh]],{{Sfnp|Wills|2002|p=111}} kết giao với nhiều quan lại quyền quý và quen biết nhiều tri kỷ trong giới hội họa.{{Sfnp|Đinh Gia Đồng|2000|p=97}} Đến năm 1693, thất vọng vì không tìm được người có thể hỗ trợ mình thăng tiến hơn trong hệ thống Phật giáo, ông quyết định trở về Dương Châu, nơi ông định cư đến cuối đời.{{Sfnp|Dương Thành Dần|2004|p=19}} Khoàng 3 đến 4 năm sau khi trở về Dương Châu, ông bắt đầu có hứng thú [[Đạo giáo]] và dần chuyển sang tôn giáo này.{{Sfnp|Man|2020|p=13}} Tháng 7 năm 1707 dưới triều [[Khang Hi]], Thạch Đào bệnh nặng, không lâu sau thì qua đời. Hiện nay, mộ phần ông vẫn có thể tìm thấy sau [[chùa Đại Minh]] ở Dương Châu.{{Sfnp|Đinh Gia Đồng|2000|p=232}}

== Một số tác phẩm nổi bật ==
[[Tập tin:Tao Chi 001.jpg|nhỏ|Thác nước trên núi Lư|477x477px]]
<gallery mode="packed-hover">
10000points mechants.jpg|''Mười ngàn vết mực xấu xí'' (1685)<br>Bảo tàng Tô Châu?
Shitao0.jpg|''Ái liên đồ''<br>Bảo tàng Nghệ thuật Canton.
ShiTao Riverbank of Peach Blossoms.jpg|''Sông hoa đào''<br>[[Viện bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan]] New York.
Shitao-Qinhuai.jpg|''Ký ức về Tần Hoài''<br>[[Cleveland Museum of Art]]
Illustrations in the Spirit of Tao Yuanming's Poems 02.jpg|Minh họa theo thơ của [[Đào Tiềm]]<br>[[Tử Cấm Thành|Bảo tàng Cố cung]]
Mingxianquan and Hutouyan by Shitao.jpg|''Thác Minh Huyền tuyền và núi Hổ Đầu''<br>[[Sen-oku Hakuko Kan]] (Sumitomo Collection), Kyoto.
Shitao02.jpg|''[[Hoàng Sơn|Hoàng Sơn đồ]]''
Tao Chi 003.jpg|''Mùa xuân trên sông Mân'' (1697)<br>[[Bảo tàng nghệ thuật Cleveland]]
Shitao03.jpg
Shitao04.jpg
Shitao05.jpg
</gallery>

== Gia đình ==
{{Ahnentafel top}}<center>
{{ahnentafel-compact5
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1='''Chu Nhược Cực'''
|2='''Cha:''' (Dĩ cách) Tĩnh Giang vương [[Chu Hanh Gia]]
|3='''Mẹ:''' (Dĩ cách) Tĩnh Giang vương phi?
|4='''Ông nội:''' Tĩnh Giang Vinh Mục vương [[Chu Lý Hổ]] ({{lang|zh|朱履祜}})
|5='''Bà nội:''' Tĩnh Giang Vinh Mục vương Phu nhân
|6=
|7=
|8='''Ông cố:''' Tĩnh Giang Hiến Định vương [[Chu Nhâm Thịnh]] ({{lang|zh|朱任晟}})
|9='''Bà cố:''' Tĩnh Giang Hiến Định vương phi Bạch thị
|10=
|11=
|12=
|13=
|14=
|15=
|16='''Ông tổ:''' Tĩnh Giang Cung Huệ vương [[Chu Bang Trữ]] ({{lang|zh|朱邦薴}})
|17='''Bà tổ:''' Tĩnh Giang Cung Huệ vương Phu nhân Trịnh thị
|18=
|19=
|20=
|21=
|22=
|23=
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
{{ahnentafel bottom}}

== Chú thích ==
{{notelist|30em}}

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

== Nguồn ==
{{refbegin|30em|indent=yes}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=lqUpAQAAIAAJ|title=石涛画学|last=Dương Thành Dần|publisher=Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Thiểm Tây|year=2004|isbn=9787561330548|trans-title=Tranh Thạch Đào}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=C7ApAQAAIAAJ|title=石涛传|last=Đinh Gia Đồng|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải|year=2000|isbn=9787208034976|location=[[Thượng Hải]]|language=zh|trans-title=Thạch Đào truyện}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=TX5pAAAAIAAJ|title=石涛评传|last=Hàn Lâm Đức|publisher=Nhà xuất bản Đại học Nam Kinh|year=1998|isbn=9787305032769|trans-title=Thạch Đào bình truyện}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=h2Imn7_okw4C|title=中国艺术生态论纲|last=Khương Trừng Thanh|publisher=Shineto Copr|year=2009|isbn=9787805887586|language=zh|trans-title=Luận cương về sinh thái nghệ thuật Trung Quốc}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=NLFHAQAAIAAJ|title=淸代四僧: 末世的辉煌|last=Lữ Hiểu|publisher=Nhà xuất bản Mỹ thuật Liêu Ninh|year=2002|isbn=9787531429791|editor-last=Cố Thừa Phong|location=[[Liêu Ninh]]|trans-title=Tứ tăng thời Thanh: Huy hoàng thời mạt thế}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=OLApAQAAIAAJ|title=石涛|last=Lý Vạn Tài|publisher=Nhà xuất bản Mỹ thuật Cát Lâm|year=1996|isbn=9787538605563|language=zh|trans-title=Thạch Đào}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=RcVcDwAAQBAJ|title=鄭板橋：絕世風流|last=Sơ Quốc Khanh|publisher=Nhà xuất bản Nhân dân Liêu Ninh|year=2015|isbn=9787205083496|trans-title=Trịnh Bản Kiều: tuyệt thế phong lưu}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=WfBKAQAAIAAJ|title=扬州城老街巷|last=Vương Kim Tường|publisher=Thư viện Quảng Lăng|year=2008|isbn=9787806942628|trans-title=Hẻm Lão Nhai thành Dương Châu}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=dSxIAQAAIAAJ|title=中国画山文化|last=Trần Truyền Tịch|last2=Cố Bình|last3=Hàng Xuân Hiểu|publisher=Nhà xuất bản Mỹ thuật Nhân dân Thiên Tân|year=2005|isbn=9787530527672|location=[[Thiên Tân]]|trans-title=Trung Quốc họa sơn văn hóa|ref={{harvid|Trần Truyền Tịch|đồng nghiệp|2005}}}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=hONlVrsXwA8C|title=La question de l'art en Asie orientale|last=Blanchon|first=Flora|publisher=Presses Paris Sorbonne|year=2008|isbn=9782840505464|series=Asies (Centre de recherche sur l'Extrême-Orient de Paris-Sorbonne)|language=fr|trans-title=Câu hỏi về nghệ thuật ở Đông Á}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=Xs89EAAAQBAJ|title=Dimensions of Originality: Essays on Seventeenth Century Chinese Art Theory and Criticism|last=Burnett|first=Katharine P.|publisher=The Chinese University of Hong Kong Press|year=2013|isbn=9789629964566|language=en}}
* {{chú thích sách|title=Philosophy of Painting by Shih-T'Ao: A Translation and Exposition of His Hua-P'u (Treatise on the Philosophy of Painting) (Studies in Philosophy)|url=https://archive.org/details/philosophyofpain0000cole|last=Coleman|first=Earle|publisher=[[Walter de Gruyter|de Gruyter Mouton]]|year=1978|isbn=978-9027977564|location=The Hague (Noordeinde 41)}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=z-fAxn_9f8wC|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|last=Diệp Lãng|first=|last2=Phí Chấn Cương|first2=|last3=Vương Thiên Hữu|first3=|publisher=City University of HK Press|year=2007|isbn=9789629371401|language=en|trans-title=Trung Quốc: Năm ngàn năm lịch sử và văn minh|chapter=Chinese Inkwash Painting|trans-chapter=Tranh thủy mặc Trung Quốc|ref={{harvid|Diệp Lãng|đồng nghiệp|2007}}|chapter-url=https://books.google.com.vn/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA300}}
* {{chú thích sách|title=Shitao: Painting and Modernity in Early Qing China|url=https://archive.org/details/shitaopaintingmo0000hayj|last=Hay|first=Jonathan|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=9780521393423|location=New York}}
* {{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=SLpZy5ouhcgC&pg=PA142|title=How to Read Chinese Paintings|last=Hearn|first=Maxwell K.|publisher=Metropolitan Museum of Art|year=2008|isbn=9781588392817|location=New York|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=RCLNDwAAQBAJ|title=Cross-Cultural Reflections on Chinese Aesthetics, Gender, Embodiment and Learning|last=Man|first=Eva Kit Wah|publisher=Springer Nature|year=2020|isbn=9789811502101|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=8YgwDwAAQBAJ|title=Simon Leys: Navigator between Worlds|last=Paquet|first=Philippe|publisher=La Trobe University Press|year=2017|isbn=9781925435566|editor-last=Julian Barnes|translator-last=Julie Rose}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=hG_dCgAAQBAJ|title=1688: A Global History|last=Wills|first=John E. Jr.|publisher=W. W. Norton & Company|year=2002|isbn=9780393253641|language=en}}
*{{Chú thích sách|url=https://books.google.com.vn/books?id=U2ULEAAAQBAJ|title=Body and Face in Chinese Visual Culture|last=Vu Hồng|last2=Tsiang|first2=Katherine R.|publisher=Brill|year=2020|isbn=9781684174034|language=en}}
{{refend}}

== Liên kết ngoài ==
{{Thể loại Commons|Shitao}}
*[http://www.chinaonlinemuseum.com/painting-shi-tao.php Bộ sưu tập tranh của Thạch Đào] tại Bảo tàng trực tuyến Trung Quốc
*[http://vr.theatre.ntu.edu.tw/fineart/painter-ch/shitao/shitao.htm Tác phẩm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225061613/http://vr.theatre.ntu.edu.tw/fineart/painter-ch/shitao/shitao.htm |date=2021-02-25 }}

{{Nghệ thuật Trung Quốc}}
{{portal bar|Trung Quốc|Nghệ thuật}}{{Authority control}}

[[Thể loại:Người Quế Lâm]]
[[Thể loại:Mất năm 1707]]
[[Thể loại:Sinh năm 1642]]
[[Thể loại:Nhà thư pháp Trung Quốc]]
[[Thể loại:Họa sĩ Trung Quốc]]
[[Thể loại:Họa sĩ thế kỷ 17]]
[[Thể loại:Họa sĩ thế kỷ 18]]