Xem mã nguồn của Tiếng Gwich’in

{{Infobox language
|name=Tiếng Gwich’in
|nativename=''Dinjii Zhu’ Ginjik''
|states=[[Canada]], [[Hoa Kỳ]]
|region=[[Các Lãnh thổ Tây Bắc]], [[Yukon]], [[Alaska]]
|ethnicity=[[Gwich'in people]]
|speakers=370 ở Canada (2011)<br>300 ở Hoa Kỳ (2007)
|familycolor=Dené-Yeniseian
|fam2=[[Ngữ hệ Na-Dené|Na-Dené]]
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ Athabaska|Athabaska]]
|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Athabaska miền Bắc|Athabaska miền Bắc]]
|iso2=gwi
|iso3= gwi
|glotto=gwic1235
|glottorefname=Gwich'in
|script=Latinh
|nation=[[Các Lãnh thổ Tây Bắc]] ([[Canada]])<ref>[http://www.nwtlanguagescommissioner.ca/pdf/Official_Languages_Map.pdf Official Languages of the Các Lãnh thổ Tây Bắc] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206035354/http://www.nwtlanguagescommissioner.ca/pdf/Official_Languages_Map.pdf |date = ngày 6 tháng 12 năm 2013}} (map)</ref>
|notice=IPA
}}

'''Tiếng Gwich’in''' là một ngôn ngữ truyền thống của [[người Gwich'in]], là một [[nhóm ngôn ngữ Athabaska|ngôn ngữ Athabaska]]. Nó còn được biết đến trong các tài liệu cũ hoặc chuyên về phương ngữ dưới các tên gọi '''Kutchin''', '''Takudh''', '''Tukudh''', và '''Loucheux'''. Ở [[Các Lãnh thổ Tây Bắc]] và [[Yukon]] của [[Canada]], nó có mặt chủ yếu ở [[Inuvik]], [[Aklavik, Các Lãnh thổ Tây Bắc|Aklavik]], [[Fort McPherson, Các Lãnh thổ Tây Bắc|Fort McPherson]], [[Old Crow, Yukon|Old Crow]], và [[Tsiigehtchic, Các Lãnh thổ Tây Bắc|Tsiigehtchic (tên cũ Arctic Red River)]]. Có dưới 430 người nói Gwich’in Canada trên tổng số 1.900 người Gwich’in.

Ở [[Alaska]] thuộc [[Hoa Kỳ]], tiếng Gwich’in hiện diện ở [[Beaver, Alaska|Beaver]], [[Circle, Alaska|Circle]], [[Fort Yukon, Alaska|Fort Yukon]], [[Chalkyitsik, Alaska|Chalkyitsik]], [[Birch Creek, Alaska|Birch Creek]], [[Arctic Village, Alaska|Arctic Village]], [[Eagle, Alaska|Eagle]], và [[Venetie, Alaska|Venetie]]. Chừng 300 người trong số 1.100 Gwich’in Alaska nói ngôn ngữ này.

Đây là một ngôn ngữ có địa vị chính thức ở Các Lãnh thổ Tây Bắc.
==Tình trạng hiện tại ==
Ngày nay, chỉ một bộ phận thiểu số người Gwich’in còn nói ngôn ngữ này. Có hai phương ngữ tiếng Gwich’in chính, đông và tây, với [[đường đồng ngữ]] tương ứng xấp xỉ với [[Biên giới Canada–Hoa Kỳ|đường biên giới Canada–Hoa Kỳ]]. Tiếng Gwich’in ở mỗi điểm dân cư lại có những điểm riêng về từ ngữ, lối nói, và cách diễn đạt. Theo ''Interactive Atlas of the World's Languages in Danger'', của [[UNESCO]], tiếng Gwich’in đang bị đe dọa nghiêm trọng, với chưa tới 150 người nói lưu loát ở Alaska và 250 người nữa ở Canada.

==Phân loại==

Tiếng Gwich’in thuộc [[nhóm ngôn ngữ Athabaska miền Bắc|phân nhóm Athabaska miền Bắc]] của [[Athabaska languages|nhóm Athabaska]], [[ngữ hệ Na-Dené]]. Nó có quan hệ gần với [[tiếng Hän]].
==Ngữ âm==

===Phụ âm===

{| class="wikitable" style=text-align:center
|-
! colspan="2" rowspan="2" | 
! rowspan="2" | [[Âm môi|Môi]]
! rowspan="2" | [[Âm khe răng|Khe răng]]
! colspan="2" | [[Âm chân răng|Chân răng]]
! rowspan="2" | [[Âm quặt lưỡi|Quặt lưỡi]]
! rowspan="2" | [[Âm vòm|Vòm]]
! colspan="2" | [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! rowspan="2" | [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|- 
! {{small|[[Phụ âm giữa|giữa]]}}
! {{small|[[Âm cạnh lưỡi|cạnh]]}}
! {{small|thường}}
! {{small|môi hóa}}
|-
! rowspan=2 | [[Âm mũi|Mũi]]
! {{small|hữu thanh}}
| '''m''' &nbsp;{{IPAslink|m}}
| 
| '''n''' &nbsp;{{IPAslink|n}}
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! {{small|vô thanh}}
| 
| 
| '''nh''' &nbsp;{{IPAslink|n̥}}
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! rowspan=4 | [[Âm tắc|Tắc]]
! {{small|thường}}
| '''b''' &nbsp;{{IPAslink|p}}
| 
| '''d''' &nbsp;{{IPAslink|t}}
| 
| '''dr''' &nbsp;{{IPAslink|ʈ}}
| 
| '''g''' &nbsp;{{IPAslink|k}}
| ('''gw''' &nbsp;{{IPAslink|kʷ}})
| '''’''' &nbsp;{{IPAslink|ʔ}}
|-
! {{small|bật hơi}}
| 
| 
| '''t''' &nbsp;{{IPAslink|tʰ}}
| 
| '''tr''' &nbsp;{{IPAslink|ʈʰ}}
| 
| '''k''' &nbsp;{{IPAslink|kʰ}}
| ('''kw''' &nbsp;{{IPA|/kʷʰ/}})
|
|-
! {{small|[[Âm tống ra|tống ra]]}}
| 
| 
| '''t’''' &nbsp;{{IPAslink|tʼ}}
| 
| '''tr’''' &nbsp;{{IPAslink|ʈʼ}}
| 
| '''k’''' &nbsp;{{IPAslink|kʼ}}
| 
| 
|-
! {{small|[[âm mũi hóa trước|mũi hóa trước]]}}
| 
| 
| '''nd''' &nbsp;{{IPA|/ⁿd/}}
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! rowspan=4 | [[Âm tắc xát|Tắc xát]]
! {{small|thường}}
| 
| '''ddh''' &nbsp;{{IPAslink|tθ}}
| '''dz''' &nbsp;{{IPAslink|ts}}
| '''dl''' &nbsp;{{IPAslink|tɬ}}
| 
| '''dj''' &nbsp;{{IPAslink|tʃ}}
| 
| 
| 
|-
! {{small|bật hơi}}
| 
| '''tth''' &nbsp;/tθʰ/
| '''ts''' &nbsp;{{IPAslink|tsʰ}}
| '''tl''' &nbsp;{{IPAslink|tɬʰ}}
| 
| '''ch''' &nbsp;{{IPAslink|tʃʰ}}
| 
| 
| 
|-
! {{small|tống ra}}
| 
| '''tth’''' &nbsp;{{IPAslink|tθʼ}}
| '''ts’''' &nbsp;{{IPAslink|tsʼ}}
| '''tl’''' &nbsp;{{IPAslink|tɬʼ}}
| 
| '''ch’''' &nbsp;{{IPAslink|tʃʼ}}
| 
| 
| 
|-
! {{small|mũi hóa trước}}
| 
| 
| 
| 
| 
| '''nj''' &nbsp;{{IPA|/ⁿdʒ/}}
| 
| 
| 
|-
! rowspan=2 | [[Âm xát|Xát]]
! {{small|hữu thanh}}
| '''v''' &nbsp;{{IPAslink|v}}
| {{nowrap|('''dh''' &nbsp;{{IPAslink|ð}})}}
| {{nowrap|('''z''' &nbsp;{{IPAslink|z}})}}
| 
| {{nowrap|('''zhr''' &nbsp;{{IPAslink|ʐ}})}}
| '''zh''' &nbsp;{{IPAslink|ʒ}}
| {{nowrap|('''gh''' &nbsp;{{IPAslink|ɣ}})}}
| {{nowrap|('''ghw''' &nbsp;{{IPAslink|ɣʷ}})}}
| 
|-
! {{small|vô thanh}}
| 
| '''th''' &nbsp;{{IPAslink|θ}}
| '''s''' &nbsp;{{IPAslink|s}}
| '''ł''' &nbsp;{{IPAslink|ɬ}}
| '''shr''' &nbsp;{{IPAslink|ʂ}}
| '''sh''' &nbsp;{{IPAslink|ʃ}}
| '''kh''' &nbsp;{{IPAslink|x}}
| 
| '''h''' &nbsp;{{IPAslink|h}}
|-
! rowspan=2 | [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
! {{small|hữu thanh}}
| 
| 
| 
| '''l''' &nbsp;{{IPAslink|l}}
| '''r''' &nbsp;{{IPAslink|ɻ}}
| '''y''' &nbsp;{{IPAslink|j}}
| 
| '''w''' &nbsp;{{IPAslink|w}}
| 
|-
! {{small|vô thanh}}
| 
| 
| 
| 
| '''rh''' &nbsp;{{IPA|/ɻ̥/}}
| 
| 
| 
| 
|}

===Nguyên âm===
* ''Ngắn''
** '''a''' {{IPAblink|a}}
**'''e''' {{IPAblink|e}}
**'''i''' {{IPAblink|i}}
**'''o''' {{IPAblink|o}}
**'''u''' {{IPAblink|u}}
* ''Dài''
**'''aa''' {{IPAblink|aː}}
**'''ee''' {{IPAblink|eː}}
**'''ii''' {{IPAblink|iː}}
**'''oo''' {{IPAblink|oː}}
**'''uu''' {{IPAblink|uː}}
* nguyên âm mũi được đánh dấu [[ogonek]], v.d. '''ą'''
* thanh thấp được thể hiện bằng dấu huyền, v.d. '''à'''
* thanh cao không được thể hiện

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Tài liệu==
{{refbegin}}
* Firth, William G., et al. ''Gwìndòo Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = More Gwichʼin Words About the Land''. Inuvik, N.W.T.: Gwichʼin Renewable Resource Board, 2001.
* Gwichʼin Renewable Resource Board. ''Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = Gwichʼin Words About the Land''. Inuvik, N.W.T., Canada: Gwichʼin Renewable Resource Board, 1997.
* McDonald. ''A Grammar of the Tukudh Language''. Yellowknife, N.W.T.: Curriculum Division, Dept. of Education, Government of the Northwest Territories, 1972.
* Montgomery, Jane. ''Gwichʼin Language Lessons Old Crow Dialect''. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994.
* Northwest Territories. ''Gwichʼin Legal Terminology''. [Yellowknife, N.W.T.]: Dept. of Justice, Govt. of the Northwest Territories, 1993.
* Norwegian-Sawyer, Terry. ''Gwichʼin Language Lessons Gwichyàh Gwichʼin Dialect (Tsiigèhchik–Arctic Red River)''. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994.
* Peter, Katherine, and Mary L. Pope. ''Dinjii Zhuu Gwandak = Gwichʼin Stories''. [Anchorage]: Alaska State-Operated Schools, Bilingual Programs, 1974.
* Peter, Katherine. ''A Book of Gwichʼin Athabaskan Poems''. College, Alaska: Alaska Native Language Center, Center for Northern Educational Research, University of Alaska, 1974.
* Yukon Native Language Centre. ''Gwichʼin Listening Exercises Teetlʼit Gwichʼin dialect''. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, Yukon College, 2003. {{ISBN|1-55242-167-8}}
{{refend}}

==Liên kết ngoài==
{{Incubator|gwi}}
*[https://web.archive.org/web/20070501154420/http://www.ynlc.ca/languages/gw/gw.html Yukon Native Language Centre: Gwich’in]
*[http://www.uaf.edu/anlc/languages/ga/ Alaska Native Language Center: Gwich’in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225095029/http://www.uaf.edu/anlc/languages/ga/ |date = ngày 25 tháng 12 năm 2014}}
*[http://justus.anglican.org/resources/bcp/Canada/gwichin_intro.htm Ettunetle Tutthug Enjit Gichinchik ] Portions of the Anglican Book of Common Prayer in Gwich’in
{{Ngôn ngữ tại Canada}}
{{Ngôn ngữ tại Hoa Kỳ}}

[[Thể loại:Ngữ hệ Na-Dené]]