Xem mã nguồn của Tiếng Rapa Nui

{{distinguish|tiếng Rapa}}
{{Infobox language
|name=Tiếng Rapa Nui 
|nativename=''Vananga rapa nui''
|pronunciation={{IPA|rap|ˈɾapa ˈnu.i|}}
|states=[[Chile]]
|region=[[Đảo Phục Sinh]]
|ethnicity=[[Người Rapa Nui]]
|speakers=2.700
|date=2007
|ref=e18
|familycolor=Austronesian
|fam2=[[Nhóm ngôn ngữ Malay-Polynesia|Malay-Polynesia]]
|fam3=[[Nhóm ngôn ngữ châu Đại Dương|Châu Đại Dương]]
|fam4=[[Nhóm ngôn ngữ Polynesia|Polynesia]]
|fam5=[[Nhóm ngôn ngữ Đông Polynesia|Đông Polynesia]]
|script=[[Bảng chữ cái Latinh]], có thể cả [[rongorongo]]
|iso2=rap
|iso3=rap
|glotto=rapa1244
|glottorefname=Rapanui
|notice=IPA
}}

'''Tiếng Rapa Nui''' hay '''Rapanui''' ({{IPA|rap|ˈɾapa ˈnu.i|lang}}) cũng được gọi là '''tiếng Pascua''' ("tiếng Phục Sinh"), là một [[Nhóm ngôn ngữ Đông Polynesia|ngôn ngữ Đông Polynesia]] được sử dụng trên đảo [[Rapa Nui]], còn gọi là Đảo Phục Sinh.

Đảo là nơi cư ngụ của chưa tới 4.000 người và là một lãnh thổ đặc biệt của [[Chile]]. Theo tài liệu điều tra dân số,<ref>2002 Chilean census data</ref> có chừng 3.700 trên đảo và tại đất liền Chile khai nhận là người Rapa Nui. Tài liệu kê không xác định số người biết và nói tiếng Rapa Nui, và có những thông tin rằng lượng người nói lưu loát chỉ là 800.<ref>Fischer 2008: p. 149</ref> Tiếng Rapa Nui là một ngôn ngữ thiểu số và nhiều người trưởng thành trên đảo cũng nói [[Tiếng Tây Ban Nha Chile|tiếng Tây Ban Nha]]; đa phần trẻ em Rapa Nui nói tiếng Tây Ban Nha từ nhỏ và những người học tiếng Rapa Nui chỉ học nó khi đã lớn hơn.<ref>Makihara 2005a: p. 728</ref>
==Âm vị học==
Tiếng Rapa Nui có mười phụ âm và năm nguyên âm.

===Phụ âm===
{|class="wikitable" style=text-align:center
|-style="font-size: 90%;"
!
!colspan=2| [[Âm môi|Môi]]
!colspan=2| [[Âm chân răng|Chân răng]]
!colspan=2| [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
!colspan=2| [[Âm thanh hầu|Thanh hầu]]
|-
! <small>[[Âm mũi|Mũi]]</small>
|width=20px style="border-right: 0;"| ||width=20px style="border-left: 0;"|m
|width=20px style="border-right: 0;"| ||width=20px style="border-left: 0;"|n
|width=20px style="border-right: 0;"| ||width=20px style="border-left: 0;"|ŋ
|colspan=2|
|-
! <small>[[Âm tắc|Tắc]]</small>
|style="border-right: 0;"|p||style="border-left: 0;"|
|style="border-right: 0;"|t||style="border-left: 0;"|
|style="border-right: 0;"|k||style="border-left: 0;"|
|width=20px style="border-right: 0;"|ʔ||width=20px style="border-left: 0;"|
|-
! <small>[[Âm xát|Xát]]</small>
|style="border-right: 0;"| ||style="border-left: 0;"|v
|colspan=2|
|colspan=2|
|style="border-right: 0;"|h||style="border-left: 0;"|
|-
! <small>[[Âm vỗ|Vỗ]]</small>
|colspan=2|
|style="border-right: 0;"| ||style="border-left: 0;"|ɾ
|colspan=2|
|colspan=2|
|}

===Nguyên âm===
:{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|-
!
! [[Nguyên âm trước|Trước]]
! [[Nguyên âm giữa|Giữa]]
! [[Nguyên âm sau|Sau]]
|-
! [[Nguyên âm cao|Cao]]
| i
|
| u
|-
! [[Nguyên âm vừa|Vừa]]
| e
|
| o
|-
! [[Nguyên âm thấp|Thấp]]
|
| a
|
|}

Nguyên âm có thể dài hay ngắn, hoặc luôn dài khi chúng được nhấn ở vị trí cuối cùng của một từ.<ref>Du Feu 1996: p. 184</ref> Đa phần nguyên âm đôi hiện diện, ngoại trừ ''*uo''. Sự lập nguyên âm liên tiếp không tồn tại, với ngoại lệ ''eee'' ('vâng, có').<ref name="duf">Du Feu 1996: p. 185–186</ref>
==Phép chính tả==
[[Bảng chữ cái Latinh]] được sử dụng để viết tiếng Rapa Nui. Phụ âm mũi ngạc mềm {{IPA|/ŋ/}} thường được đại diện bằng ký tự {{angle bracket|g}}, nhưng cũng có khi bằng {{angle bracket|ng}}. Phụ âm tắc thanh hầu {{IPA|/ʔ/}} được biểu diễn bằng dấu {{okina}}, hoặc bằng dấu lượt (').<ref name="dufeu">Du Feu 1996: p. 3</ref> Một ký tự đặc biệt, {{angle bracket|ġ}}, đôi khi được sử dụng để phân biệt âm {{IPA|/ɡ/}} tiếng Tây Ban Nha, xuất hiện trong những thuật ngữ gốc Tây Ban Nha, với âm {{IPA|/ŋ/}} tiếng Rapa Nui.<ref>Du Feu 1996: p. 4</ref>
==Hình thái==
===Cấu trúc âm tiết===
Âm tiết trong tiếng Rapa Nui theo cấu trúc CV (phụ âm-nguyên âm) hay V (nguyên âm). Không có [[cụm phụ âm]] hay phụ âm cuối âm tiết.<ref name="duf"/>

===Láy âm===

Việc [[láy âm]] cả một danh từ hoặc một phần danh từ có nhiều mục đích trong tiếng Rapa Nui.<ref>Du Feu 1996: pp. 176–177, 192–193.</ref> Để diễn tả một số màu sắc, danh từ về một vật thể có màu tương tự được lập lại để tạo nên tính từ. Ví dụ:

:* ‘ehu ''(sương mù)'' → ‘ehu ‘ehu = xám đậm
:* tea ''(bình minh)'' → tea tea = trắng

Ngoài tạo ra tính từ từ danh từ, sự láy âm một từ có thể thể hiện sự tăng cường độ hay nâng lên nhiều lần. Ví dụ:

:* kume ''(phá hủy)'' → kumekume ''(làm thành từng mảnh)''
:* ruku ''(lặn)'' → rukuruku ''(đi lặn)''

Sự láy âm tiết đầu của một động từ có thể biểu lộ sự tăng lên của sự vật hay hiện tượng. Ví dụ:
:{{okina}}ori ''(nhảy)'':
::E {{okina}}ori ro {{okina}}a ''(anh ta/cô ta/họ đang nhảy)''
::E '''{{okina}}o{{okina}}ori ro''' {{okina}}a ''(họ đều đang nhảy)''

Sự láy hai âm tiết cuối của động từ làm tăng cường độ hay số lượng. Ví dụ:

:Ha{{okina}}aki ''(kể):
::Ka ha{{okina}}aki ''(kể câu chuyện)''
::Ka '''ha{{okina}}aki{{okina}}ak'''i'' (kể cả câu chuyện)''

===Từ mượn===

Tiếng Rapa Nui có một số [[từ mượn]].

Ví dụ: '''Britain''' ''(trong tiếng Anh)'' → '''Peretane''' ''(trong tiếng Rapa Nui)''

Nhiều từ mượn – đa phần đến từ tiếng Tây Ban Nha – vẫn lưu giữ những cụm phụ âm (không tồn tại tự nhiên trong ngôn ngữ này), như "''litro''" (litre).<ref>Du Feu 1996: p. 185</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}
{{Incubator|code=rap}}

*[[Từ điển]] tiếng Rapa Nui cổ: [https://web.archive.org/web/20071016043210/http://www.rongorongo.org/vanaga/a.html Internet Archive version from 2007-10-16]
{{Ngôn ngữ tại Chile}}

{{DEFAULTSORT:Rapa Nui}}
[[Thể loại:Đảo Phục Sinh]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ đơn lập]]
[[Thể loại:Nhóm ngôn ngữ Polynesia]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ tại Chile]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ phân tích]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ động-chủ-tân]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ Nam Đảo bị đe dọa]]