Xem mã nguồn của Vipassanā

{{Phật giáo}}
{{Infobox Buddhist term
| title = ''Vipassanā''
| en = insight, clear-seeing, special seeing, distinct seeing
| pi = विपस्सना
| pi-Latn = vipassanā
| si = විපස්සනා
| si-Latn = vipassana
| sa = विपश्यना
| sa-Latn = vipaśyanā
| Marathi = विपशना
| bn = 
| my  = ဝိပဿနာ (WiPakThaNar)
| my-Latn = 
| zh = 觀
| zh-Latn = guān
| ja = 
| ja-Latn = 
| km = វិបស្សនា
| km-Latn = vĭbâssânéa
| ko = 
| ko-Latn = 
| lo =
| mnw = 
| mnw-Latn = 
| shn = 
| shn-Latn =  
| ta = 
| th = สมถะวิปัสสนา
| bo = ལྷག་མཐོང་
| bo-Latn = Wylie: lhag mthong; THL: lhak-thong
| vi = minh sát, quán
| id = 
}}
'''''Vipassanā''''' ([[Tiếng Pali|Pāli]]) hoặc '''''vipaśyanā''''' ([[tiếng Phạn]]) nghĩa đen là "cái thấy đặc biệt",<ref>{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=83eoDwAAQBAJ|title=Lead with Heart in Mind: Treading the Noble Eightfold Path For Mindful and Sustainable Practice|last=Marques|first=Joan|date = ngày 9 tháng 8 năm 2019 |publisher=Springer|isbn=978-3-030-17028-8|location=|pages=122|language=en}}</ref> "đặc biệt (''vi''), cái thấy (''passanā'')",<ref name=":02">{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=f4ylAwAAQBAJ&q=special+seeing|title=The Course in Buddhist Reasoning and Debate: An Asian Approach to Analytical Thinking Drawn from Indian and Tibetan Sources|last=Perdue|first=Daniel E.|date = ngày 27 tháng 5 năm 2014 |publisher=Shambhala Publications|isbn=9780834829558|location=|pages=|language=en|access-date = ngày 19 tháng 10 năm 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212182725/https://books.google.com/books?id=f4ylAwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|archive-date = ngày 12 tháng 12 năm 2019}}</ref> là một thuật ngữ Phật giáo thường được dịch là "cái nhìn sâu sắc". [[Pāli Canon|Kinh điển Pali]] mô tả nó là một trong hai phẩm chất của tâm được phát triển (''[[Bhavana|bhāvanā]]'') trong [[Thiền trong Phật giáo|thiền Phật giáo]], thứ còn lại là [[samatha]] (tâm tĩnh lặng). Nó thường được định nghĩa là một hình thức thiền nhằm tìm kiếm "cái nhìn sâu sắc vào bản chất thực sự của thực tại", được định nghĩa là ''[[vô thường|anicca]]'' (vô thường), ''[[Khổ (Phật giáo)|dukkha]]'' (khổ), ''[[vô ngã|anattā]]'' (vô ngã), [[tam pháp ấn|ba dấu hiệu của sự tồn tại]] trong truyền thống [[Phật giáo Thượng tọa bộ]],{{Sfn|Buswell|2004|p=889}}{{Sfn|Gunaratana|2011|p=21}} và như ''[[Tính Không|śūnyatā]]'' "tính không" và ''[[Phật tính]]'' trong các giáo phái [[Đại thừa]]. Trong tiếng Việt, còn được gọi là '''thiền tuệ''' hoặc '''thiền minh sát'''.

Thực hành Vipassanā trong truyền thống [[Theravada]] kết thúc vào thế kỷ thứ 10, nhưng được giới thiệu lại ở [[Triều Taungoo|Toungoo]] và [[Triều Konbaung|Konbaung Miến Điện]] vào thế kỷ 18, dựa trên các bài đọc hiện thời của ''[[Satipatthana Sutta|kinh Satipaṭṭhāna]]'', ''[[Thanh tịnh đạo|Visuddhimagga]]'' và các bản văn khác.<ref name=":1">{{Chú thích sách|url=http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Encyclopedia%20of%20Buddhism_2%20Vols_%20Buswell.pdf|title=Encyclopedia of Buddhism|last=Buswell|first=Robert E.|date=2004|publisher=Macmillan Reference, USA|isbn=978-0-02-865718-9|location=|pages=889–890|language=en|access-date=2020-10-27|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629160542/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Encyclopedia%20of%20Buddhism_2%20Vols_%20Buswell.pdf}}</ref> Một truyền thống mới được phát triển vào thế kỷ 19 và 20, tập trung vào sự thấu hiểu trần trụi kết hợp với ''[[samatha]]''.{{sfn|Buswell|2004|p=890}} Vipassana trở nên quan trọng và mang tính trung tâm trong [[Phong trào Vipassana|phong trào Vipassanā]] thế kỷ 20 {{Sfn|McMahan|2008}} do [[Ledi Sayadaw]] và [[U Vimala]] phát triển và được [[Mahasi Sayadaw]], VR Dhiravamsa, và [[S. N. Goenka|SN Goenka]] phổ biến.{{sfn|King|1992|p=132–137}} {{Sfn|Nyanaponika|1998|p=107–109}} {{Sfn|Koster|2009|p=9–10}}

Trong [[Theravada]] hiện đại, sự kết hợp hay tách rời của vipassanā và samatha là một vấn đề tranh chấp. Trong khi các [[Pāli Canon|kinh điển Pali]] hầu như không đề cập đến vipassanā, mô tả nó như một phẩm chất tinh thần cùng với samatha phát triển song song và dẫn đến giải thoát, thì ''[[Abhidhamma Pitaka]]'' và các chú giải mô tả samatha và vipassanā là hai kỹ thuật thiền định riêng biệt. Phong trào Vipassanā ủng hộ vipassanā hơn samatha, nhưng các nhà phê bình chỉ ra rằng cả hai đều là những yếu tố cần thiết của việc đào tạo Phật giáo.

== Từ nguyên ==
Vipassanā là một từ tiếng Pali có nguồn gốc từ tiền tố cũ hơn "vi-" có nghĩa là "đặc biệt", và gốc động từ "-passanā" có nghĩa là "nhìn thấy".<ref name=":02"/> Nó thường được dịch là "hanh thông", "cái nhìn sâu sắc" hoặc "cái nhìn rõ ràng". Chữ "vi" trong vipassanā có nhiều nghĩa khả dĩ, nó có thể có nghĩa là '[thấy] thành', '[thấy] xuyên qua' hoặc '[thấy] theo một cách đặc biệt.' {{Sfn|Gunaratana|2011|p=21}}

Từ đồng nghĩa với vipassanā là ''paccakkha'' "có thể cảm nhận được bằng các giác quan" (Pāli; tiếng Phạn: ''{{IAST|pratyakṣa}}''), nghĩa đen là "trước mắt", đề cập đến nhận thức trực tiếp bằng kinh nghiệm. Do đó, loại thấy được biểu thị bằng vipassanā là loại nhận thức trực tiếp, trái ngược với kiến thức có được từ lý luận hoặc lập luận.{{Cần chú thích|date=January 2012}}

Trong tiếng Việt, vipassanā thỉnh thoảng còn được gọi là minh sát.

Trong tiếng Tây Tạng, vipaśyanā có tên là ''lhaktong'' ({{Bo|w=lhag mthong}}). ''Lhak'' có nghĩa là "cao hơn", "cao hơn", "lớn hơn"; ''tong'' là "xem, để xem". Vì vậy, cùng nhau, ''lhaktong'' có thể được dịch sang tiếng Anh là "tầm nhìn siêu việt", "tầm nhìn vĩ đại" hoặc "trí tuệ tối cao". Điều này có thể được hiểu là một "cách nhìn vượt trội", và cũng là "nhìn thấy đó là bản chất thiết yếu." Bản chất của nó là một sự minh mẫn &mdash; một trí óc sáng suốt.<ref name="ray74">Ray (2004) p.74</ref>

[[Henepola Gunaratana|Henepola Gunaratana đã]] định nghĩa vipassanā là "Nhìn vào một cái gì đó một cách rõ ràng và chính xác, thấy mỗi thành phần là khác biệt và riêng biệt, và xuyên suốt để nhận thức được thực tại cơ bản nhất của nó." {{Sfn|Gunaratana|2011|p=21}}

==Nguồn gốc==
Theo [[Thanissaro Tỳ Hưu|Thanissaro Bhikkhu]], trong kinh pitaka, thuật ngữ "vipassanā" hầu như không được đề cập đến, trong khi mọi người thường đề cập đến [[Thiền|jhana]] như là thực hành thiền định được thực hiện.{{sfn|Thanissaro Bhikkhu|n.d.}} {{Refn|Thanissaro Bhikkhu: "If you look directly at the Pali discourses &mdash; the earliest extant sources for our knowledge of the Buddha's teachings &mdash; you'll find that although they do use the word samatha to mean tranquillity, and vipassanā to mean clear-seeing, they otherwise confirm none of the received wisdom about these terms. Only rarely do they make use of the word vipassanā &mdash; a sharp contrast to their frequent use of the word [[Dhyāna in Buddhism|jhana]]. When they depict the Buddha telling his disciples to go meditate, they never quote him as saying "go do vipassanā," but always "go do jhana." And they never equate the word vipassanā with any mindfulness techniques."{{sfn|Thanissaro Bhikkhu|n.d.}}|group=note}} Khi ''vipassanā'' được đề cập, nó luôn song hành với ''[[samatha]]'', như một cặp phẩm chất của tâm được phát triển.{{sfn|Thanissaro Bhikkhu|n.d.}} Theo Thanissaro Chemicals, " ''samatha'', ''jhana'', và ''vipassana'' đều là một phần của một con đường duy nhất." {{Sfn|Thanissaro Bhikkhu|n.d.}} <ref name="SN 43.2">{{chú thích web |url=http://www.agama.buddhason.org/SN/SN1171.htm |title=SN 43.2 |publisher=Agama.buddhason.org |access-date = ngày 30 tháng 5 năm 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102200420/http://www.agama.buddhason.org/SN/SN1171.htm |archive-date = ngày 2 tháng 1 năm 2014 |url-status=live }}</ref> Norman lưu ý rằng "cách của Đức Phật để giải thoát [...] là bằng các thực hành thiền định." {{Sfn|Norman|1997|p=29}} Theo Vetter và Bronkhorst, ''[[Thiền|dhyāna]]'' cấu thành "thực hành giải thoát" ban đầu.{{sfn|Vetter|1988|p=xxi-xxii}} {{Sfn|Bronkhorst|1993}} {{Sfn|Cousins|1996|p=58}} Vetter lập luận thêm rằng bát chánh đạo tạo thành một hệ thống các thực hành chuẩn bị cho chúng ta và dẫn đến việc thực hành ''dhyana''.{{sfn|Vetter|1988|p=xxx}} Vetter và Bronkhorst lưu ý thêm rằng ''dhyana'' không chỉ giới hạn ở định tâm duy nhất, dường như được mô tả trong ''thiền'' đầu tiên, mà phát triển thành tĩnh tâm và chánh niệm, {{Sfn|Vetter|1988|p=13}} {{Sfn|Wynne|2007|p=140, note 58}} {{Refn|Original publication: {{Citation | last =Gombrich | first =Richard | year =2007 | title =Religious Experience in Early Buddhism | publisher =OCHS Library | url =http://www.ochs.org.uk/lectures/religious-experience-early-buddhism | access-date =2020-10-27 | archive-date =2016-07-01 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160701190900/http://www.ochs.org.uk/lectures/religious-experience-early-buddhism }}|group=note}} "sinh ra từ định. " {{Sfn|Vetter|1988|p=XXVI, note 9}} nhưng không còn bị hấp thụ vào sự tập trung, nhận biết một cách có ý thức về các đối tượng trong khi thờ ơ với nó, {{Sfn|Wynne|2007|p=106-107; 140, note 58}} " hướng các trạng thái của sự hấp thụ thiền định về phía nhận thức về các đối tượng. " {{Sfn|Wynne|2007|p=106-107}}

Mặc dù cả hai thuật ngữ đều xuất hiện trong [[Sutta Pitaka]]{{refn|group=note|See, for example:<br />
<br />
'''AN 4.170 (Pali)''':<br />
"Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṁ byākaroti, sabbo so catūhi maggehi, etesaṁ vā aññatarena.<br />
Katamehi catūhi? Idha, āvuso, bhikkhu samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāveti[...]<br />
Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāveti[...]<br />
Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu samathavipassanaṁ yuganaddhaṁ bhāveti[...]<br />
Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno dhammuddhaccaviggahitaṁ mānasaṁ hoti[...]<br />
English translation:<br />
Friends, whoever — monk or nun — declares the attainment of arahantship in my presence, they all do it by means of one or another of four paths. Which four?<br />
There is the case where a monk has developed insight preceded by tranquility. [...]<br />
Then there is the case where a monk has developed tranquillity preceded by insight. [...]<br />
Then there is the case where a monk has developed tranquillity in tandem with insight. [...]<br />
"Then there is the case where a monk's mind has its restlessness concerning the Dhamma [Comm: the corruptions of insight] well under control.<ref>{{chú thích web |url=http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an04/an04.170.than.html |title=AN 4.170 Yuganaddha Sutta: ''In Tandem''. Translated from the Pali by Thanissaro Bhikkhu |publisher=Accesstoinsight.org |date = ngày 3 tháng 7 năm 2010 |access-date = ngày 30 tháng 5 năm 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619025018/http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an04/an04.170.than.html |archive-date = ngày 19 tháng 6 năm 2013 |url-status=live }}</ref><br />
<br />
'''AN 2.30 Vijja-bhagiya Sutta, ''A Share in Clear Knowing''''':<br />
"These two qualities have a share in clear knowing. Which two? Tranquility (samatha) & insight (vipassana).<br />
"When tranquility is developed, what purpose does it serve? The mind is developed. And when the mind is developed, what purpose does it serve? Passion is abandoned.<br /> "When insight is developed, what purpose does it serve? Discernment is developed. And when discernment is developed, what purpose does it serve? Ignorance is abandoned.<br />
"Defiled by passion, the mind is not released. Defiled by ignorance, discernment does not develop. Thus from the fading of passion is there awareness-release. From the fading of ignorance is there discernment-release."<ref>{{chú thích web |url=http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an02/an02.030.than.html |title=AN 2.30 Vijja-bhagiya Sutta, ''A Share in Clear Knowing''. Translated from the Pali by Thanissaro Bhikkhu |publisher=Accesstoinsight.org |date = ngày 8 tháng 8 năm 2010 |access-date = ngày 30 tháng 5 năm 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619063012/http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an02/an02.030.than.html |archive-date = ngày 19 tháng 6 năm 2013 |url-status=live }}</ref><br />
<br />
'''SN 43.2 (Pali)''': "Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Samatho ca vipassanā".<ref name="SN 43.2"/> English translation: "And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Serenity and insight."<ref>Bikkhu Bodhi, ''The Connected Discourses of the Buddha'', p. 1373</ref>}}, Gombrich và Brooks cho rằng sự phân biệt như hai con đường riêng biệt bắt nguồn từ những cách giải thích sớm nhất của Sutta Pitaka,{{sfn|Gombrich|1997|p=96-144}}  không có trong bản thân kinh sách.{{sfn|Brooks|2006}}{{refn|group=note|Brooks: "While many commentaries and translations of the Buddha's Discourses claim the Buddha taught two practice paths, one called "shamata" and the other called "vipassanā," there is in fact no place in the suttas where one can definitively claim that."{{sfn|Brooks|2006}}}}  Henepola Gunaratana lưu ý rằng "nguồn cổ điển cho sự phân biệt giữa hai phương tiện của sự thanh thản và sự sáng suốt là Visuddhimagga."<ref name="supramundane">{{chú thích web |url=http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/gunaratana/wheel351.html#ch5 |title=Henepola Gunaratana, ''The Jhanas in Theravada Buddhist Meditation'' |publisher=Accesstoinsight.org |date = ngày 16 tháng 6 năm 2011 |access-date = ngày 30 tháng 5 năm 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709025909/https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/gunaratana/wheel351.html#ch5 |archive-date = ngày 9 tháng 7 năm 2018 |url-status=live }}</ref> Theo [[Richard Gombrich]], một sự phát triển diễn ra trong Phật giáo sơ khai dẫn đến sự thay đổi trong học thuyết, coi prajna là một phương tiện thay thế cho sự tỉnh thức, cùng với việc thực hành dhyana.  Các bài kinh chứa đựng dấu vết của các cuộc tranh luận cổ xưa giữa các trường phái Đại thừa và Nguyên thủy trong việc giải thích các giáo lý và phát triển tuệ giác. Từ những cuộc tranh luận này đã phát triển ý tưởng rằng sự thấu hiểu trần trụi đủ để đạt đến [[Giác ngộ|giải thoát]], bằng cách phân biệt [[Ba dấu vết của sự tồn tại|Ba dấu hiệu]] (phẩm chất) của sự tồn tại (con người) (''Tilakkhana''), đó là [[Khổ (Phật giáo)|dukkha]] (đau khổ), [[Vô ngã|anattā]] ([[vô ngã]]) và [[Vô thường|anicca]] (vô thường).{{sfn|Gombrich|1997|p=96-144}}

Theo học giả Nghiên cứu Phật giáo và Châu Á [[Robert Buswell Jr.]], vào thế kỷ thứ 10, vipassana không còn được thực hành trong truyền thống Nguyên thủy, do niềm tin rằng Phật giáo đã suy thoái, và sự giải thoát không thể đạt được cho đến khi Đức [[Di Lặc]] xuất hiện.{{sfn|Buswell|2004|p=889}} Nó được Medawi (1728–1816) giới thiệu lại ở Myanmar (Miến Điện) vào thế kỷ 18, dẫn đến sự trỗi dậy của [[phong trào Vipassana]] trong [[thế kỷ 20]], phát minh lại thiền vipassana và phát triển các kỹ thuật thiền đơn giản, về kinh [[Satipatthana]], [[Visuddhimagga]], và các bản kinh khác, nhấn mạnh đến tứ niệm xứ và sự sáng suốt trần trụi.{{sfn|Buswell|2004|p=890}}{{sfn|McMahan|2008|p=189}}{{refn|group=note|According to Buddhadasa, the aim of mindfulness is to stop the arising of disturbing thoughts and emotions, which arise from sense-contact.{{sfn|Buddhadasa Bhikkhu|2014|p=79, 101, 117 note 42}}<br /><br />According to Grzegorz Polak, the four ''upassanā'' (foundations of mindfulness) have been misunderstood by the developing Buddhist tradition, including Theravada, to refer to four different foundations. According to Polak, the four ''upassanā'' do not refer to four different foundations, but to the awareness of four different aspects of raising mindfulness:{{sfn|Polak|2011}}
* the [[Ayatana|six sense-bases]] which one needs to be aware of (''kāyānupassanā''); 
* contemplation on [[vedanā]]s, which arise with the contact between the senses and their objects (''vedanānupassanā'');
* the altered states of mind to which this practice leads (cittānupassanā);
* the development from the [[five hindrances]]  to the [[seven factors of enlightenment]] (''dhammānupassanā'').}}  Cuối cùng, những kỹ thuật này nhằm vào mục đích nhập dòng, với ý tưởng rằng giai đoạn đầu tiên của con đường thức tỉnh bảo vệ sự phát triển trong tương lai của con người theo hướng tỉnh thức hoàn toàn, bất chấp thời đại chúng ta đang sống.{{sfn|Fronsdal|1998|p=2}}{{refn|group=note|* Fronsdal: "The primary purpose for which Mahasi offered his form of vipassana practice is the attainment of the first of the four traditional Theravada levels of sainthood (that is, stream entry; sotapatti)
through the realization of nibbana, or enlightenment."{{sfn|Fronsdal|1998|p=2}}<br />* Robert Sharf: "In fact, contrary to the image propagated by twentieth-century apologists, the actual practice of what we would call meditation rarely played a major role in Buddhist monastic life. The ubiquitous notion of mappo or the "final degenerate age of the dharma" served to reinforce the notion that "enlightenment" was not in fact a viable goal for monks living in inauspicious times."{{sfn|Sharf|1995|p=241}}<br />* Robert Sharf: "The initial "taste" of nibbana signals the attainment of sotapatti-the first of four levels of enlightenment-which renders the meditator a "noble person" (ariya-puggala) destined for release from the wheel of existence (samsara)in relatively short order."{{sfn|Sharf|1995|p=256}}}}

== Theravāda ==
=== Mối quan hệ với ''samatha'' ===
Trong khi [[A-tì-đạt-ma|Abhidhamma]] và các bản chú giải ''samatha'' hiện tại và ''vipassana'' là con đường riêng biệt, {{Refn|Various traditions disagree which techniques belong to which pole.{{sfn|Schumann|1974}}|group=note}} trong ''vipassana'' kinh và ''samatha,'' kết hợp với ''[[chánh niệm|sati]]'' (niệm), được sử dụng với nhau để khám phá "bản chất cơ bản của tâm trí và cơ thể.<ref name="What_is">{{Chú thích web|url=http://www.accesstoinsight.org/theravada.html|tựa đề=What is Theravada Buddhism?|website=Access to Insight|nhà xuất bản=Access to Insight|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20130821040134/http://www.accesstoinsight.org/theravada.html|ngày lưu trữ=ngày 21 tháng 8 năm 2013|ngày truy cập=ngày 17 tháng 8 năm 2013}}</ref> Trong truyền thống Theravada sau này, samatha được coi là sự chuẩn bị cho vipassanā, điều hòa tâm trí và củng cố sự tập trung để phát sinh tuệ giác, dẫn đến [[giác ngộ]].

Đức Phật được cho là đã xác định hai phẩm chất tinh thần tối quan trọng phát sinh từ thực hành thiền định lành mạnh:

* Samatha, an trú tĩnh tại, làm ổn định, sáng tác, hợp nhất và tập trung tâm trí;
* Vipassanā, cái nhìn sâu sắc, cho phép người ta thấy, khám phá và phân biệt "sự hình thành" (các hiện tượng được điều kiện hóa dựa trên năm [[Ngũ uẩn|uẩn]]).<ref>These definitions of ''samatha'' and ''vipassana'' are based on the Four Kinds of Persons Sutta ([[Kinh Tăng Chi Bộ|AN]] 4.94). This article's text is primarily based on Bodhi (2005), pp. 269-70, 440 ''n''. 13. See also [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an04/an04.094.than.html Thanissaro (1998d)] .</ref>

Đức Phật được cho là đã tôn vinh sự thanh thản và sáng suốt như những điều kiện để đạt được trạng thái ''[[Niết-bàn|Niết bàn]]'' vô điều kiện (Pāli; Skt: ''Nirvana''). Ví dụ, trong ''Kimsuka Tree Sutta'' (SN 35.245), Đức Phật cung cấp một ẩn dụ phức tạp, trong đó sự thanh thản và sáng suốt là "cặp sứ giả nhanh chóng" đưa thông điệp về ''Niết bàn'' thông qua [[Bát chính đạo|con đường bát chính đạo]].<ref>Bodhi (2000), pp. 1251-53. See also [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn35/sn35.204.than.html Thanissaro (1998c)] (where this ''sutta'' is identified as SN 35.204). See also, for instance, a discourse (Pāli: ''[[Kinh Phật|sutta]]'') entitled "Serenity and Insight" ([[Tương Ưng Bộ kinh|SN]] 43.2), where the Buddha states: "And what, [[Tì-kheo|bhikkhus]], is the path leading to the [[Niết-bàn|unconditioned]]? Serenity and insight...." (Bodhi, 2000, pp. 1372-73).</ref>

Trong Kinh ''Bốn cách để đạt tới A La Hán'' ([[Kinh Tăng Chi Bộ|AN]] 4.170), Thượng tọa [[A-nan-đà|Ānanda]] nói rằng mọi người đạt được [[A-la-hán|quả vị A la hán]] bằng cách sử dụng sự an trú tĩnh tại và sự sáng suốt theo một trong ba cách:

# Họ phát triển sự an trú tĩnh tại và sau đó là sự sáng suốt (Pāli: ''samatha-pubbangamam vipassanam'')
# Họ phát triển tuệ giác và sau đó an trụ an trú (Pāli: ''vipassana-pubbangamam samatham'') {{Refn|While the Nikayas identify that the pursuit of vipassana can precede the pursuit of samatha, a fruitful vipassana-oriented practice must still be based upon the achievement of stabilizing "access concentration" (Pāli: upacara samādhi).|name=|group=note}}
# Họ phát triển sự an trú tĩnh tại và sự sáng suốt song song (Pāli: ''samatha-vipassanam yuganaddham''), đạt được ''[[Thiền|jhāna]]'' đầu tiên và sau đó nhìn thấy trong các uẩn liên quan [[Ba dấu vết của sự tồn tại|ba dấu vết của sự hiện hữu]] trước khi tiếp tục đến ''jhāna'' thứ hai.<ref>Bodhi (2005), pp. 268, 439 ''nn''. 7, 9, 10. See also [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an04/an04.170.than.html Thanissaro (1998f)] .</ref>

==Chú thích==
{{danh sách ghi chú|group=note|30em}}

==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}

==Nguồn==
{{đầu tham khảo|30em}}
<!-- A -->
* {{Citation | last =Arbel  |first =Keren | year =2016 |title =Early Buddhist Meditation: The Four Jhanas as the Actualization of Insight | publisher =Routledge |doi =10.4324/9781315676043 |isbn =9781317383994 | url =https://www.taylorfrancis.com/books/9781317383994|url-access =subscription }}<!-- B -->
* {{Citation | last =Bond | first =George D. | year =1992 | title =The Buddhist Revival in Sri Lanka: Religious Tradition, Reinterpretation and Response | publisher =Motilal Banarsidass Publishers}}
* {{Citation | last =Bronkhorst | first =Johannes | author-link = Johannes Bronkhorst | year =1993 | title =The Two Traditions Of Meditation In Ancient India | publisher =Motilal Banarsidass Publ.}}
* {{Citation | last =Brooks | first =Jeffrey S. | year =2006 | title =A Critique of the Abhidhamma and Visuddhimagga | url =http://www.greatwesternvehicle.org/criticism/abhidhamma.htm | access-date =2012-08-28 | archive-date =2012-08-30 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120830185133/http://www.greatwesternvehicle.org/criticism/abhidhamma.htm | url-status =live }}
* {{Citation | last =Buddhadasa Bhikkhu | year =2014 | title =Heartwood of the Bodhi Tree | publisher =Wisdom publications}}
* {{Citation | editor-last =Buswell | editor-first =Robert | year =2004 | title =Encyclopedia of Buddhism | publisher =MacMillan | isbn =978-0-02-865718-9 | url =http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Encyclopedia%20of%20Buddhism_2%20Vols_%20Buswell.pdf | access-date =2020-02-08 | archive-date =2018-06-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180629160542/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Encyclopedia%20of%20Buddhism_2%20Vols_%20Buswell.pdf }}<!-- C -->
* {{Citation | last =Cousins | first =L. S. | year =1996 | chapter =The origins of insight meditation | editor-last =Skorupski | editor-first =T. | title =The Buddhist Forum IV, seminar papers 1994–1996 (pp. 35–58) | place =London, UK | publisher =School of Oriental and African Studies | chapter-url =http://www.shin-ibs.edu/documents/bForum/v4/03Cousins.pdf | access-date =2022-05-06 | archive-date =2021-05-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210507005729/http://www.shin-ibs.edu/documents/bForum/v4/03Cousins.pdf | url-status =live }}<!-- D -->
* {{Citation|last=Dhammadharo|first=Ajaan Lee|url=https://www.accesstoinsight.org/lib/thai/lee/craft.pdf|title=The Craft of the Heart|date=1982|publisher=Taveekij Press|language=en|access-date=2021-07-04|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183201/https://www.accesstoinsight.org/lib/thai/lee/craft.pdf|url-status=live}}<!-- F -->
* {{Citation | last =Fronsdal | first =Gil | year =1998 | chapter =Chapter 9: Insight Meditation in the United States: Life, Liberty, and the Pursuit of Happiness | editor-first1 =Charles S. | editor-last1 =Prebish | editor-first2 =Kenneth K. | editor-last2 =Tanaka | title =The Faces of Buddhism in America | chapter-url =http://www.insightmeditationcenter.org/books-articles/articles/insight-meditation-in-the-united-states-life-liberty-and-the-pursuit-of-happiness/ | access-date =2010-12-07 | archive-date =2019-06-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20190607090147/http://www.insightmeditationcenter.org/books-articles/articles/insight-meditation-in-the-united-states-life-liberty-and-the-pursuit-of-happiness/ | url-status =live }}<!-- G -->
* {{Citation | last =Ginsberg | first =Mitchell | year =1996 | title =The Far Shore: Vipassanā, the Practice of Insight | publisher =Motilal Banarsidass}}
* {{Citation | last =Gomez | first =Luis O. | year =1991 | chapter = Purifying Gold: The Metaphor of Effort and Intuition in Buddhist Thought and Practice |editor-first=Peter N. |editor-last=Gregory |title=Sudden and Gradual. Approaches to Enlightenment in Chinese Thought | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers}}
* {{Citation | last =Gombrich | first =Richard F. | year =1997 | title =How Buddhism Began. The Conditioned Genesis of the Early Teachings | place =New Delhi | publisher =Munshiram Manoharlal Publishers}}
* {{Citation|last=Gunaratana|first=Henepola|author-link=Henepola Gunaratana|year=2011|title=Mindfulness in plain English|publisher=[[Wisdom Publications]]|page=21|isbn=978-0861719068|url=http://www.vipassana.com/meditation/mindfulness_in_plain_english_5.php|access-date=2016-05-27|archive-date=2017-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102192540/http://www.vipassana.com/meditation/mindfulness_in_plain_english_5.php}}
* {{Citation|last=Gunaratana|first=Henepola | year =2009 | title =Beyond Mindfulness in Plain English: An Introductory Guide to Deeper States of Meditation | publisher =Simon and Schuster}}<!-- K -->
* {{Citation | last =Khantipalo | first =Bikkhu | author-link =Khantipalo | year =1984 | title =Calm and Insight. A buddhist Manual for Meditators | place =London and Dublin | publisher =Curzon Press Ltd.}}
* {{Citation | last =Khippapanyo | first =Venerable Acariya | year =2020 | title =Treasure Trove | publisher =San Fran Dhammaram Temple}}
* {{Chú thích sách|first1=Anne Carolyn|last1=Klein|last2=Wangyal | first2 =Geshe Tenzin, Rinpoche|date=2006|title=Unbounded Wholeness|isbn=0-19-517849-1|url=https://archive.org/details/unboundedwholenessbondzogchenlogicofnonconceptualannecarolynkleintenzinwangyalrinpoche_433_d|publisher=Oxford University Press}}<!-- M -->
* {{Citation | last =McMahan | first =David L. | year =2008 | title =The Making of Buddhist Modernism | publisher =Oxford University Press | isbn =9780195183276}}
* {{Citation | last =Nyanaponika | year =1998 | title =Het hart van boeddhistische meditatie (The heart of Buddhist Meditation) | publisher =Asoka}}<!-- P -->
* {{Chú thích sách|last=Perdue|first=Daniel E.|date=2014-05-27|title=The Course in Buddhist Reasoning and Debate: An Asian Approach to Analytical Thinking Drawn from Indian and Tibetan Sources|publisher=Shambhala Publications|isbn=9780834829558 |access-date=2019-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212182725/https://books.google.com/books?id=f4ylAwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover|archive-date=2019-12-12|url=https://books.google.com/books?id=f4ylAwAAQBAJ&q=special+seeing|url-status=live}}<!-- R -->
* {{Chú thích sách|editor-last=Ray|editor-first=Reginald A.|date=2004|title=In the Presence of Masters: Wisdom from 30 Contemporary Tibetan Buddhist Teachers|url=https://archive.org/details/inpresenceofmast0000unse|chapter=The Practice of Hinayana|location=Boston, Massachusetts|publisher=Shambala|isbn=978-1-57062-849-8}}<!-- S -->
* {{Citation | last =Schumann | first =Hans Wolfgang | year =1997 | title =Boeddhisme | publisher =Asoka}}
* {{Chú thích sách|title=The Experience of Samādhi: An In-depth Exploration of Buddhist Meditation|first=Richard|last=Shankman|publisher=Shambhala|date=2008|isbn=978-1-59030-521-8}}
* {{Citation | last =Sharf | first =Robert H. | year =1995 | title =Buddhist Modernism and the Rhetoric of Meditative Experience | journal =NUMEN |volume=42 | issue =3 | pages =228–283 | doi =10.1163/1568527952598549 | hdl =2027.42/43810 | url =https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/43810/11076_1995_Article_1568527952598549.pdf}}
* {{Citation | last =Stuart | first =Daniel M. | date =2020 | title =S.N. Goenka: Emissary of Insight | url =https://www.shambhala.com/s-n-goenka.html | publisher =Shambhala Publications | isbn =9781611808186 | access-date =2020-12-18 | archive-date =2020-11-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20201116224823/https://www.shambhala.com/s-n-goenka.html | url-status =live }}<!-- T -->
* {{Citation | last =Thanissaro Bhikkhu | year =1997 | title =One Tool Among Many. The Place of Vipassana in Buddhist Practice | url =http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/onetool.html | access-date =2010-01-24 | archive-date =2010-04-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20100412055344/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/onetool.html | url-status =live }}<!-- V -->
* {{Citation | last =Vetter | first =Tilmann | year =1988 | title =The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism | publisher =BRILL}}<!-- W -->
* {{citation | last =Warder | first =A.K. | year =2000 | title=Indian Buddhism | place=Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers}}
* {{Citation | last =Wilson | first =Jeff | year =2014 | title =Mindful America: The Mutual Transformation of Buddhist Meditation and American Culture | publisher =Oxford University Press}}
* {{Citation | last =Wynne | first =Alexander | year =2007 | title =The Origin of Buddhist Meditation | publisher = Routledge}}
{{cuối tham khảo}}
{{Đề tài Phật giáo}}
{{sơ khai Phật giáo}}

[[Thể loại:Thuật ngữ và khái niệm Phật giáo]]
[[Thể loại:Khái niệm triết học Phật giáo]]
[[Thể loại:Thực tế]]
[[Thể loại:Thiền]]
[[Thể loại:Bất nhị]]