Xem mã nguồn của Tiếng Mono (California)

{{Infobox language
|name=Tiếng Mono
|states=[[Hoa Kỳ]]
|region=[[California]]
|ethnicity=[[Người Mono]] và [[Người Paiute|người Paiute thung lũng Owens]]
|speakers=37 (1994)<ref name=h30>Hinton, 30</ref>
|familycolor=Uto-Aztecan
|fam1=[[Hệ ngôn ngữ Ute-Aztec|Ute-Aztec]]
|fam2=[[Ngữ tộc Numi|Numi]]
|fam3=Tây Numi
|iso3=mnr
|glotto=mono1275
|glottorefname=Mono (USA)
}}

'''Tiếng Mono''' là một [[ngôn ngữ bản địa Hoa Kỳ|ngôn ngữ]] thuộc [[ngữ tộc Numi]] của [[hệ ngôn ngữ Ute-Aztec]], là ngôn ngữ tổ tiên của [[người Mono]]. Tiếng Mono gồm hai phương ngữ, ''đông'' và ''tây''. Cái tên "Monachi" thường dùng để chỉ phương ngữ tây và "Paiute thung lũng Owens" để chỉ phương ngữ đông.<ref name=cali/> Năm 1925, [[Alfred Kroeber]] ước tính rằng tiếng Mono có 3.000 tới 4.000 người nói. {{As of|2010}} chỉ còn khoảng 40 người lớn tuổi nói tiếng Mono như bản ngữ.<ref name=cali/> Nó được phân loại là một ngôn ngữ "cực kỳ nguy cấp" bởi [[UNESCO]].<ref>http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php</ref> Nó hiện diện tại nam dãy núi [[Sierra Nevada (Hoa Kỳ)|Sierra Nevada]], [[lưu vực Mono]], và [[thung lũng Owens]] nằm trong [[California]]. Tiếng Mono có quan hệ gần với [[tiếng Bắc Paiute]]; cả hai được xem là những ngôn ngữ Numi.<ref name=cali>[http://linguistics.berkeley.edu/~survey/languages/mono.php "Mono."] ''Survey of California and Other Indian Languages, University of California, Berkeley.'' 2009-2010 (retrieved ngày 6 tháng 5 năm 2010)</ref><ref>Sheldon Klein. 1959. Comparative Mono-Kawaiisu. International Journal of American Linguistics. Vol. 25, No. 4 (Oct., 1959), pp. 233-238</ref>

==Tây Mono==
Số người bản ngữ năm 1994 là từ 37 tới 41. Đa số sống tại [[Northfork Rancheria]] và [[Auberry, California]]. [[Big Sandy Rancheria]] và [[Dunlap, California]] có từ 12 tới 14 người nói.<ref name=h30/> Người Mono tại Northfork và Big Sandy Rancheria đã và đang mở các lớp dạy tiếng Mono. Dù không phải đều thông thạo, khoảng 100 người tại Northfork có hiểu biết nhất định về ngôn ngữ này.<ref name=h31>Hinton, 31</ref> Cuối thập niên 1950, nhà ngôn ngữ học [[Sydney Lamb]] đã hoàn thành một từ điển và ngữ pháp tiếng Mono Northfork.<ref>Miller 101</ref> Phương ngữ Tây Mono có một số từ mượn tiếng Tây Ban Nha, được tiếp nhận từ thời [[las Californias]] còn là thuộc địa Tây Ban Nha,<ref>Paul V. Kroskrity and Gregory A. Reinhardt. 1985. On Spanish Loans in Western Mono International Journal of American Linguistics Vol. 51, No. 2 (Apr., 1985), pp. 231-237</ref> cũng như từ mượn [[tiếng Yokuts]] và [[tiếng Miwok]]<ref>Loether, Christopher. 1998. "Yokuts and Miwok Loan Words in Western Mono" in The Life of Language: Papers in Linguistics in Honor of William Bright. Jane H. Hill, P. J. Mistry, Lyle Campbell (eds). Walter de Gruyter, 1998</ref><ref>Loether, Christopher. 1993. "Nɨ-ɨ-mɨna Ahubiya: Western Mono Song Genres". Journal of California and Great Basin Anthropology Vol. 15, No. 1 (1993), pp. 48-57</ref>
==Âm vị==
Bên dưới là hệ thống âm vị phương ngữ Tây Mono, theo Lamb (1958)

===Nguyên âm===
{| class="wikitable" style="text-align: center"
! !! trước !! sau<br>không làm tròn !! sau<br>làm tròn
|-
! Cao
| {{IPA|i}} || {{IPA|y}}<ref>Represented phonemically as /y/ by Lamb, but is described as being phonetically {{IPA|[ɨ]}} after front consonants and {{IPA|[ʉ]}} after back consonants.</ref> || {{IPA|u}}
|-
! Không cao
| {{IPA|e}}|| {{IPA|a}} || {{IPA|o}}
|-
|}

===Phụ âm===
{| class="wikitable" style="text-align: center"
! rowspan=2 |
! rowspan=2 | [[Âm đôi môi|Đôi môi]]
! rowspan=2 | [[âm lưỡi trước|Lưỡi trước]]
! rowspan=2 | [[Âm vòm|Vòm]]
! colspan=2 | [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! colspan=2 | [[Âm lưỡi gà|Lưỡi gà]]
! rowspan=2 | [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
! <small>thường</small>
! <small>môi hóa</small>
! <small>thường</small>
! <small>môi hóa</small>
|-
! [[Âm mũi|Mũi]]
| {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || || || || || ||
|-
! [[Âm tắc|Tắc]]
| {{IPA|p}} || {{IPA|t}} || || {{IPA|k}} || {{IPA|kʷ}} ||{{IPA|q}}<ref>/k/ and /q/ are in semi-complimentary distribution: /k/ occurs before /i/ and /e/, /q/ occurs before /o/ and /u/. They contrast only before /a/.</ref> || {{ipa|qʷ}} || {{IPA|ʔ}}
|-
! [[Âm tắc xát|Tắc xát]]
| || {{IPA|ts}} || || || || || ||
|-
! [[Âm xát|Xát]]
| || {{IPA|s}} || ||{{IPA|x}} || || || || {{IPA|h}}
|-
! [[Bán nguyên âm]]
| || || {{IPA|j}} || || {{IPA|w}} || || ||
|}

==Ngữ pháp==
Tiếng Mono là một [[ngôn ngữ chắp dính]], sử dụng nhiều hậu tố để thêm vào gốc từ với mục đính ngữ pháp.

==Ghi chú==
{{tham khảo}}

==Tài liệu==
*Hinton, Leanne. ''Flutes of Fire: Essays on California Indian Languages.'' Berkeley: Heyday Books, 1994. ISBN 0-930588-62-2.
*Miller, Wick R. "Numic Languages." ''Handbook of North American Indians: Great Basin, Volume 11.'' Washington, DC: Smithsonian Institution, 1986. ISBN 978-0-16-004581-3.
* {{chú thích sách
 | last = Lamb
 | first = Sydney M
 | authorlink = Sydney Lamb
 | year = 1958
 | title = A Grammar of Mono
 | location = PhD Dissertation, University of California, Berkeley
 | url = http://linguistics.berkeley.edu/~survey/documents/dissertations/lamb-1958.pdf
 | access-date = ngày 8 tháng 7 năm 2012
 }}
==Đọc thêm==
* {{chú thích sách
 | last = Bethel
 | first = Rosalie 
 | last2=Kroskrity |first2= Paul V.
 | last3=Loether |first3=Christopher
 | last4=Reinhardt|first4=Gregory A.
 | title =A Dictionary of Western Mono
 | publisher=	Los Angeles: American Indian Studies Center, University of California.
 | year= 1993. (2nd edition) [1984]
 }}
* {{chú thích sách
 | last = Lamb
 | first = Sydney M
 | authorlink = Sydney Lamb
 | title = Monachi dictionary
 | url=http://linguistics.berkeley.edu/~survey/documents/publications/Lamb.002.pdf
 | publisher=Ms., Survey of California and Other Indian Languages 
 | access-date =ngày 9 tháng 7 năm 2012
 }}
* {{chú thích sách
 | last = Norris
 | first=Evan J.
 | year= 1986
 | title=A Grammar Sketch and Comparative Study of Eastern Mono
 | location = PhD dissertation, University of California, San Diego
 }}
===Phục hồi===
*{{chú thích báo|last=Onishi|first=Norimitsu|title=With Casino Revenues, Tribes Push to Preserve Languages, and Cultures|work=The New York Times|page=14|date=ngày 17 tháng 6 năm 2012|url=http://www.nytimes.com/2012/06/17/us/chukchansi-tribe-in-california-pushes-to-preserve-language.html}}
*{{chú thích báo
| last = Charles McCarthy
| title = Learning an almost lost language; The few Mono Indians remaining who speak their tongue are passing it down to children to preserve culture.
| work = The Fresno Bee
| access-date = ngày 9 tháng 7 năm 2012 | date = ngày 14 tháng 10 năm 2007 | url = http://www.kumeyaay.com/kumeyaay-news/news-archive/185-learning-an-almost-lost-language-the-few-mono-indians-remaining-who-speak-their-tongue-are-passing-it-down-to-children-to-preserve-culture.html
}}
*{{chú thích báo
| last = James May
| title = Defying the Silence, Part 2: A Race Against Time
| work = Indian Country Today
| access-date = ngày 9 tháng 7 năm 2012
| date = ngày 11 tháng 7 năm 2003
| url = http://senaawest.bravehost.com/nativelanguage/defyingsilence.htm
| archive-date = ngày 20 tháng 12 năm 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131220081758/http://senaawest.bravehost.com/nativelanguage/defyingsilence.htm
}}

==Liên kết ngoài==
*{{chú thích web
| title = Mono Language and the Mono Indian Tribe (Monache, Monachi)
| access-date = ngày 9 tháng 7 năm 2012 | url = http://www.native-languages.org/mono.htm
}}
*[http://linguistics.berkeley.edu/~survey/languages/mono.php Mono language] overview at the [[Survey of California and Other Indian Languages]]
*{{Citation
| author-link = Nuumu Yadoha Language Team
| title = Nuumu Yadoha Language Program: Lessons 1 thru 8 CD, Quick Pronunciation Guide: Lessons 9-16 CD
| access-date = ngày 9 tháng 7 năm 2012
| date = April 2002
| url = http://eslibrary.berkeley.edu/NASsites/finding-aid-native-american-audio-collection
| archive-date = 2017-04-14
| archive-url = https://web.archive.org/web/20170414000705/http://eslibrary.berkeley.edu/NASsites/finding-aid-native-american-audio-collection
}}
*[http://www.language-archives.org/language/mnr OLAC resources in and about the Mono language]

{{Uto-Aztecan languages}}
{{Ngôn ngữ tại Hoa Kỳ}}

{{DEFAULTSORT:Mono}}
[[Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính]]
[[Thể loại:Ngữ hệ Ute-Aztec]]
[[Thể loại:Bộ lạc Mono]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ Numic]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ Ute-Aztec bị đe dọa]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ bản địa California]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ bản địa Great Basin Bắc Mỹ]]