Xem mã nguồn của Thiên văn học Maya

'''[[Thiên văn học]] [[Maya]]''' là những nghiên cứu về [[Mặt Trăng]], [[hành tinh]], [[Ngân Hà]], [[Mặt Trời]] và những sự xuất hiện thiên văn khác được thực hiện bởi [[văn minh Maya]]. Đặc biệt là người Maya sử dụng một vài công cụ trong hầu hết các quan sát thiên văn chính xác được hỗ trợ bởi [[Bản ghi chép Maya]] và [[Sô Maya|Số Maya]], tất cả đều là bản xứ. Người Maya đã hiểu nhiều hiện tượng thiên văn. Ví dụ, họ đã ước đoán độ dài của một [[tháng mặt trăng]] chính xác hơn cách tính toán của [[Ptolemy]].<ref name=":0">{{chú thích web|title=Mayan Astronomy|url=http://ircamera.as.arizona.edu/NatSci102/NatSci102/text/extmayaastronomy.htm|publisher=University of Arizona|access-date=ngày 11 tháng 12 năm 2014|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023100627/http://ircamera.as.arizona.edu/NatSci102/NatSci102/text/extmayaastronomy.htm|url-status=dead}}</ref> Đồng thời là sự tính toán độ dài của một [[năm mặt trời nhiệt đới]] đã chính xác hơn tính toán của những [[người Tây Ban Nha]], những người đến [[châu Mỹ]] đầu tiên.<ref>{{chú thích sách|last1=Leon-Portilla|first1=Miguel | authorlink = Miguel León-Portilla|title=Time and Reality in the Thought of the Maya|date=ngày 1 tháng 9 năm 1990|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=9780806123080|url=https://books.google.com/books?id=wjFOQ8U4qKcC&dq=maya+length+tropical+year+spanish&source=gbs_navlinks_s|access-date =ngày 11 tháng 12 năm 2014}}</ref>

==Lịch của châu Âu và Maya==
===Lịch châu Âu===
{{Chính|Lịch Julius|Lịch Gregory}}
Vào năm [[46 TCN]], [[Julius Caesar]] đã thiết kế một năm gồm 12 tháng với độ dài khoảng 30 ngày cho mỗi tháng. Tổng cộng có 365 ngày cho năm thường và 366 ngày cho [[năm nhuận]]. Một năm g chính xác có đội dài 365,25 ngày. Đó chính là lịch Julius. Một năm mặt trời có 365,2422 ngày và đến năm [[1582]] và một sự khác biệt có thể thấy rõ giữa [[đông chí]] và [[Giáng sinh]], giữa [[điểm phân]] và [[Phục sinh]]. Vì thế, [[Giáo hoàng Gregory XIII]] với sự giúp đỡ của nhà thiên văn học [[người Ý]] [[Aloysius Lilius]], cải cách lịch bằng việc bãi bỏ các ngày [[5 tháng 10]] đến [[14 tháng 10]] năm [[1582]]. Điều này đã biết năm thường và năm nhiệt đới trở về vạch xuất phát. Giáo hoàng cũng làm mất 3 ngày cho mỗi 4 [[thế kỷ]] bằng việc quy định những năm là năm nhuận là những năm có thể chia cho 400. Chính vì thế, các năm [[1700]], [[1800]] và [[1900]] sẽ không còn được tính là các năm nhuận nữa. Chỉ có các năm [[1600]] và [[2000]] mới là các năm nhuận. Đó chính là [[lịch Gregory]]. Các nhà thiên văn học sử dụng cả hai lịch trên. Những năm trước 46 TCN là những năm được tính theo lịch Julius, đó được gọi là [[Lịch Julius đón trước]]. Những tính toán thiên văn học đã đưa trở lại [[năm 0]] và những năm trước năm đó là những số âm. Đó được gọi là [[định ngày thiên văn]]. Không có năm 0 trong cách tính toán của lịch sử. Đối với các tính toán lịch sử, năm [[1 TCN]] được theo bởi năm [[1]]. Vì thế, năm [[100 TCN]] theo cách tính thiên văn là năm [[99 TCN]] theo cách tính lịch sử.<ref>Meeus 2009 pp. 59-64</ref>

Những nhà [[Maya học]] đã chuyển [[Lịch Maya]] thành [[lịch Gregory đón trước]]. Trong lịch này, lịch Julius đã được sửa lại nếu như lịch Gregory được sử dụng trước ngày [[15 tháng 10]] năm 1582. Những ngày của lịch Julius cần được chuyển theo cách tính thiên văn để có thể nghiên cứu về thiên văn học Maya bởi vì các nhà thiên văn học sử dụng cả lịch Julius và Gregory. Lịch Gregory đón trước biến đổi với các ngày thiên văn về thực tế. Ví dụ, ngày sự sáng tạo mang tính chất huyền thoại trong lịch Maya la ngày [[11 tháng 8]] năm [[3114 TCN]] trong [[lịch Gregory đón trước]] và ngày [[6 tháng 9]] năm [[3113 TCN]] theo cách tính của thiên văn học.
===Lịch Julius===
{{Chính|Ngày Julius}}
Các nhà thiên văn học đã mô tả thời gian với số ngày và các phần của một ngày kể từ trưa ngày [[1 tháng 1]] năm [[4712 TCN]] tính theo [[Giờ Greenwich]]. Ngày Julius bắt đầu vào trưa đó bởi vì lịch này rất quan tâm đến những thứ hữu hình về đêm. Số ngày và sự phân chia một ngày trôi qua kể từ kể từ thời điểm đó là một ngày Julius. Tổng số ngày trôi qua kể từ thời điểm đó là [[số ngày Julius]].
===Lịch Maya===
{{Chính|Lịch Maya|Lịch đếm độ dài Trung Mỹ}}
Có ba lịch chính của người Maya:
* Lịch đếm độ dài để đếm số ngày. Có nhiều ví dụ về lịch đếm độ dài ở nhiều nơi trong nền văn minh nhưng hầu hết đề cập đế 5 điểm kể từ ngày sáng tạo mang tính huyền bí - 13.0.0.0.0
* [[Lịch Tzolk'in]] là một lịch có 260 ngày đếm một ngày từ 1 đến 13 và có 20 tên ngày.
* [[Haab']] là một năm có 365 ngày đếm một ngày từ số 0 đến số 19, 18 tháng và năm ngày không may mắn ở cuối năm.
Khi Tzolk'in và Haab' được tạo ra, ngày tạo ra hai lịch đó được gọi là [[vòng lịch]]. Vòng giống nhau sẽ được lặp lại sau mỗi 18.900 ngày, xấp xỉ 52 năm. Vòng lịch của ngày bắt đầu mang tính chất huyền bí là 4 Ahau 8 Kumk'u. Ngày này được lặp lại một lần nữa được goi là sự hoàn tất vòng lịch.

Một [[chuyển năm]] là một ngày Tzolk'in xảy ra vào ngày đầu tiên của Haab'. Một số của các hệ thống chuyển năm khác nhau được sử dụng trong Trung Mỹ.<ref>Edmonson 1988</ref>
===Mối quan hệ giữa lịch Maya và lịch châu Âu===
{{Chính|Lịch đếm độ dài Trung Mỹ}}
Lịch Maya và lịch châu Âu có liên hệ với nhau bằng lịch Julius về ngày bắt đầu của sự sáng tạo hiện tại: 13.0.0.0.0, 4 Ajaw, 8 Kumk'u. Số chỉ ngày Julius về trưa cho ngày đó là 584,283. Đó là sự liên hệ theo Giờ Greenwich.
==Chú thích==
{{tham khảo}}
==Thư mục==
{{refbegin|indent=yes}}<!--BEGIN biblio format. If indent param. is used, Pls use a colon (:) instead of asterisk (*) for bullet markers in the references list -->
:{{chú thích sách |author= Aveni, Anthony F. |authorlink= Anthony Aveni |date= 2001 |title= Skywatchers |url= https://archive.org/details/skywatchers0000aven |edition= originally published as: ''Skywatchers of Ancient Mexico'' [1980], revised and updated |location= Austin |publisher= [[University of Texas Press]] |isbn= 0-292-70504-2 |oclc= 45195586}}
:{{chú thích sách |last=Aveni |first=Anthony F. |date=1997 |title=Stairways to the Stars - Skywatching in Three Ancient Cultures |url=https://archive.org/details/stairwaystostars0000aven |location=New York, Chichester, Weinheim, Brisbane, Singapore, Toronto |publisher=JohnWiley & Sons, Inc. |isbn=0-471-32976-2 |author-link= }}
:{{chú thích tạp chí |title=Venus and the Maya: Interdisciplinary studies of Maya myth, building orientations, and written records indicate that astronomers of the pre-Columbian world developed a sophisticated, if distinctive, cosmology |url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_may-june-1979_67_3/page/274 |author1=Aveni, Anthony F. |journal=American Scientist |volume=67 |issue=3 |date=May–June 1979 |pages=274–285 |publisher=Sigma Xi, The Scientific Research Society |jstor=27849219|bibcode = 1979AmSci..67..274A }} {{subscription required}}
:{{chú thích sách |author=Bricker, Harvey M. |author2=Bricker, Victoria R. |year=2011 |title=Astronomy in the Maya Codices|location=Philadelphia |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0-87169-265-8 |author-link=}}
:{{chú thích tạp chí |title=Did the Maya Know the Metonic Cycle? |author1=Chambers, David Wade |journal=Isis |volume=56 |issue=3 |date=Autumn 1965 |pages=348–351 |publisher=The University of Chicago Press on behalf of The History of Science Society |jstor=228110 |doi=10.1086/350004}} {{subscription required}}
:{{chú thích sách |last=DeMeis |first=Salvo |date=ngày 30 tháng 12 năm 2014 |title=Heliacal Phenomena: An Astronomical Introduction for Humanists |url= |location= |publisher=Mimesis International |page= |isbn=978-8857516349}}
:{{chú thích sách |last=Edmonson |first=Munro S. |date=1988 |title=The Book of the Year MIDDLE AMERICAN CALENDRICAL SYSTEMS |url=https://archive.org/details/bookofyearmiddle0000edmo |location=Salt Lake City |publisher=University of Utah Press |page= |isbn=0-87480-288-1 }}
:{{chú thích sách |last=Förstemann |first= Ernst |date=1906 |title=Commentary on the Maya Manuscript in the Royal Public Library of Dresden |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Peabody Museum |page= |isbn=0-543-76539-3}}
:{{chú thích tạp chí |last1=Fuls |first1=Andreas |date=2007 |title=The Calculation of the Lunar Series on Classic Maya Monuments |journal=Ancient Mesoamerica |volume=18 |pages=273–282 |doi=10.1017/S0956536107000168 }}
:{{chú thích tạp chí |last1=Grofe |first1=Michael John |date= |title=The Serpent Series: Precession in the Maya Dresden Codex |url=http://www.mayaexploration.org/pdf/Serpent%20Series-Grofe2007.pdf |journal=Office of Graduate Studies of the University of California|volume= |issue= |pages=43–72 |doi= |access-date = }}
:{{chú thích tạp chí |title=A Dresden Codex Eclipse Sequence: Projections for the Years 1970-1992 |url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_1993-03_4_1/page/74 |author1=Martin, Frederick |journal=Latin American Antiquity |volume=4 |issue=1 |date=March 1993 |pages=74–93 |publisher=Society for American Archaeology |jstor=972138}} {{subscription required}}
:{{chú thích sách |last=Meeus |first=Jean |date=2009 |title=Astronomical Algorithms 2nd ed. |location=Richmond, Virginia |publisher=Willmann-Bell |isbn=0-943396-61-1}}
:{{chú thích tạp chí |title=A Graphical Approach to Some Problems in Maya Astronomy |url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1946-07_12_1/page/35 |author1=Merrill, Robert H. |journal=American Antiquity |volume=12 |issue=1 |date=July 1946 |pages=35–46 |publisher=Society for American Archaeology |doi=10.2307/275812 |jstor=275812}} {{subscription required}}
:{{chú thích tạp chí |title=A Note on the Maya Venus Table |url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1947-07_13_1/page/82 |author1=Merrill, Robert H. |journal=American Antiquity |volume=13 |issue=1 |date=July 1947 |pages=82–85 |publisher=Society for American Archaeology |doi=10.2307/275759 |jstor=275759}} {{subscription required}}
:{{chú thích tạp chí |title=The Maya Eclipse Table of the Dresden Codex: A Reply |url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1949-01_14_3/page/228 |author1=Merrill, Robert H. |journal=American Antiquity |volume=14 |issue=3 |date=January 1949 |pages=228–230 |publisher=Society for American Archaeology |doi=10.2307/275605 |jstor=275605}} {{subscription required}}
:{{chú thích sách |author=Milbrath, Susan |year=1999 |title=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars |location=Austin, Texas, US |publisher=University of Texas Press |chapter-url=https://muse.jhu.edu/books/9780292797932/9780292797932-11.pdf|url=https://muse.jhu.edu/books/9780292797932 |isbn=0292752253 |oclc=40848420 |url-access=subscription|via=[[Project MUSE]]|pages=249–293|chapter=Stars, the Milky Way, Comets, and Meteors}}
:{{chú thích tạp chí |title=The Dark Phase of the Moon and Ancient Maya Methods of Solar Eclipse Prediction |url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1949-01_14_3/page/230 |author1=Satterthwaite, Linton |journal=American Antiquity |volume=14 |issue=3 |date=January 1949 |pages=230–234 |publisher=Society for American Archaeology |doi=10.2307/275606 |jstor=275606}} {{subscription required}}
:{{chú thích tạp chí |title=Ancient Maya Astronomical Tables from Xultun, Guatemala |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-05-11_336_6082/page/714 |author1=Saturno, William A. |author2=David Stuart |author3=Anthony F. Aveni |author4=Franco Rossi |journal=Science |series=New Series |volume=336 |issue=6082 |date=ngày 11 tháng 5 năm 2012 |pages=714–717 |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.1221444 |pmid=22582260 |jstor=41584795|bibcode = 2012Sci...336..714S }} {{subscription required}}
:{{chú thích sách |last1=Šprajc |first1=Ivan |title=La estrella de Quetzalcóatl: El planeta Venus en Mesoamérica |date=1996 |publisher=Diana |location=Mexico City |isbn=968-13-2947-3 |url=https://iaps.zrc-sazu.si/sites/default/files/Sprajc_EstrellaQuetzalcoatl_0.pdf}}
:{{chú thích tạp chí |title=A Mayan Reading of the Story of the Stars |author1=Tedlock, Dennis |author2=Barbara Tedlock |journal=Archaeology |volume=46 |issue=4 |date=July–August 1993 |pages=33–35 |publisher=Archaeological Institute of America |jstor=41771053}} {{subscription required}}
:{{chú thích sách |author= Thompson, J. Eric S. |authorlink= J. Eric S. Thompson |date= 1960 |title= Maya Hieroglyphic Writing: An Introduction|series= Civilization of the American Indian Series, No. 56 |edition= 3rd |location= Norman |publisher= [[University of Oklahoma Press]] |isbn= 0-8061-0447-3 |oclc= 275252}}
:{{chú thích tạp chí |title=Maya Astronomy |author1=Thompson, J. E. S. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |series=Series A, Mathematical and Physical Sciences |volume=276 |issue=1257, The Place of Astronomy in the Ancient World |date=ngày 2 tháng 5 năm 1974 |pages=83–98 |publisher=The Royal Society |jstor=74276|doi=10.1098/rsta.1974.0011 |bibcode = 1974RSPTA.276...83T }} {{subscription required}}
:{{chú thích tạp chí |title=Celestial Origin of Maya Creation Myth |author1=Wertime, Richard A. Wertime |author2=Angela M. H. Schuster |journal=Archaeology |volume=46 |issue=4 |date=July–August 1993 |pages=26–30, 32 |publisher=Archaeological Institute of America |jstor=41771051}} {{subscription required}}
:{{chú thích tạp chí |title=Agricultural Rhythms and Rituals: Ancient Maya Solar Observation in Hinterland Blue Creek, Northwestern Belize |url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2005-03_16_1/page/81 |author1=Zaro, Gregory |author2=Jon C. Lohse |journal=Latin American Antiquity |volume=16 |issue=1 |date=March 2005 |pages=81–98 |publisher=Society for American Archaeology |doi=10.2307/30042487 |jstor=30042487}} {{subscription required}}
{{refend}}<!-- END biblio format style -->
{{Thiên văn học}}
[[Thể loại:Thiên văn học]]
[[Thể loại:Lịch sử thiên văn học]]
[[Thể loại:Nền văn minh Maya]]
[[Thể loại:Thiên văn học cổ đại]]