Xem mã nguồn của Thừa tuyên

{{Thiếu nguồn gốc|date=tháng 2/2026}}
'''Thừa tuyên''' ([[chữ Hán]]: 承宣布政使司) là một đơn vị hành chính cấp lớn của [[Đại Việt]] thời [[Nhà Lê sơ]], được thiết lập chính thức trong cuộc cải cách hành chính năm [[1466]] dưới triều vua [[Lê Thánh Tông]]. Đây là cấp hành chính '''tương đương với cấp tỉnh''' hiện nay.

== Nguồn gốc tên gọi ==
"Thừa tuyên" là viết tắt của ''Thừa tuyên sứ ty'' (承宣布政使司).
* "Thừa" (承): tiếp nhận.
* "Tuyên" (宣): tuyên đạt.
* "Bố chính" (布政): thi hành chính sự.

Tên gọi này thể hiện chức năng của cơ quan đại diện triều đình tại địa phương, tiếp nhận và tuyên đạt mệnh lệnh của trung ương.

== Lịch sử hình thành ==
Năm 1466, vua [[Lê Thánh Tông]] tiến hành cải cách hành chính quy mô lớn:
* Chia cả nước thành 12 thừa tuyên.
* Năm 1471, sau khi mở rộng lãnh thổ về phía nam, lập thêm [[Quảng Nam|thừa tuyên Quảng Nam]], nâng tổng số lên 13.

Trước đó, thời [[Nhà Trần]] và đầu thời Lê sơ, đơn vị hành chính cấp lớn là "[[Lộ (đơn vị hành chính)|lộ]]" hoặc "[[Trấn (đơn vị hành chính|trấn]]".

Năm 1490, triều đình đổi tên "thừa tuyên" thành '''"xứ"'''.

== Tổ chức bộ máy ==
Mỗi thừa tuyên có ba cơ quan chính, gọi chung là "Tam ty":
* '''Thừa tuyên sứ ty''' – phụ trách hành chính, tài chính.
* '''Đô ty''' – phụ trách quân sự.
* '''Hiến ty''' – phụ trách pháp luật, thanh tra.

Cơ chế này nhằm phân quyền rõ ràng giữa hành chính, quân sự và tư pháp, tăng cường sự kiểm soát của triều đình trung ương.

== Bãi bỏ và thay thế ==
Hệ thống '''thừa tuyên''' không bị bãi bỏ ngay lập tức mà trải qua quá trình thay đổi và thay thế dần qua nhiều giai đoạn [[Lịch sử Việt Nam|lịch sử]].

=== Đổi tên thành xứ ===
Năm 1490, dưới triều vua [[Lê Thánh Tông]] thời [[Nhà Lê sơ]], triều đình tiến hành cải cách hành chính và đổi tên các đơn vị ''thừa tuyên'' thành ''xứ''. Việc thay đổi này chủ yếu mang tính danh nghĩa, còn cơ cấu tổ chức và chức năng quản lý hành chính cơ bản vẫn được giữ nguyên. Ví dụ, [[Thanh Hóa|thừa tuyên Thanh Hóa]] được đổi thành [[Thanh Hóa|xứ Thanh Hóa]], [[thừa tuyên Sơn Nam]] đổi thành [[xứ Sơn Nam]].

=== Chuyển thành trấn ===
Từ [[thế kỷ XVI]], trong bối cảnh quyền lực trung ương suy giảm và tình hình chính trị phân quyền, các đơn vị ''xứ'' dần được chuyển đổi thành ''[[Trấn (đơn vị hành chính)|trấn]]''. Các đơn vị trấn có vai trò quân sự rõ rệt hơn, phù hợp với nhu cầu quản lý và phòng thủ lãnh thổ trong thời kỳ chiến tranh và biến động. Từ thời điểm này, hệ thống thừa tuyên không còn tồn tại với tư cách là đơn vị hành chính chính thức.

=== Bãi bỏ hoàn toàn và thay bằng tỉnh ===
Trong cuộc cải cách hành chính năm 1831 - 1832 dưới triều vua [[Minh Mạng]] thời [[Nhà Nguyễn]], triều đình chính thức bãi bỏ các đơn vị hành chính cũ như trấn, dinh và các hệ thống có nguồn gốc từ thừa tuyên trước đó. Thay vào đó, cả nước được chia thành các đơn vị hành chính mới gọi là ''tỉnh'' (省).

Hệ thống tỉnh này trở thành nền tảng cho tổ chức hành chính của Việt Nam từ thế kỷ XIX và tiếp tục được sử dụng, với nhiều điều chỉnh, cho đến hiện nay.

== Danh sách các thừa tuyên ==
Các thừa tuyên thời Lê Thánh Tông gồm:
* [[Thanh Hóa|Thừa tuyên Thanh Hóa]]
* [[Thừa tuyên Nghệ An]]
* [[Thuận Hóa|Thừa tuyên Thuận Hóa]]
* [[Quảng Nam|Thừa tuyên Quảng Nam]]
* [[Thừa tuyên Sơn Nam]]
* [[Kinh Bắc (trấn)|Thừa tuyên Kinh Bắc]]
* [[Hải Dương (tỉnh)|Thừa tuyên Hải Dương]]
* [[Thừa tuyên An Bang]]
* [[Hưng Hóa|Thừa tuyên Hưng Hóa]]
* [[Tuyên Quang|Thừa tuyên Tuyên Quang]]
* [[Thái Nguyên|Thừa tuyên Thái Nguyên]]
* [[Lạng Sơn|Thừa tuyên Lạng Sơn]]
* [[Quảng Oai|Thừa tuyên Quảng Oai]]

== So sánh với các đơn vị khác ==
{| class="wikitable"
! Đơn vị !! Thời kỳ !! Tính chất
|-
| Lộ || Lý – Trần || Hành chính cấp lớn
|-
| Trấn || Lê – Nguyễn || Hành chính – quân sự
|-
| Thừa tuyên || Lê sơ || Hành chính cấp lớn
|-
| Tỉnh || Từ 1831 || Hành chính cấp lớn
|}

== Xem thêm ==
* [[Lê Thánh Tông]]
* [[Nhà Lê sơ]]
* [[Trấn (đơn vị hành chính)]]
* [[Lộ (đơn vị hành chính)]]
* [[Tỉnh (Việt Nam)]]

== Chú thích ==
{{Sơ khai Việt Nam}}

== Tài liệu tham khảo và trích dẫn ==

[[Thể loại:Đơn vị hành chính Việt Nam thời phong kiến]]
[[Thể loại:Nhà Lê sơ]]