Xem mã nguồn của Tuva

{{Infobox Russian federal subject
| vi_name   = Cộng hòa Tyva
| ru_name   = Республика Тыва
| loc_name1 = Тыва Республика
| loc_lang1 = tiếng Tuva
|image_skyline=Центр Азии август 2015г.jpg
| image_map = Map of Russia (2014–2022) - Tuva.svg
| latd      = 51
| latm      = 47
| longd     = 94
| longm     = 45
| image_coa    = Coat of arms of Tuva.svg
| coa_caption  = [[Quốc huy Tuva|Quốc huy]]
| image_flag   = Flag of Tuva.svg
| flag_caption = [[Quốc kỳ Tuva|Quốc kỳ]]
| anthem       =''[[Men - Tyva Men]]'' <br /> <center>[[Tập tin:Mentyvamenvocal.ogg]]</center>
| anthem_ref
| holiday
| holiday_ref
| political_status      = Cộng hòa
| political_status_link = Nước cộng hòa thuộc Nga
| federal_district      = [[Vùng liên bang Siberi|Siberi]]
| economic_region       = [[Vùng kinh tế Siberi|Đông Siberi]]
| adm_ctr_type  = Thủ phủ
| adm_ctr_name  = [[Kyzyl]]
| adm_ctr_ref
| official_lang_list = [[Tiếng Tuva|Tuva]]
| official_lang_ref  = <ref name="Languages">Constitution, Article&nbsp;5.1</ref>
| pop_2010census       = 324423 (năm 2018)
| pop_2010census_rank  = 77
| urban_pop_2010census = 53,1%
| rural_pop_2010census = 46,9%
| pop_2010census_ref   = <ref name="PopCensus2010">{{ru-pop-ref|2010Census|date=June 2011}}</ref>
| pop_2002census       = 305510
| pop_2002census_rank  = 77
| urban_pop_2002census = 51,5%
| rural_pop_2002census = 48,5%
| pop_2002census_ref   = <ref name="PopCensus">{{ru-pop-ref|2002Census}}</ref>
| pop_density
| pop_density_as_of
| pop_density_ref
| pop_latest
| pop_latest_date
| pop_latest_ref
| area_km2=170500
| area_km2_rank    = 21
| area_km2_ref
| established_date = 13 tháng 10 năm 1944
| established_date_ref
| license_plates   = 17
| ISO              = RU-TY
| gov_as_of        = Tháng 11, 2008
| leader_title     = Nguyên thủ 
| leader_title_ref = <ref name="HeadTitle">Hiến pháp, Điều&nbsp;10.3</ref>
| leader_name      = [[Vladislav Khovalyg]]
| leader_name_ref  = <ref name="Chairman">Official website of the Government of the Tyva Republic. [http://gov.tuva.ru/page.aspx?id=21 Sholban Valeryevich Kara-ool] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005060912/http://gov.tuva.ru/page.aspx?id=21 |date = ngày 5 tháng 10 năm 2012}} {{in lang|ru}}</ref>
|legislature=[[Đại Khural Tuva|Đại Khural]]
|legislature_ref=<ref name="Legislature">Hiến pháp, Điều&nbsp;10.2</ref>
|basic_law_type=Hiến pháp
|basic_law_title=[[Hiến pháp Cộng hòa Tuva]]
|website=http://gov.tuva.ru/
|website_ref
|date=Tháng 8, 2010
}}
'''Cộng hòa Tyva''' ({{lang-rus|Респу́блика Тыва́|r=Respublika Tyva|p=rʲɪˈspublʲɪkə tɨˈva}}; {{langx|tyv|Тыва Республика}}, ''Tyva Respublika''), '''Tuva''' ({{langx|ru|Тува́}}) hay '''Đường Nỗ Ô Lương Hải''' (唐努烏梁海 - tên gọi vào thời [[nhà Thanh]]), là một [[Nước cộng hòa thuộc Nga|nước cộng hòa]] thuộc [[Chủ thể liên bang của Nga|chủ thể liên bang]] của [[Nga]]. Nước cộng hòa này về mặt địa lý nằm tại khu vực trung tâm của châu Á, thuộc miền nam [[Siberia]]. Tuva có biên giới với [[Cộng hòa Altai]], [[Khakassia]], [[Buryatia]] [[Krasnoyarsk (vùng)|vùng Krasnoyarsk]], [[Irkutsk (tỉnh)|tỉnh Irkutsk]]<nowiki/> thuộc [[Nga]] và [[Mông Cổ]] ở phía nam. Một phần lớn diện tích của Tuva là các dãy núi, rừng cây và thảo nguyên.

Phần lớn cư dân tại nước cộng hòa là người [[người Tuva|Tuva]], tuy nhiên [[tiếng Nga]] được sử dụng rộng rãi tại đây. Thành phố thủ đô là [[Kyzyl]]. Cơ quan quản lý tại Tuva là [[Đại Khural Tuva|Đại Khural]], cơ quan này bầu lên một chủ tịch có nhiệm kì bốn năm. Chủ tịch hiện nay là [[Vladislav Khovalyg]].

==Địa lý==
Nước cộng hòa nằm tại cực nam của [[Siberia]]. Diện tích: {{convert|170,427|km2|sqmi|abbr=on}}. Thủ đô [[Kyzyl]] của cộng hòa nằm gần "trung tâm châu Á" về mặt địa lý. Phần phía đông của nước cộng hòa chủ yếu là rừng và có địa hình cao, và phía tây là một vùng đất thấp và khô.
*''Biên giới:''
**''Bên trong Liên bang Nga:'' [[Khakassia|Cộng hòa Khakassia]] (Tây bắc/bắc), [[Krasnoyarsk (vùng)|Krasnoyarsk]] (bắc), [[Irkutsk (tỉnh)|Irkutsk]] (bắc/đông bắc), [[Buryatia|Cộng hòa Buryat]] (đông), [[Cộng hòa Altai]] (tây nam/tây)
**''Quốc tế'': [[Mông Cổ]] (nam) (chiều dài biên giới: {{convert|1305|km|mi|abbr=on}} (giáp các tỉnh [[Uvs (tỉnh)|Uvs]], [[Zavkhan (tỉnh)|Zavkhan]], [[Khovsgol (tỉnh)|Khovsgol]])[[Tập tin:Tuva Kyzyl Center of Asia 200107260179.jpg|nhỏ|Đài kỉ niệm trung tâm châu Á tại Kyzyl]]
Điểm cao nhất của nước cộng hòa là núi Mongun-Tayga, {{convert|3970|m|ft|sp=us}}. Khoảng cách Bắc-Nam xa nhất: {{convert|450|km|mi|sp=us}} còn khoảng cách Đông-Tây xa nhất: {{convert|700|km|mi|sp=us}}. [[Lòng chảo Ubsunur]] là một [[Khu dự trữ sinh quyển thế giới]], một khu vực bảo vệ môi trường và có sức hút đối với du khách.<ref>{{chú thích web
|url=http://www.mccme.ru/putevod/attr_en.html
|title=Top Attractions of Russia
|access-date = ngày 5 tháng 2 năm 2008}}</ref>
Có trên 8.000 sông suối tại nước cộng hòa. Gần như toàn bộ lãnh thổ nước cộng hòa thuộc phần thượng lưu của [[Enisei|Sông Enisei]], con sông dài thứ năm trên thế giới. Hầu hết các con sông tại Tuva đều là [[phân lưu|chi lưu]] của sông Yenisei. Ngoài ra cũng có một số [[suối khoáng]] trên địa bàn. Các sông chính tại Tuva là: Bolshoy Enisei (cũng gọi là Ulug-Khem), Kantegir, [[Khemchik]], Maly Enisei (cũng gọi là Ka-Khem hay Kaa-Khem), Thượng Enisei (cũng gọi là Biy-Khem hay Bii-Khem). Trên lãnh thổ Tuva có một số hồ nước, nhiều trong số đó bị đóng băng hay là [[hồ nước mặn]]. Các hồ chính bao gồm: Todzha, (100&nbsp;km²)—hồ lớn nhất, [[Hồ Uvs|Uvs Nuur]] [[Di sản thế giới]] chung với Mông Cổ, Kadysh và Many-Khol.
[[Tập tin:Hindiktig-hol.JPG|nhỏ|trái|Hồ Hindiktig-hol, Tuva]]

Lãnh thổ Cộng hòa Tuva là một bồn địa núi có độ cao khoảng 600&nbsp;m so với mực nước biển, được các dãy núi [[dãy núi Sayan|Sayan]] và [[Tannu-Ola]] bao quanh. Các dãy núi và đồi thấp chiếm đến 80% diện tích của nước cộng hòa. Núi Mongun-Tayga 'Núi Bạc' (3.970&nbsp;m) là điểm cao nhất tại Siberi và cũng cùng tên với sông băng trên núi.

Các nguồn tài nguyên khoáng sản tự nhiên tại Tuva gồm có [[than đá]], quặng [[sắt]], [[vàng]], và [[cobalt]]. [[Amiăng]] cũng từng là một loại khoáng sản quan trọng. 
Cộng hòa Tuva cũng có nhiều loài động vật hoang dã như [[Sói xám|chó sói]], [[Họ Gấu|gấu]], [[báo tuyết]], [[sóc đất]], [[Chi Dơi quạ|cáo bay]], [[đại bàng]], và nhiều loại cá.

Tuva có khí hậu lục địa. Nhiệt độ trung bình vào tháng giêng dao động từ -45&nbsp;°C cho đến -28&nbsp;°C. Nhiệt độ trung bình vào tháng 7 là khoảng {{convert|18|°C|°F}} và đôi khi có thể lên tới 30&nbsp;°C. Có ít mưa vào mùa hè và rất ít tuyết vào mùa đông. Lượng mưa trung bình là khoảng {{convert|150|mm|in|sp=us}} tại vùng đồng bằng và {{convert|1000|mm|in|sp=us}} tại vùng đồi núi. Hầu hết diện tích đất đai tại Tuva chịu ảnh hưởng của tầng đất đóng băng vĩnh cửu.

==Lịch sử==
{{chính|Lịch sử Tuva}}{{Xem thêm|Lịch sử người Tuva}}[[Tập tin:Tuwakarte2.png|nhỏ|330px|Bản đồ Cộng hòa Tuva, trước đây là [[Cộng hòa Nhân dân Tuva]]]]
[[Tập tin:Stamp Tannu Tuva 1927 2k.jpg|phải|100px|Tem Tuva năm 1927]]
Người Mông Cổ đã kiểm soát [[Tannu Uriankhai]], bao gồm cả Tuva từ năm 1207 đến 1757, và sau đó vùng chịu sự quản lý của [[nhà Thanh]] tại Trung Quốc và được xếp là một phần của [[Ngoại Mông]] cho đến khi triều đại này sụp đổ vào năm 1911. Trong khi diễn ra [[Khởi nghĩa Vũ Xương]] năm 1911 tại Trung Quốc, Sa hoàng Nga đã cho hình thành một phong trào ly khai trong cộng đồng người Tuva. Tuva sau đó được độc lập trên danh nghĩa với tên gọi '''Cộng hòa Urjanchai''' trước khi nằm dưới quyền bảo hộ của nước Nga với tên gọi ''[[Krai|Kray]] Uryankhay'' dưới quyền cai trị của Sa hoàng [[Nicholai II của Nga|Nicolai II]] vào ngày 17 tháng 4 năm 1914. Một thủ phủ của vùng Tuva được lập ra và được mang tên [[Belotsarsk]] (Белоца́рск; nghĩa là, "Đô thị của Sa hoàng Trắng"). Trong lúc đó, năm 1911, Mông Cổ trở thành một nước độc lập dưới sự bảo hộ của Nga.

Sau [[Cách mạng Nga (1917)|Cách mạng Nga năm 1917]] kết thúc chế độ phong kiến chuyên quyền, hầu hết lãnh thổ Tuva bị Bạch vệ Nga chiếm đóng từ 5&nbsp;tháng 7 năm 1918 đến 15&nbsp;tháng 7 năm 1919 do [[Aleksandr Kolchak]] cầm đầu. Pyotr Ivanovich Turchaninov trở thành kẻ thống trị của khu vực này. Đến mùa thu năm 1918, phần phía tây nam của Tuva bị quân Trung Quốc chiếm đóng còn phần phía nam thì do quân Mông Cổ do [[Khatanbaatar Magsarjav]] lãnh đạo chiếm đóng. Từ ngày tháng 7 năm 1919 đến tháng 2 năm 1920, Hồng quân đã kiểm soát Tuva, nhưng quyền kiểm soát lại thuộc về Trung Quốc từ 19 tháng 2 năm 1920 đến tháng 6 năm 1921.

Đến ngày 14 tháng 8 năm 1921, những người [[Bolshevik]] được Nga giúp đỡ đã thành lập nước [[Cộng hòa Nhân dân Tuva]], người dân địa phương gọi là ''Tannu-Tuva''. Năm 1926, thủ đô (Belotsarsk; Khem-Beldyr từ năm 1918) được đổi tên thành [[Kyzyl]], có nghĩa là "Đỏ"). Tuva trở thành một quốc gia độc lập trên lý thuyết giữa hai cuộc chiến tranh thế giới. Các lãnh đạo Cộng sản mới bắt đầu tập thể hóa đất đai, vốn vẫn đặc trưng với nền chăn nuôi du mục trước đó. Đồng thời phát động một chiến dịch nhằm dẹp bỏ Phật giáo và Shaman giáo trong nước.

[[Liên Xô]] đã sáp nhập hoàn toàn Tuva vào lãnh thổ của mình từ năm 1944, với sự tán thành của Tiểu [[Khural]] (quốc hội) Tuva. Salchak Toka, lãnh đạo cộng sản Tuva, nhậm chức Bí thư thứ nhất của Đảng Cộng sản Tuva, và trở thành lãnh đạo trên thực tế của Tuva cho đến khi ông qua đời vào năm 1973. Tuva ban đầu có vị thế [[Tỉnh tự trị Tuva]] và sau đó trở thành [[Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Tuva]] vào ngày 10 tháng 10 năm 1961. Liên Xô trong giai đoạn này đã đóng cửa Tuva với phần còn lại của thế giới.

Vào tháng 2 năm 1990, Phong trào Dân chủ Tuva được [[Kaadyr-ool Bicheldei]] thành lập, ông là một nhà ngữ văn tại [[Đại học Kyzyl]]. Mục đích của đảng là để cung ứng việc làm và nhà ở (cả hai đều ở mức thấp), và cũng để nâng cao vị thế của ngôn ngữ và văn hóa Tuva. Sau đó, cùng năm đã diễn ra một làn sóng tấn công chống lại một cộng đồng người Nga vốn có quy mô khá lớn tại Tuva, và kết quả là 88 đã thiệt mạng. Binh lính Nga cuối cùng đã phải được điều động đến. Nhiều người Nga đã rời khỏi nước cộng hòa trong thời kỳ này. Đến ngày nay, Tuva vẫn khá biệt lập và khá khó khăn để có thể tiếp cận.<ref>{{chú thích web
|url=http://www.geographicbureau.com/Siberia/Tuva/sayan_mountains.htm
|title=Tuva và Dãy núi Sayan
|publisher=Geographic Bureau&nbsp;— Siberia and Pacific
|access-date = ngày 26 tháng 10 năm 2006 |archive-date = ngày 18 tháng 11 năm 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061118172412/http://www.geographicbureau.com/Siberia/Tuva/sayan_mountains.htm
}}</ref>

Một hiệp ước đã được ký kết vào ngày 31 tháng 3 năm 1992, theo đó thành lập Liên bang Nga. Một Hiến pháp mới cho nước cộng hòa được đưa ra vào ngày 22 tháng 10 năm 1993. Hiến pháp quy định thành lập một nghị viện gồm 32 thành viên (Khural Tối cao) và một [[Khural Vĩ đại Tuva|Khural Vĩ đại]], chịu trách nhiệm về chính sách đối ngoại và có thể thay đổi Hiến pháp, và bảo đảm rằng luật pháp Tuva sẽ được ưu tiên. Hiến pháp cũng cho phép một cuộc trưng cầu dân ý có thể diễn ra nếu Tuva muốn độc lập. Hiến pháp này được thông qua với 53,9% (hay 62,2%, theo nguồn) người dân Tuva tán thành trong cuộc trưng cầu dân ý ngày 12 tháng 12 năm 1993.<ref>Reuters News, 16 Dec, 1993 "Tuva republic approves own constitution" or BBC Monitoring Service, 15 Dec, 1993 "Figures from Ingushetia, Tyva, Yaroslavl and parts of Urals and Siberia"</ref>

==Chính trị==
[[Tập tin:Kyz Theatre and PR WH.jpg|nhỏ|Nhà hát và công trình Phật giáo tại Kyzyl]]
Người đứng đầu chính quyền Tuva là Chủ tịch Chính phủ, được bầu lên trong mỗi nhiệm kỳ kéo dài 4 năm. Chủ tịch Chính phủ đầu tiên là [[Sherig-ool Oorzhak]]. Năm 2007, Chủ tịch chính phủ là [[Sholban Kara-ool]]. Cơ quan lập pháp của Tuva, [[Đại Khural Tuva|Đại Khural]], có 162 ghế và được bầu trong mỗi nhiệm kỳ bốn năm.

Trong Quốc kỳ hiện nay của Tuva, màu vàng là biểu tượng cho sự thịnh vượng, màu xanh dương biểu thị cho sự can đảm và sức mạnh, màu trắng cho sự tinh khiết và được lựa chọn từ ngày 17 tháng 12 năm 1992. Hiến pháp nước cộng hòa được thông qua vào ngày 23 tháng 10 năm 1993.

==Hành chính==

[[Tập tin:Outline Map of Tuva.svg|nhỏ|350px|Hành chính Tuva]]
*[[Tập tin:Flag of Kyzyl.svg|20px]]'''[[Kyzyl]]'''
*[[Tập tin:Flag of Ak-Dovurak.png|20px]]'''[[Ak-Dovurak]]'''
*[[Tập tin:Flag of Barun-Khemchiksky kozhuun.png|20px]][[Barun-Khemchiksky (huyện)|Barun-Khemchiksky]]
*[[Tập tin:Flag of Bay-Tayginsky District.png|20px]][[Bay-Tayginsky (huyện)|Bay-Tayginsky]]
*[[Tập tin:Flag of Chaa-Kholsky District.png|20px]][[Chaa-Khol'sky (huyện)|Chaa-Kholsky]]
*[[Tập tin:Flag of Chedi-Kholsky District.png|20px]][[Chedi-Khol'sky (huyện)|Chedi-Kholsky]]
*[[Tập tin:Flag of Dzun-Khemchiksky District.png|20px]][[Dzun-Khemchiksky (huyện)|Dzun-Khemchiksky]]
*[[Tập tin:Flag of Erzinsky District.png|20px]][[Erzinsky (huyện)|Erzinsky]]
*[[Tập tin:Flag of Kaa-Khemsky District.png|20px]][[Kaa-Khemsky (huyện)|Kaa-Khemsky]]
*[[Tập tin:Flag of Kyzylsky kozhuun.png|20px]][[Kyzylsky (huyện)|Kyzylsky]]
*[[Tập tin:Flag of Mongun-Tayginsky  District.png|20px]][[Mongun-Tayginsky (huyện)|Mongun-Tayginsky]]
*[[Tập tin:Flag of Ovyursky District.png|20px]][[Ovyursky (huyện)|Ovyursky]]
*[[Tập tin:Flag of Piy-Khemsky District.png|20px]][[Piy-Khemsky (huyện)|Piy-Khemsky]]
*[[Tập tin:Flag of Sut-Kholsky District.png|20px]][[Sut-Kholsky (huyện)|Sut-Kholsky]]
*[[Tập tin:Flag of Tandinsky kozhuun.png|20px]][[Tandinsky (huyện)|Tandinsky]]
*[[Tập tin:Flag of Tere-Kholsky District.svg|20px]][[Tere-Kholsky]]
*[[Tập tin:Flag of Tes-Khemsky District.png|20px]][[Tes-Khemsky (huyện)|Tes-Khemsky]]
*[[Tập tin:Flag of Todzhinsky District.png|20px]][[Todzhinsky (huyện)|Todzhinsky]]
*[[Tập tin:Flag of Ulug-Khemsky District.png|20px]][[Ulug-Khemsky (huyện)|Ulug-Khemsky]]

==Kinh tế==
Tuva đang phát triển các ngành khai mỏ như than đá, cobalt, vàng và một số kim loại khác. Ngành chế biến thực phẩm, nghề mộc và cũng đã phát triển. Hầu hết các hoạt động sản xuất công nghiệp tập trung tại thủ đô [[Kyzyl]] và thành phố [[Ak-Dovurak]]. Dựa theo chỉ số [[Chỉ số phát triển con người|HDI]], cộng hòa Tuva là khu vực nghèo nhất tại nước [[Nga]].
[[Tập tin:Chadan ugol.jpg|nhỏ|[[Mỏ than]] tại Tuva]]
==Giao thông==
Tuva hiện tại không có đường sắt. Hiện có ba tuyến đường bộ chủ đạo để tới Tuva, một tuyến đường mòn băng qua các dãy núi nối từ Khakassia đến Ak Dovurak, và một tuyến đường trải nhựa nối giữa Khakassia (Abakan) và Kyzyl tuy nhiên cả hai đều bị ảnh hưởng bởi tuyết rơi và lở tuyết trong mùa đông. Tuyến đường thứ ba đi về phía nam tới Mông Cổ. Kyzyl có cả các xe bus công cộng và các xe bus nhỏ của tư nhân.

Phà chở khách Đại Enisei (Bii-Khem) giữa Kyzyl và Toora-Khem tại Todzha (Thượng Tuva) hoạt động khi mức nước không quá thấp hay nước chảy quá nhanh. Có một sân bay nhỏ tại Kyzyl và có các chuyến bay gián đoạn.
[[Tập tin:Jurte der tuvinischen Reiternomaden in der Steppe bei Kyzyl.jpg|nhỏ|trái|Nông thôn Tuva]]
==Văn hóa==
[[Người Tuva]] nổi tiếng với kỹ thuật hát hầu âm xướng. [[Khuresh]], hình thức đẫu vật truyền thống Tuva là môn thể thao phổ biển tại đây. Các cuộc thi đấu được tổ chức tại lễ hội [[Naadym]] hàng năm tại [[Tos-Bulak]].

[[Sainkho Namtchylak]] là một trong số ít các ca sĩ đến từ Tuva được quốc tế biết đến. Bà có mối liên hệ mật thiết với văn hóa Tuva. Hàng năm bà đều mời các nhạc công phương Tây đến biểu diễn tại Kyzyl và để nghiên cứu về đất nước, văn hóa và ngôn ngữ. Trong những năm gần đây [[Kongar-ool Ondar]] cũng trở thành một người được quốc tế biết đến, phần nhiều bởi ông đã góp mặt trong bộ phim [[Genghis Blues]] cùng ca sĩ nhạc [[blues]] người Mỹ [[Paul Pena]]. [[Huun-Huur-Tu]] là một nhạc công Tuva nổi bật từ cuối thập niên 1990, trong khi [[Alash Ensemble|Alash]] nổi lên vào đầu thập niên 2000.

Người Tuva là một dân tộc giàu truyền thống về văn học truyền miệng, bao gồm nhiều thể loại và phạm vi từ những câu đố và cách ngôn rất ngắn đến nhiễu khẩu lệnh, nhưng câu truyện hư ảo, anh hùng, rùng rợn và sử thi và có thể mất hàng giờ để kể mỗi câu truyện. Một ví dụ và đoạn trích của các câu truyện thuộc thể loại sử thi, như ''Boktu-Kirish, Bora-Sheelei'' đã được xuất bản. Nghệ thuật này hiện đang gặp nguy cơ biến mất do những người kể chuyện đã cao tuổi và không được lớp trẻ kế tục.

==Tôn giáo==
Ba tôn giáo phổ biến tại Tuva là [[Phật giáo Tây Tạng]], [[Chính thống giáo Đông phương|Chính Thống giáo Đông phương]] và [[Shaman giáo]]. Lãnh đạo của Phật giáo Tây Tạng hiện nay là [[Tenzin Gyatso]], [[Đạt-lai Lạt-ma]] thứ 14. Vào tháng 9 năm 1992, Đa-lai Lạt-ma thứ 14 đã viếng thăm Tuva trong ba ngày.<ref name="Avant Art">[http://www.avantart.com/tuva/dalailama.html Dalai Lama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929123513/http://www.avantart.com/tuva/dalailama.html |date=2011-09-29 }}, Avant Art.</ref><ref name="Fotuva BBC">[http://www.fotuva.org/travel/bbc.html Fotuva].</ref> Ngày 20 tháng 9, ông ban phúc và tôn phong lá cờ mới màu vàng-xanh dương và trắng của Tuva, vốn được chính thức thông qua ba ngày trước đó.<ref>''The World Encyclopedia of Flags'', ISBN 1840384158.</ref>

Người Tuva cùng với [[người Uyghur]] tại Trung Quốc là hai dân tộc Turk duy nhất chủ yếu gắn bó với [[Phật giáo Tây Tạng]], kết hợp với [[Shaman giáo]] bản địa.<ref name = "Kommersant">[http://www.kommersant.com/tree.asp?rubric=5&node=451&doc_id=-110 Kommersant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404122833/http://www.kommersant.com/tree.asp?rubric=5&node=451&doc_id=-110 |date = ngày 4 tháng 4 năm 2016}}.</ref>
Vào thế kỷ 16 và 17, Phật giáo Tây Tạng đã tăng thêm mức phổ biến tại Tuva. Số lượng đền chùa dược xây mới hay phục hồi đã tăng lên, và nhiều người đã trở thành các sư thầy và lạt-ma.

Hoạt động tôn giáo đã suy giảm do chính sách hạn chế tôn giáo trong thời kỳ Xô viết nhưng hiện nay đang được phát triển trở lại.<ref name = "World Heritage">[http://worldheritage.heindorffhus.dk/frame-RussiaUvsNuur.htm World Heritage] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830173444/http://worldheritage.heindorffhus.dk/frame-RussiaUvsNuur.htm |date = ngày 30 tháng 8 năm 2006}}.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/8254398.stm Tuvans keen to protect traditions], BBC</ref>

==Giáo dục==
Các cơ sở giáo dục bậc cao quan trọng nhất tại nước cộng hòa là [[Đại học Quốc gia Tuva]] và Học viện Nhân văn Tuva, cả hai đều nằm tại thủ đô Kyzyl.
[[Tập tin:Wrestling competition in Tos Bulak.jpg|nhỏ|Đấu vật tại Stadium "Хүреш" (source named incorrect)]]

==Nhân khẩu==
Theo điều tra năm 2002, dân số Tuva là 305.510 người. Người Tuva là một dân tộc Turk và với dân số là 235.313 người (77,02%), dân tộc này chiếm đa số tại nước cộng hòa. Người Tuva là một trong những dân tộc thiểu số đông dân nhất tại Siberi và cùng với người Yakut tại Cộng hòa Sakha là hai vùng tự trị duy nhất tại Siberi mà người Nga chỉ là thiểu số. Trong thời kỳ 1959-2002 người Tuva tại nước cộng hòa đã tăng gấp đôi về số lượng. Thêm vào đó, trong những năm gần đây nhiều người Nga đã chuyển đi và khiến cho số lượng của họ chỉ còn lại 61.442 người và chiếm 20,11% tổng dân số. Tỷ lệ dân cư đô thị tại Tuva năm 2002 là 51,5% và tỷ lệ dân cư nông thôn là 48,5%.
[[Tập tin:Tuvans Horse riding.jpg|nhỏ|Người đàn ông Tuva cưỡi ngựa]]
[[Tập tin:Alash-5x5-300dpi.jpg|nhỏ|Người Tuva cùng nhạc cụ truyền thống]]
{| class="wikitable"
|-
!
! Sinh
! Tử
! Tỷ lệ sinh
! Tỷ lệ tử
|-
| 1970
| align="right" | 6.559
| align="right" | 1.938
| align="right" | 28,2
| align="right" | 8,3
|-
| 1975
| align="right" | 6.950
| align="right" | 2.306
| align="right" | 27,5
| align="right" | 9,1
|-
| 1980
| align="right" | 7.133
| align="right" | 2.748
| align="right" | 26,2
| align="right" | 10,1
|-
| 1985
| align="right" | 8.110
| align="right" | 2.624
| align="right" | 28,3
| align="right" | 9,1
|-
| 1990
| align="right" | 8.116
| align="right" | 2.664
| align="right" | 26,3
| align="right" | 8,6
|-
| 1991
| align="right" | 7.271
| align="right" | 2.873
| align="right" | 23,9
| align="right" | 9,5
|-
| 1992
| align="right" | 6.545
| align="right" | 3.006
| align="right" | 21,6
| align="right" | 9,9
|-
| 1993
| align="right" | 6.130
| align="right" | 3.480
| align="right" | 20,3
| align="right" | 11,5
|-
| 1994
| align="right" | 6.076
| align="right" | 4.086
| align="right" | 20,1
| align="right" | 13,5
|-
| 1995
| align="right" | 6.172
| align="right" | 4.010
| align="right" | 20,3
| align="right" | 13,2
|-
| 1996
| align="right" | 5.705
| align="right" | 4.110
| align="right" | 18,7
| align="right" | 13,5
|-
| 1997
| align="right" | 4.908
| align="right" | 3.954
| align="right" | 16,1
| align="right" | 12,9
|-
| 1998
| align="right" | 5.267
| align="right" | 3.631
| align="right" | 17,2
| align="right" | 11,9
|-
| 1999
| align="right" | 4.894
| align="right" | 4.142
| align="right" | 16,0
| align="right" | 13,5
|-
| 2000
| align="right" | 4.871
| align="right" | 4.170
| align="right" | 15,9
| align="right" | 13,6
|-
| 2001
| align="right" | 4.992
| align="right" | 4.165
| align="right" | 16,3
| align="right" | 13,6
|-
| 2002
| align="right" | 5.727
| align="right" | 4.576
| align="right" | 18,8
| align="right" | 15,0
|-
| 2003
| align="right" | 6.276
| align="right" | 4.633
| align="right" | 20,5
| align="right" | 15,1
|-
| 2004
| align="right" | 6.127
| align="right" | 4.090
| align="right" | 20,0
| align="right" | 13,3
|-
| 2005
| align="right" | 5.979
| align="right" | 4.326
| align="right" | 19,4
| align="right" | 14,0
|-
| 2006
| align="right" | 5.950
| align="right" | 3.802
| align="right" | 19,3
| align="right" | 12,3
|-
| 2007
| align="right" | 7.568
| align="right" | 3.687
| align="right" | 24,4
| align="right" | 11,9
|-
| 2008
| align="right" | 7.874
| align="right" | 3.526
| align="right" | 25,2
| align="right" | 11,3
|}

{| class="wikitable"
|-
!
! 1959
! 1970
! 1979
! 1989
! 2002
|-
| [[Người Tuva|Tuva]]
| 97.996 (57,0%)
| 135.306 (58,6%)
| 161.888 (60,5%)
| 198.448 (64,3%)
| 235.313 (77,0%)
|-
| [[Người Nga|Nga]]
| 68.924 (40,1%)
| 88.385 (38,3%)
| 96.793 (36,2%)
| 98.831 (32,0%)
| 61,442 (20,1%)
|-
| [[Người Khakas|Khakas]]
| 1.726 (1,0%)
| 2.120 (0,9%)
| 2.193 (0,8%)
| 2.258 (0,7%)
| 1.219 (0,4%)
|-
| Khác
| 3.282 (1,9%)
| 5.053 (2,2%)
| 6.725 (2,5%)
| 9.020 (2,9%)
| 7.526 (2,5%)
|}
[[Tập tin:Yurt in Tos Bulak.jpg|nhỏ|[[Yurt]] tại [[Tos Bulak]]]]
Ngôn ngữ chính thức là [[tiếng Tuva]] (một ngôn ngữ [[Ngữ hệ Turk|Turk]]) và [[tiếng Nga]] (một ngôn ngữ [[Ngữ tộc Slav|Slav]]). Bên ngoài [[Kyzyl]], các điểm định cư có ít người Nga và nói chung người Tuva sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ của mình như ngôn ngữ thứ nhất. Tuy nhiên, cố một cộng đồng nhỏ theo phái Nghi thức Cổ tại nước cộng hòa rải rác tại một số vùng biệt lập. Trước thời kỳ Xô viết, có một số làng có nhiều người Nga theo phái Nghi thức Cổ sinh sống, nhưng sau đó họ dần dần phải rút vào những cánh rừng [[Taiga]] để tránh tiếp xúc với bên ngoài. Phần lớn các làng phái Nghi thức Cổ như là Erzhei, Uzhep, Unzhei, Zhivei và Bolee Malkiye (tất cả đều thuộc [[Kaa-Khemsky]]). Các điểm định cư Chính thống giáo cực đoan khác cũng hiện diện tại những vùng thượng du xa xôi.<ref>{{Chú thích web |url=http://condor.depaul.edu/rrotenbe/aeer/v17n2/Fridman.pdf |ngày truy cập=2011-10-31 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date = ngày 9 tháng 9 năm 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909103142/http://condor.depaul.edu/rrotenbe/aeer/v17n2/Fridman.pdf }}</ref>

Người Nga chiếm đa số tại duy nhất một trong mười khu vực đó là [[Kaa-Khemsky]], một trong những vùng biệt lập nhất tại Tuva. Dân cư ở đây chủ yếu theo Phái Nghi thức Cổ.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.rodonews.ru/news_1288530624.html |ngày truy cập=2014-07-03 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date = ngày 13 tháng 3 năm 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313212935/http://rodonews.ru/news_1288530624.html }}</ref> Người Tuva có quan hệ gần gũi về mặt sắc tộc và ngôn ngữ với [[người Khakas]] ở phía bắc và [[người Altai]] ở phía tây, nhưng gần gũi về mặt văn hóa với [[người Mông Cổ]] ở phía nam hơn và cũng có quan hệ với [[người Buryat]] ở phía đông, cả hai nhóm cuối đều tương đồng về mặt tôn giáo với người Tuva.

==Tham khảo==
<references responsive="" />

== Liên kết ==
{{Thể loại Commons nội dòng}}
{{Thể loại Commons|Tuva}}
* {{in lang|ru}} [http://gov.tuva.ru Official website of Tuva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140212070308/http://gov.tuva.ru/ |date = ngày 12 tháng 2 năm 2014}}
* {{in lang|en}} photos from Tuva by Stanislav Krupar http://www.krupar.com/index.php?file=www/en/gallery/gallery.html&cat=20
* [http://www.worldstatesmen.org/Russia.htm#Tannu%20Tuva WorldStatesmen- Russia]
* [http://www.nomadom.net/russia/tuva.htm Singing Stones -The Republic of Tuva]
* {{in lang|ru}} [http://tyvanet.com Website of Tuva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218105649/http://tyvanet.com/ |date = ngày 18 tháng 12 năm 2014}}
* {{in lang|en}} [http://www.fotuva.org/ Friends of Tuva website]
* {{in lang|en|ja}} [http://www.tarbagan.net/fotj/ Friends of Tuva, Japan]
* {{in lang|en}} [http://www.si-usa.com/tuva/ Some Tuvan stamps issued in 1920s/1930s]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428082801/http://www.si-usa.com/tuva/ |date=2012-04-28 }}
* {{in lang|en}} [http://www.genghisblues.com/ ''Genghis Blues'', official movie site]
* {{in lang|en}} [http://www.monkeyc.org/russia/tuva/ Animated slideshow presentations of Tuva]
* {{in lang|en|ru|ja|eo}} [http://www006.upp.so-net.ne.jp/tuva/ More completed collection of Tuva Stamps(1926-1943)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829182551/http://www006.upp.so-net.ne.jp/tuva/ |date = ngày 29 tháng 8 năm 2005}}
* {{in lang|en}} [[TyvaWiki:Main Page]]
* {{in lang|en}} [http://tuvatrader.com The Tuva Trader; Tuva and Richard Feynman media, products and information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206204054/http://www.tuvatrader.com/ |date=2006-02-06 }}
* {{in lang|en}} [http://hem.passagen.se/melki9/buga.htm Buga-shadara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922002648/http://hem.passagen.se/melki9/buga.htm |date = ngày 22 tháng 9 năm 2010}} A traditional Tuvan boardgame

{{Đơn vị hành chính của Nga}}

[[Thể loại:Tuva|Tuva]]
[[Thể loại:Nhà nước Turk tự trị]]