Xem mã nguồn của Thảm sát Khojaly

[[Tập tin:Xocalı soyqırımını anma tədbiri (Türkiyənin Samsun şəhəri, Ondokuz Mayıs Universiteti).JPG|nhỏ|phải|300px|Tượng đài tưởng niệm thảm sát Khojaly ở [[Thành phố México]]]]
'''Thảm sát Khojaly''' ({{langx|az|Xocalı soyqırımı}}) là một cuộc thảm sát do những người [[Armenia]] vũ trang theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan gây ra cho ít nhất 161 thường dân [[Azerbaijan]] tại thành phố cổ [[Khojaly (thành phố)|Khojaly]] trong các ngày 25 và 26 tháng 2 năm 1992.<ref name="deWaal">{{chú thích sách |title=Black garden: Armenia and Azerbaijan through peace and war |last=de Waal |first=Thomas |authorlink= |author2= |year=2004 |publisher=ABC-CLIO |location= |pages=172–173 |url=http://books.google.com/books?id=pletup86PMQC&pg=PA172 |isbn=0-8147-1945-7 |access-date =}}</ref><ref name="hrw.org">{{Chú thích web|url=http://www.hrw.org/reports/1993/WR93/Hsw-07.htm |tiêu đề=Human Rights Watch World Report 1993 – The Former Soviet Union |nhà xuất bản=Hrw.org |ngày tháng= |ngày truy cập=ngày 28 tháng 4 năm 2014}}</ref>

==Bối cảnh lịch sử==
Khojali (hay Khojaly trong {{langx|az|Xocalı}}), hoặc Ivanyan (hay Ivanian trong {{langx|hy|Իվանյան}}), còn được viết là Ay-Khodzhaly, Khodgalou, Khodzhalv, Khodzhaly, Khojalu, Khozhali... là một thành phố dưới quyền kiểm soát thực tế của [[Cộng hòa Nagorno-Karabakh]] dù trên danh nghĩa quốc tế, nó thuộc chủ quyền của [[Azerbaijan]].

Khu vực [[Nagorno-Karabakh]] có dân cư chủ yếu là [[người Armenia]] là khu vực tranh chấp giữa [[Armenia]] và [[Azerbaijan]] khi hai quốc gia độc lập từ [[Đế quốc Nga]] vào năm 1918. Sau khi [[Liên Xô]] thiết lập quyền kiểm soát đối với khu vực, họ tạo ra [[tỉnh tự trị Nagorno-Karabakh]] (NKAO) thuộc [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan]] vào năm 1923. Cuối thập niên 1980, vào [[Liên Xô tan rã|những năm cuối cùng của Liên Xô]], khu vực lại trở thành một vấn đề tranh chấp giữa Armenia và Azerbaijan, khi cộng đồng đa số là người Armenia muốn sáp nhập vào Armenia thay vì nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền thiểu số Azerbaijan.

Yêu cầu sáp nhập với Armenia, ban đầu diễn ra một cách hòa bình; nhưng khi Liên bang Xô Viết bắt đầu tan rã, đã biến thành một cuộc xung đột bạo lực giữa hai nhóm sắc tộc, dẫn đến những tố cáo về các hành vi [[thanh lọc sắc tộc]] từ cả hai phía.<ref name=CASE-STUDY-IN-ETHNIC-STRIFE>{{Chú thích web
| họ 1 = Rieff
| tên 1 = David 
|tiêu đề=Without Rules or Pity 
|work=Foreign Affairs v76, n2 1997
|url=http://www.cilicia.com/armo19e.html
|nhà xuất bản=[[Council on Foreign Relations]]
|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20170619221339/http://www.cilicia.com/armo19e.html
|ngày lưu trữ=ngày 19 tháng 6 năm 2017
|tháng=June 1997
|ngày truy cập = ngày 13 tháng 2 năm 2007}}</ref><ref>{{chú thích sách
 | last =Lieberman 
 | first = Benjamin
 | title = Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe
 | url =https://archive.org/details/terriblefateethn0000lieb
 | publisher = Ivan R. Dee 
 | date = 2006
 | location = Chicago
 | pages = [https://archive.org/details/terriblefateethn0000lieb/page/284 284]–292
 | isbn = 1-5666-3646-9}}</ref> Chiến sự càng lúc càng gia tăng giữa chính quyền Azerbaijan muốn dập tắt phong trào ly khai tại Nagorno-Karabakh và những [[người Armenia]] ly khai, được hỗ trợ vũ trang bởi Cộng hòa [[Armenia]].

Đỉnh điểm của các cuộc xung đột nổ ra khi Nghị viện Nagorno-Karabakh bỏ phiếu ủng hộ việc gia nhập Armenia ngày [[20 tháng 2]] năm [[1988]]. Tuyên bố ly khai khỏi Azerbaijan là kết quả của sự ''"bất bình kéo dài từ phía cộng đồng người Armenia ở Nagorno Karabakh do sự cấm đoán tự do tôn giáo và văn hóa bởi chính quyền trung ương Xô Viết và nhà cầm quyền Azerbaijan"'',<ref>{{chú thích sách
 | last = Duursma
 | first = Jorri C.
 | authorlink = 
 | title = Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood
 | publisher = Cambridge University Press
 | date = 1996
 | location = Cambridge 
 | pages = 93
 | isbn = 0-5215-6360-7 }}</ref> nhưng quan trọng hơn, là cuộc xung đột lãnh thổ.<ref name="Croissant">{{chú thích sách
 | last = Croissant
 | first = Michael P.
 | title = The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications
 | url = https://archive.org/details/armeniaazerbaija00croi
 | publisher = Praeger 
 | date = 1998
 | location = London
 | isbn = 0-275-96241-5}}</ref> Khi Azerbaijan tuyên bố độc lập, một cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức tại tỉnh tự trị Nagorno-Karabakh và khu vực [[Shahumian]] lân cận, do cộng đồng Armenia chiếm đa số, bỏ phiếu tuyên bố ly khai khỏi Azerbaijan và tuyên bố thành lập nhà nước [[Cộng hòa Nagorno-Karabakh]], và [[Chiến tranh Nagorno-Karabakh]] chính thức bùng nổ.

==Cuộc thảm sát tàn bạo==
Khojaly nằm cách chừng 7&nbsp;km về phía bắc [[Stepanakert]] với dân cư từ 6 đến 10 ngàn người, nằm trên trục đường bộ duy nhất nối liền Armenia với vùng Karabakh xuyên qua vùng núi ''hành lang Lachin''. Trong thành phố có một sân bay và là sân bay duy nhất ở vùng này. Thêm vào đó, Khojaly còn đóng vai trò căn cứ pháo binh kể từ ngày [[23 tháng 2]], bắn phá các đơn vị Armenia và [[SNG]] (với phần lớn là các binh sĩ người Armenia) đồn trú tại thủ phủ Stepanakert. Do vị trí chiến lược đó, các đơn vị quân sự Armenia đã tiến hành bao vây và cô lập thành phố. Đến cuối tháng 2 năm 1991, Khojaly hầu như đã bị phong tỏa hoàn toàn.
[[Tập tin:Xojali agdam1.jpg|thumb|Thi thể của những người phụ nữ sau vụ thảm sát]]
[[Tập tin:09 xojali ilgar.jpg|thumb|[[Xe cứu thương]] ở [[Baku]] chở thi thể những [[người Azerbaijan]] thiệt mạng ở Khojaly]]
Ngày 26 tháng 2, các lực lượng Armenia (gồm cả quân đội Armenia, Nagorno-Karabakh và các binh sĩ người Armenia trong trung đoàn 366 của SNG hỗ trợ với các xe bọc thép), mở cuộc tấn công đánh chiếm Khojaly. Trước đó, phía Armenia đã tuyên bố họ sẽ tấn công, nhưng bỏ ngỏ một hành lang cho dân thường chạy tị nạn. Sau những đợt pháo kích trấn áp, quân Armenia dễ dàng đè bẹp quân phòng thủ và bắt đầu tiến vào thành phố. Quân Azerbaijan cùng dân chúng bỏ chạy về thành phố Agdam ở phía bắc, vẫn còn do người Azeri kiểm soát. 
{{multiple image
 | width = 200
 | footer = <center>Người tị nạn Khojaly.</center>
 | image1 = 18 xojali ilgar.jpg|
 | alt1 =
 | caption1 =
 | image2 = 10 xojali ilgar.jpg
 | alt2 =
 | caption2 =
}}
Theo phía Azerbaijan và một số tổ chức khác, và tiểu sử của một chỉ huy cao cấp Armenia, [[Monte Melkonian]], do anh trai của ông ghi lại và xuất bản,<ref name="melkonian">{{chú thích sách |title=My Brother's Road: An American's Fateful Journey to Armenia |last=Melkonian |first=Markar |authorlink= |year=2005 |publisher=I.B. Tauris |location= |isbn=1-85043-635-5 |pages=213 }}</ref> sau khi các lực lượng Armenia chiếm được Khojaly, họ tiến hành thảm sát hàng trăm dân thường Azerbaijan chạy di tản khỏi thị trấn. Lực lượng tiến công tiếp đó truy kích những người bỏ chạy và bắn vào họ, khiến cho hàng chục người thiệt mạng.<ref name="melkonian" /> Không có con số chính xác về số người thiệt mạng, nhưng ước tính tối thiểu có 485 người chết.<ref name="dewaal">{{chú thích sách | last =De Waal | first = Thomas | authorlink = Thomas de Waal | title = Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War | url =https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa | publisher=New York University Press | year = 2003 | pages = | location = New York | isbn = 0-8147-1945-7}}</ref> Theo phía Azerbaijan, trong thời gian từ 25–26 tháng hai, có 613 thường dân, trong đó có 106 phụ nữ và 83 trẻ em, bị thiệt mạng.<ref>[http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/7c3561e40d2d3d07c1256bae00447b7f?Opendocument Letter from the Charge d'affaires a.i. of the Permanent Mission of Azerbaijan to the United Nations Office]</ref>
[[Tập tin:Xocalı Nişanə - Khojaly 20 (26.02.2012).jpg|nhỏ|left|Nạn nhân diệt chủng - bé 2 tuổi]]
Đối mặt với cáo buộc thảm sát dân thường, chính quyền Armenia bác bỏ việc thảm sát xảy ra, và xác nhận chiến dịch tấn công nhằm khóa họng pháo binh từ Khojaly. Họ giữ nguyên lập trường là phần lớn số dân thường thiệt mạng do bị mắc vào giữa hai làn đạn của quân Armenia và Azeri. Theo báo cáo của tổ chức quyền con người [[Helsinki Watch]], cho biết, quân đặc nhiệm Azerbaijan [[OMON]] và "dân quân, mặc quân phục và mang theo vũ khí, chạy lẫn vào dân thường", có lẽ là nguyên nhân khiến lực lượng Armenia nổ súng vào họ.<ref name="Denber">Denber R. ''Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno-Karabakh'' (New York: Helsinki Watch), September 1992, 19–21 ISBN 1-56432-081-2</ref>

==Tưởng niệm==
[[Tập tin:Stamps of Azerbaijan, 2007-777.jpg|nhỏ|Tem của Azerbaijan, 2007<ref>[http://www.wnsstamps.post/en/stamps/AZ010.07 15th Anniversary of Khojali Tragedy]. wnsstamps.post</ref><ref>[http://azermarka.az/2007.php?subaction=showfull&id=1213878362&archive=&start_from=&ucat=33& 26.02.2007. "Xocalı faciəsinin 15 illiyi"]{{Liên kết hỏng|date=2021-07-05 |bot=InternetArchiveBot }}. azermarka.az</ref>]]
Phía Azerbaijan phản ứng mãnh liệt với cuộc thảm sát. Ngày 24 tháng 2 năm 1994, Quốc hội Azerbaijan (''Milli Majlis'') đã thông qua Nghị quyết “Về Ngày diệt chủng Hojala”.<ref>[http://e-qanun.az/framework/8796 ''"Xocalı soyqırımı (genosidi) günü haqqında"'' Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 24 fevral 1994-cü il tarixli, 791 nömrəli '''Qərarı'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325063116/http://www.e-qanun.az/framework/8796 |date=2022-03-25 }} {{in lang|az}}</ref> [[Heydar Aliyev]], Tổng thống Azerbaijan 1993-2003, tuyên bố:
{{quotation|''“Thảm họa Hojala là một trong những thảm họa lớn nhất của loài người trong thế kỷ XX. Sự thật về việc diệt chủng ở Hojala cần phải được cả thế giới biết đến một cách toàn diện, để những thảm họa như thảm họa Hojala, thảm họa có một không hai về mức độ tàn bạo, không thể lặp lại ở bất kỳ một ngõ ngách nào của thế giới. Cần phải làm việc một cách nghiêm túc, với một mục tiêu rõ rệt để tất cả những người trung thành với chủ nghĩa nhân đạo có thể bày tỏ quan điểm dứt khoát của mình đối với thảm họa này”.''<ref name="lib.aliyevheritage">[http://lib.aliyevheritage.org/vt/81651323.html Thảm họa Hojalinskya – tội ác chống lại nhân loại.]</ref>}}

Tổng thống [[Azerbaijan]], [[Ilham Aliyev]], con trai và người kế vị [[Heydar Aliyev]], cũng phát biểu:
{{quotation|''“Không có bất kỳ một sự cần thiết nào về mặt quân sự, thế mà hàng trăm dân lành đã bị giết hại một cách dã man chưa từng có trong lịch sử. Thi thể của họ còn bị hành hạ, bị lăng nhục. Những đứa trẻ, những người phụ nữ, các cụ già bị giết, có cả những gia đình bị tàn sát toàn bộ. Vào cuối thế kỷ XX, đã xảy ra một trong những tội ác nặng nhất, không chỉ chống lại nhân dân [[Azerbaijan]] mà còn chống lại cả nhân loại. Xét về mức độ dã man và tàn bạo thì thảm họa Hojala chính là một trong những tội ác chống lại nhân loại”.''<ref name="lib.aliyevheritage"/>}}
<center><gallery widths="200" heights="200"> 
Chodzaly Prague 2011.jpg|[[Praha]], [[Cộng hòa Séc]]
Khojaly Genocide memorial 3.JPG|[[Den Haag]], [[Hà Lan]]
Khojaly Massacre Memorial (Berlin) in Reading Garden.jpg|[[Berlin]], [[Đức]]
</gallery></center>

==Công lý cho Khojaly==
[[Tập tin:Khojaly 20 (26.02.2012) (013).jpg|nhỏ|[[Baku]], 26.02.2012]]
Tổ chức Quỹ Heydar Aliyev, do bà [[Mehriban Aliyeva]], vợ tổng thống [[Ilham Aliyev]], đứng đầu, đã vận động tích cực trong việc công bố và lên án những chủ mưu vụ thảm sát ra quốc tế. Quỹ tổ chức nhiều sự kiện tưởng niệm vụ thảm sát ở 70 nước trên thế giới, cùng nhiều buổi hội thảo, tưởng niệm, xuất bản các cuốn sách, các bản quảng cáo, phát hành đĩa DVD, quay phim trong khuôn khổ chiến dịch quốc tế “Công lý cho Khojaly” ({{langx|az|Xocalıya ədalət}}, {{langx|en|Justice for Khojaly}}), do Phó chủ tịch Quỹ, Chủ tịch Tổ chức Thanh niên [[Azerbaijan]] Nga – bà [[Leyla Aliyeva]], con gái tổng thống [[Ilham Aliyev]], đứng đầu. Theo công bố của tổ chức này, vụ thảm sát Khojaly đã được các đại biểu quốc hội của 31 nước công nhận là tội ác chống lại loài người.<ref name="lib.aliyevheritage"/>
[[Tập tin:Justice for Khojaly.JPG|nhỏ|center|800px|Justice for Khojaly ({{langx|vi|Công lý cho Khojaly}})]]

Nghị quyết đặc biệt của [[Tổ chức Hợp tác Hồi giáo]] (OIC) liên quan đến vụ thảm sát Khojaly là tài liệu đầu tiên của một [[tổ chức quốc tế]] công nhận thảm họa này là “tội ác chống lại loài người”. Trong bản Nghị quyết do 51 thành viên thông qua này, thảm sát Khojaly được đánh giá như là “sự diệt chủng tập thể đối với dân lành, do các lực lượng vũ trang [[Armenia]] thực hiện”.<ref name="lib.aliyevheritage"/><ref>{{Chú thích web |url=http://www.tandempost.com/TPnews/1918-world/tragedy-of-one-night |tiêu đề=Tragedy of one night – In the night of February 25–26, 1992 Armenian armed forces invaded Khojaly, village located in Nagorno Karabakh region of Azerbaijan Republic |nhà xuất bản=TandemPost.com |ngày tháng= |ngày truy cập=ngày 28 tháng 4 năm 2014 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061430/http://www.tandempost.com/TPnews/1918-world/tragedy-of-one-night }}</ref>

Ngày 25 tháng 2 năm 2015, nhân dịp tưởng niệm lần thứ 23 vụ thảm sản Khojaly, Đại sứ quán Azerbaijan đã tổ chức hội nghị với tựa đề ''Khojaly. Diệt chủng và tội ác chống nhân loại. Chiến thắng của sự không bị trừng phạt'' tại [[Hà Nội]]. Hội nghị trình bày video về vụ thảm sát; dành một phút mặc niệm các nạn nhân; lắng nghe các phát biểu; giới thiệu những cuốn sách, tài liệu, trang web về vụ thảm sát bằng tiếng Việt và [[tiếng Anh]], nơi chứa đựng các thông tin về lịch sử của thảm sát Khojaly, bằng chứng từ các nguồn độc lập, giám định pháp y, lời khai nhân chứng và hình ảnh của các nạn nhân<ref>[http://azembassy.vn/vi/trang-chu/32-events-meetings/362-khojaly-2015-vn.html Hội nghị "Khojaly. Diệt chủng và tội ác chống nhân loại. Chiến thắng của sự không bị trừng phạt"]{{Liên kết hỏng|date=2021-07-05 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

==Xem thêm==
*[[Holocaust]]
* [[Cuộc diệt chủng người Armenia]]
*[[Nạn diệt chủng Rwanda|Diệt chủng Rwanda]]
*[[Diệt chủng người Herero và Namaqua]]

==Chú thích ==
{{Tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
{{Commonscat|Khojaly massacre}}
*[http://justiceforkhojaly.org/ justiceforkhojaly.org]
*[http://www.khojaly.org.az/ khojaly.org.az]
*[http://khojaly.preslib.az/ khojaly.preslib.az]
*[https://www.youtube.com/watch?v=FmZOMxVOy8w Khojaly genocide / Photos by Frédérique Lengaigne, a French photographer]

[[Thể loại:Thảm sát ở Azerbaijan]]
[[Thể loại:Lịch sử Azerbaijan]]
[[Thể loại:Thập niên 1990]]
[[Thể loại:Vi phạm nhân quyền]]
[[Thể loại:Phân biệt đối xử]]
[[Thể loại:Phân biệt chủng tộc]]
[[Thể loại:Xung đột năm 1992]]
[[Thể loại:Azerbaijan năm 1992]]