Xem mã nguồn của Tiếng Hy Lạp Pontos

{{Infobox language|name=Tiếng Hy Lạp Pontos|fam2=[[tiếng Hy Lạp|Hy Lạp]]|glottorefname=Pontic|glotto=pont1253|lingua=56-AAA-aj|iso3=pnt|script=[[Bảng chữ cái Hy Lạp|Hy Lạp]]; [[Chữ Latinh|Latinh]]; [[Chữ Kirin|Kirin]]|fam3=[[tiếng Hy Lạp Attica|Attica]]–[[tiếng Hy Lạp Ionia|Ionia]]|familycolor=Indo-European|altname=''pontiaká''|ref=<ref name=":0" />|date=2009-2015|speakers=778.000|region=ban đầu là [[Pontos (vùng)|Pontos]] trên bờ biển [[Biển Đen]]; [[Nga]], [[Gruzia]] và [[Thổ Nhĩ Kỳ]]|states=|nativename={{lang|pnt|ποντιακά}}, ''pontiaká'', понтиакá|notice=IPA}}

'''Tiếng Hy Lạp Pontos''' ({{Langx|el|Ποντιακή διάλεκτος}}, ''Pontiakí diálektos''; tiếng Hy Lạp Pontos: Ποντιακόν λαλίαν, ''Pontiakón lalían'' hay Ρωμαίικα {{small|[[Romanization|romanized]]:}} {{transl|pnt|Roméika}}) là một [[Các phương ngữ tiếng Hy Lạp hiện đại|phương ngữ tiếng Hy Lạp]] ban đầu nói ở khu vực [[Pontos (vùng)|Pontos]] trên bờ phía nam của [[Biển Đen]], đông bắc [[Tiểu Á|Anatolia]], Đông [[Thổ Nhĩ Kỳ]]/[[Kavkaz]] tỉnh [[Kars]], miền nam [[Gruzia]] và ngày nay chủ yếu là ở miền bắc [[Hy Lạp]]. Người nói được gọi là [[người Hy Lạp Pontos]].

Dòng dõi ngôn ngữ của tiếng Hy Lạp Pontos bắt nguồn từ [[tiếng Hy Lạp Ionia]] qua [[tiếng Hy Lạp Koine]] và [[tiếng Hy Lạp Byzantine]] và có ảnh hưởng từ [[tiếng Gruzia]], [[tiếng Nga]], [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]] và [[tiếng Armenia]].

Tiếng Hy Lạp Pontos là một [[Ngữ hệ Ấn-Âu|ngôn ngữ Ấn-Âu]] có nguy cơ biến mất, được sử dụng bởi khoảng 778.000 người trên toàn thế giới.<ref name=":0">{{Chú thích báo|url=https://www.ethnologue.com/language/pnt/21|title=Pontic|work=Ethnologue|access-date = ngày 11 tháng 4 năm 2018}}</ref> Tuy nhiên, chỉ có 200.000-300.000 người nói được coi là tích cực.<ref>{{Chú thích web|url=http://pwpl.lis.upatras.gr/index.php/mgdlt/article/viewFile/2578/2815|tựa đề=Topicalisation in Pontic Greek|tác giả=|tên=|ngày=|website=|ngày truy cập=|archive-date=2018-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723152438/http://pwpl.lis.upatras.gr/index.php/mgdlt/article/viewFile/2578/2815|url-status=dead}}</ref> Mặc dù nó chủ yếu được nói ở Bắc Hy Lạp, nhưng nó cũng được nói ở Thổ Nhĩ Kỳ, Nga, [[Armenia]], Gruzia và Kazakhstan và bởi cộng đồng di cư. Ngôn ngữ này được đưa đến Hy Lạp vào những năm 1920 sau khi trục xuất [[người Hy Lạp Kitô giáo]] ra khỏi quê hương của họ trong cuộc [[Trao đổi dân cư giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ|trao đổi dân cư giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ năm 1923]]. Tuy nhiên, ngày nay nó vẫn được sử dụng trong các cộng đồng nhỏ tại [[Pontos (vùng)|Pontos]], chủ yếu là bởi [[người Hồi giáo Hy Lạp Pontos]] ở các huyện phía đông của [[Trabzon (tỉnh)|tỉnh Trabzon]]. Tiếng Hy Lạp Pontos được coi là một phương ngữ của [[tiếng Hy Lạp hiện đại]], mặc dù theo ghi nhận, người nói hai ngôn ngữ này không hoàn toàn thông hiểu lẫn nhau.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.ethnologue.com/language/pnt|tựa đề=Pontic {{!}} Ethnologue|website=ethnologue}}</ref> Nó chủ yếu được viết bằng [[Bảng chữ cái Hy Lạp|chữ Hy Lạp]], trong khi ở Thổ Nhĩ Kỳ và Ukraine chữ Latinh được sử dụng thường xuyên hơn.

== Tên gọi ==
Trong lịch sử, những người nói tiếng Hy Lạp Pontos gọi nó là ''Romeyka'' (hay ''Romeika'', {{Langx|el|Ρωμαίικα}}), trong nghĩa tổng quát hơn, cũng là một thuật ngữ lịch sử và thông tục cho toàn bộ tiếng Hy Lạp hiện đại. Thuật ngữ "Pontic" bắt nguồn từ trong học thuật, nhưng nó đã được chấp nhận như một dấu hiệu nhận dạng của người Hy Lạp Pontos sống ở Hy Lạp.<ref>Drettas 1997, page 19.</ref>

Tương tự, trong [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]], ngôn ngữ này được gọi là ''Rumca'' (phát âm là {{IPA|[ˈɾumd͡ʒa]}}), bắt nguồn từ từ ''Rum'' trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, gọi người Hy Lạp sống ở Thổ Nhĩ Kỳ nói chung; thuật ngữ này cũng bao gồm những người nói tiếng Hy Lạp khác ở Thổ Nhĩ Kỳ, chẳng hạn như những người đến từ [[Istanbul]] hoặc [[Imbros]] (Gökçeada), người nói một ngôn ngữ gần với [[Các phương ngữ tiếng Hy Lạp hiện đại|tiếng Hy Lạp hiện đại chuẩn]].<ref name="Özkan">{{Chú thích tạp chí|last=Özkan|first=Hakan|year=2013|title=The Pontic Greek spoken by Muslims in the villages of Beşköy in the province of present-day Trabzon|journal=Byzantine and Modern Greek Studies|volume=37|issue=1|pages=130–150|doi=10.1179/0307013112z.00000000023}}</ref>

Những người nói tiếng Pontos sống ở Thổ Nhĩ Kỳ gọi ngôn ngữ của họ là ''Romeyka, Rumca'' hoặc ''Rumcika''.<ref name="Özkan"/>

== Lịch sử ==
Tương tự như hầu hết các phương ngữ Hy Lạp hiện đại, tiếng Hy Lạp Pontos chủ yếu có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp Koine, được nói từ [[thời kỳ Hy Lạp hoá]] và [[La Mã cổ đại]] giữa thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên và thế kỷ thứ 4 Công nguyên. Sau [[Đế quốc Seljuk|cuộc xâm lược Tiểu Á của Seljuk]] trong thế kỷ 11 Công nguyên, Pontos trở nên cô lập với nhiều khu vực của [[Đế quốc Byzantine]].<ref>{{Chú thích web|url=http://pontosworld.com/index.php/dialect/overview/282-development-of-the-pontic-greek-dialect-3|tựa đề=Development of the Pontic Greek Dialect|tác giả=PontosWorld|website=pontosworld.com|ngày truy cập=2017-05-01}}</ref> Người Pontos vẫn bị cô lập phần nào với người Hy Lạp đại lục, khiến người Hy Lạp Pontos phát triển riêng biệt và khác biệt với phần còn lại của Hy Lạp đại lục.<ref>{{Chú thích web|url=http://heinonline.org/HOL/Page?public=false&handle=hein.journals/jrefst4&collection=journals&id=347|tựa đề=The Pontic Dialect: A Corrupt Version of Ancient Greek The Odyssey of the Pontic Greeks|tác giả=|tên=|ngày=|website=heinonline.org|ngày truy cập=2017-05-01}}</ref> Tuy nhiên, ngôn ngữ của họ cũng bị ảnh hưởng bởi các ngôn ngữ Ba Tư, [[Ngôn ngữ tại Kavkaz|Kavkaz]] và Thổ Nhĩ Kỳ gần đó.

== Phương ngữ ==
Nhà ngôn ngữ học Hy Lạp [[Manolis Triantafyllidis]] đã chia Pontos của Thổ Nhĩ Kỳ thành hai nhóm:

* nhóm phương Tây ''(Oinountiac'' hoặc ''Niotika)'' xung quanh [[Ünye|Oenoe]] (Thổ Nhĩ Kỳ ''Ünye);'' 
* nhóm phương Đông, tiếp tục được chia thành: 
** phân nhóm ven biển (''Trapezountiac'') xung quanh [[Trabzon]] (''Trapezous'' Hy Lạp cổ đại) và 
** phân nhóm nội địa (''Chaldiot'') ở [[Chaldia]] (xung quanh [[Gümüşhane|Argyroupolis]] [Gümüşhane] và Kanin ở Pontos), vùng lân cận của nó ([[Kelkit]], [[Bayburt|Baibourt]], v.v.) và xung quanh [[Ordu|Kotyora]] (Ordu).

Những người nói phương ngữ Chaldia là nhiều nhất. Trong âm vị học, một số phương ngữ Pontos được ghi nhận là có [[sự hài hòa nguyên âm]], một đặc điểm nổi tiếng của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ (Mirambel 1965).

== Phân bố địa lý ==
Mặc dù tiếng Pontos ban đầu được nói ở bờ phía nam của [[Biển Đen]], từ thế kỷ 18 và 19 và trong một số lượng đáng kể người di cư vào bờ phía bắc và phía đông, vào [[Đế quốc Nga]]. Tiếng Pontos vẫn được sử dụng bởi một số lượng lớn người dân ở [[Ukraina]], chủ yếu ở [[Mariupol]], nhưng cũng ở các khu vực khác của Ukraine như khu vực [[Odessa]] và [[Donetsk]], ở [[Nga]] (xung quanh [[Stavropol]]) và [[Gruzia]]. Ngôn ngữ này được sử dụng như một phương tiện văn học trong những năm 1930, bao gồm cả ngữ pháp học đường (Topkhara 1998 [1932]).

Sau [[Diệt chủng Hy Lạp|vụ thảm sát vào những năm 1910]], phần lớn các người nói còn lại ở [[Tiểu Á]] đã tuân theo [[Hiệp ước Lausanne|Hiệp ước trao đổi dân cư Lausanne]] và được tái định cư ở Hy Lạp (chủ yếu là miền bắc Hy Lạp). Làn sóng di cư thứ hai xảy ra vào đầu những năm 1990, lần này là từ các quốc gia thuộc [[Các quốc gia hậu Xô viết|Liên Xô cũ]].<ref name="isbn0-7391-0565-5">{{Chú thích sách|title=The Refugee Convention at fifty: a view from forced migration studies|url=https://archive.org/details/refugeeconventio0000unse|last=Selm, Joanne van|publisher=Lexington Books|year=2003|isbn=0-7391-0565-5|location=Lexington, Mass|page=[https://archive.org/details/refugeeconventio0000unse/page/72 72]|doi=|oclc=|access-date =}}</ref>

Ở Hy Lạp, tiếng Pontos hiện nay nhiều lúc chỉ được sử dụng lấy biểu tượng chứ không phải là phương tiện liên lạc do sự pha trộn giữa tiếng Pontos và các thứ tiếng Hy Lạp khác.{{Cần chú thích|date=January 2011}}

* [[Hy Lạp]]: 400.000 người nói 
: chủ yếu ở [[Macedonia (Hy Lạp)|Macedonia]] ([[Đông Macedonia và Thrace|Đông]], [[Trung Macedonia|Trung]] và [[Tây Macedonia|Tây]]) và ở [[Khu vực Attica|Attica]]<ref name="e17">{{Chú thích web|url=http://www.karalahana.com/karadeniz/linguistik/romeika.htm|tựa đề=Romeika - Pontic Greek (tr)|nhà xuất bản=Karalahana.com|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20140225085505/http://www.karalahana.com/karadeniz/linguistik/romeika.htm|ngày lưu trữ=2014-02-25|ngày truy cập=2013-03-20}}</ref> 
* [[Thổ Nhĩ Kỳ]]: Không biết (chắc chắn hơn 5.000) 
: chủ yếu ở khu vực phía đông [[Vùng Biển Đen|Biển Đen]] và ở [[Istanbul]]<ref name="e17"/><ref name="UCambridge">{{Chú thích web|url=http://www.cam.ac.uk/news/endangered-language-opens-window-on-to-past|tựa đề=News and Events: Endangered language opens window on to past|ngày=2011-01-04|nhà xuất bản=[[University of Cambridge]]|ngày truy cập=2013-03-20}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=http://www.karalahana.com/makaleler/dilbilim/pontusca%20turkce%20sozluk.html|tựa đề=Pontic Greek (Trabzon Of dialect) - Turkish Dictionary (tr)|nhà xuất bản=Karalahana.com|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20080312215323/http://www.karalahana.com/makaleler/dilbilim/pontusca%20turkce%20sozluk.html|ngày lưu trữ=2008-03-12|ngày truy cập=2013-03-20}}</ref>

== Tình trạng chính thức ==

=== Hy Lạp ===
Ở Hy Lạp, tiếng Pontos không có địa vị chính thức, giống như tất cả các phương ngữ Hy Lạp khác.

=== Liên Xô ===
Về mặt lịch sử, tiếng Hy Lạp Pontos là ngôn ngữ ''trên thực tế'' của dân tộc thiểu số Hy Lạp tại [[Liên Xô]], mặc dù tại Πανσυνδεσμιακή Σύσκεψη ''(Pansyndesmiakí Sýskepsi,'' Tất cả-Hội nghị Liên minh) của năm 1926, tổ chức bởi [[Giới trí thức|trí thức]] Hy Lạp và Liên Xô, quyết định rằng tiếng Hy Lạp Demotic nên là ngôn ngữ chính thức của cộng đồng.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.elemedu.upatras.gr/eriande/synedria/synedrio3/praltika%2011/malkidis-karatzas.htm|ngôn ngữ=el|script-title=el:ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20110721084020/http://www.elemedu.upatras.gr/eriande/synedria/synedrio3/praltika%2011/malkidis-karatzas.htm|ngày lưu trữ=2011-07-21|ngày truy cập=2011-01-15}}</ref>

Sau đó, sự hồi sinh của bản sắc Hy Lạp ở Liên Xô và nước Nga hậu Cộng sản đã chứng kiến một sự chia rẽ mới về vấn đề Rumaiic so với Demotic. Một nỗ lực mới để bảo tồn ý thức về bản sắc dân tộc Rumaiic bắt đầu vào giữa những năm 1980. Học giả người Ukraine, ông [[Andriy Biletsky (nhà ngôn ngữ học)|Andriy Biletsky]] đã tạo ra một bảng chữ cái Slavonic mới, nhưng mặc dù một số nhà văn và nhà thơ sử dụng bảng chữ cái này, dân cư của khu vực hiếm khi sử dụng nó.<ref>Survey carried out in 2001–2004, organized by St. Petersburg State University</ref>

== Văn hóa ==
Ngôn ngữ này có truyền thống truyền miệng phong phú và các văn hoá dân gian và bài hát Pontos đặc biệt phổ biến ở Hy Lạp. Ngoài ra còn có một số ít sản phẩm của văn học hiện đại bằng tiếng Pontos, bao gồm các [[Tuyển tập thơ|tập thơ]] (trong đó các nhà văn nổi tiếng nhất là [[Diasantidis|Kostas Diamantidis]]), tiểu thuyết và [[album truyện tranh]] [[Asterix]]. Giới trẻ thường nói tiếng Hy Lạp chuẩn như ngôn ngữ đầu tiên của họ. Việc sử dụng tiếng Pontos đã được người nói ở Bắc Mỹ duy trì nhiều hơn ở Hy Lạp.<ref name=":0"/>

== Chữ viết ==
Ở Hy Lạp, tiếng Pontos được viết bằng [[bảng chữ cái Hy Lạp]], với các dấu phụ: <span style="font-size:115%">{{Lang|grc|σ̌ ζ̌ ξ̌ ψ̌}}</span> cho {{IPA|/ʃ ʒ kʃ pʃ/}}, <span style="font-size:115%">{{Lang|grc|α̈ ο̈}}</span> cho {{IPA|[æ ø]}} (âm vị {{IPA|/ia io/}}). Ở Thổ Nhĩ Kỳ, nó được viết bằng [[bảng chữ cái Latinh]] theo các quy ước của Thổ Nhĩ Kỳ. Ở Nga, nó được viết bằng [[bảng chữ cái Kirin]].

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

== Tài liệu ==

* Georges Drettas, ''Aspects pontiques'', ARP, 1997, {{ISBN|2-9510349-0-3}}. "... marks the beginning of a new era in Greek dialectology. Not only is it the first comprehensive grammar of Pontic not written in Greek, but it is also the first self-contained grammar of any Greek 'dialect' written, in the words of Bloomfield, 'in terms of its own structure'." (Janse)
* Berikashvili, Svetlana. 2017. Morphological aspects of Pontic Greek spoken in Georgia. LINCOM GmbH. {{ISBN|978-3862888528}}
* Özhan Öztürk, Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayıncılık. İstanbul, 2005. {{ISBN|975-6121-00-9}}
* Τομπαΐδης, Δ.Ε. 1988. Η Ποντιακή Διάλεκτος. Αθήνα: Αρχείον Πόντου. (Tompaidis, D.E. 1988. The Pontic Dialect. Athens: Archeion Pontou.)
* Τομπαΐδης, Δ.Ε. ϗ Συμεωνίδης, Χ.Π. 2002. Συμπλήρωμα στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου του Α.Α. Παπαδόπουλου. Αθήνα: Αρχείον Πόντου. (Tompaidis, D.E. and Simeonidis, C.P. 2002. Additions to the Historical Lexicon of the Pontic Dialect of A.A. Papadopoulos. Athens: Archeion Pontou.)
* Παπαδόπουλος, Α.Α. 1955. Ιστορική Γραμματική της Ποντικής Διαλέκτου. Αθήνα: Επιτροπή Ποντιακών Μελετών. (Papadopoulos, A.A. 1955. Historical Grammar of the Pontic Dialect. Athens: Committee for Pontian Studies.)
* Παπαδόπουλος, Α.Α. 1958–61. Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου. 2 τόμ. Αθήνα: Μυρτίδης. (Papadopoulos, A.A. 1958–61. Historical Lexicon of the Pontic Dialect. 2 volumes. Athens: Mirtidis.)
* Οικονομίδης, Δ.Η. 1958. Γραμματική της Ελληνικής Διαλέκτου του Πόντου. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών. (Oikonomidis, D.I. 1958. Grammar of the Greek Dialect of Pontos. Athens: Athens Academy.)
* Τοπχαράς, Κονσταντίνος. 1998 [1932]. Η Γραμματική της Ποντιακής: Ι Γραματικι τι Ρομεικυ τι Ποντεικυ τι Γλοςας. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη. (Topcharas, K. 1998 [1932]. The Grammar of Pontic. Thessaloniki: Afoi Kiriakidi.)

== Liên kết ngoài ==

* Mark Janse, "[https://web.archive.org/web/20060225174417/http://www.benjamins.com/jbp/series/JGL/3/art/0008a.pdf Aspects of Pontic grammar]", a Review Article of Drettas (1997). The paper summarizes the high points of the book.
* [http://www.epm.gr/ Committee for Pontian Studies (Επιτροπή Ποντιακών Μελετών)]
* [https://web.archive.org/web/20080611151243/http://www.karalahana.com/english/omer_asan.htm Trebizond Greek: A language without a tongue]
* [https://web.archive.org/web/20130411004931/http://www.karalahana.com/english/cost-of-language.htm Pontic Greek: A cost of a language]
* [http://pontosworld.com/index.php?option=com_content&task=view&id=776&Itemid=75 The Pontic Dialect]
* [http://www.argonautai-komninoi.gr Argonautai Komninoi Association]
* [http://pontosworld.com/index.php/dialect/dictionary Pontic Greek - English Dictionary]
* [https://web.archive.org/web/20091009104633/http://www.karalahana.com/english/development-of-the-pontic-greek-dialect.html Development of the Pontic Greek Dialect]
* [https://www.youtube.com/watch?v=UcAYP4irSyQ Archaic Greek in a modern world] video from Cambridge University, on YouTube
* Hakan Özkan (Westfälische Wilhelms-Universität), [http://www.ifea-istanbul.net/index.php?option=com_k2&view=item&id=3898:hakan-%C3%B6zkan-the-language-of-the-mountains-the-rumca-dialect-of-s%C3%BCrmene-08-12-2010&Itemid=315 The language of the mountains - the Rumca dialect of Sürmene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180311021424/http://www.ifea-istanbul.net/index.php?option=com_k2&view=item&id=3898:hakan-%C3%B6zkan-the-language-of-the-mountains-the-rumca-dialect-of-s%C3%BCrmene-08-12-2010&Itemid=315 |date = ngày 11 tháng 3 năm 2018}} (Conference, ngày 8 tháng 12 năm 2010)
{{Ngôn ngữ tại Hy Lạp}}
{{Ngôn ngữ tại Gruzia}}

{{DEFAULTSORT:Pontos}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ Ấn-Âu bị đe dọa]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Uzbekistan]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Kazakhstan]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Armenia]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Ukraina]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Nga]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Síp]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Azerbaijan]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Abkhazia]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Gruzia]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Thổ Nhĩ Kỳ]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Hy Lạp]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Balkan]]