Xem mã nguồn của Địa lý

{{1000 bài cơ bản}}
{{bài cùng tên|Địa lý (định hướng)}}
[[Tập tin:CIA WorldFactBook-Political world.pdf|nhỏ|phải|400px|Bản đồ Hành chính Thế giới năm 2019 của [[CIA]].]]
{{Khoa học}}
'''Địa lý''' hay '''Địa lý học''' (hay còn gọi tắt là '''địa''') ([[Tiếng Pháp]]: ''géographie'', {{Langx|el|γεωγραφία|geographia}}, nghĩa là "mô tả Trái Đất"<ref>{{Chú thích web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=geography |tiêu đề=Online Etymology Dictionary |nhà xuất bản=Etymonline.com |ngày tháng= |ngày truy cập=2009-04-17}}</ref>) ngành giáo dục cũ của Việt Nam còn gọi là '''Địa dư''', là một lĩnh vực khoa học nghiên cứu về các vùng đất, địa hình, dân cư và các hiện tượng trên [[Trái Đất]].<ref>{{Chú thích web |tiêu đề=Geography |work=The American Heritage Dictionary/ of the English Language, Fourth Edition |nhà xuất bản=Houghton Mifflin Company |url=http://dictionary.reference.com/browse/geography |ngày truy cập=ngày 9 tháng 10 năm 2006}}</ref> Dịch sát nghĩa sẽ là "nhằm mô tả hoặc viết về Trái Đất". Người đầu tiên đề cập đến thuật ngữ này là [[Eratosthenes]] (276&ndash;194 TCN).<ref>{{chú thích sách|title=Eratosthenes' Geography|year=2010|publisher=Princeton University Press|url=http://books.google.co.uk/books/about/Eratosthenes_Geography.html?id=8peKyWK_SWsC|isbn=9780691142678}}</ref> Bốn lĩnh vực truyền thống nghiên cứu về địa lý là phân tích không gian của tự nhiên và các hiện tượng con người (như các nghiên cứu về phân bố), [[Địa lý khu vực|nghiên cứu khu vực]], nghiên cứu về mối quan hệ con người đất, và nghiên cứu về ''[[Khoa học Trái Đất]]''.<ref>{{chú thích tạp chí |last=Pattison |first=W.D. |year=1990 |title=The Four Traditions of Geography |journal=Journal of Geography |volume=89 |issue=5 |pages=202–6 |url=http://www.geog.ucsb.edu/~kclarke/G200B/four_20traditions_20of_20geography.pdf |issn=0022-1341 |doi=10.1080/00221349008979196 }} Reprint of a 1964 article.</ref> Địa lý hiện đại mang tính liên ngành bao gồm tất cả những hiểu biết trước đây về Trái Đất và tất cả những mối quan hệ phức tạp giữa con con người và tự nhiên - không chỉ đơn thuần là nơi có các đối tượng đó, mà còn về cách chúng thay đổi và đến được như thế nào. Địa lý đã được gọi là "ngành học về thế giới" và "cầu nối giữa con người và [[khoa học vật lý]]". Địa lý được chia thành hai nhánh chính: [[Địa lý nhân văn]] và [[địa lý tự nhiên]].<ref>{{Chú thích web |url=http://web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf |ngày truy cập=2014-07-03 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date=2008-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003084542/http://web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Chú thích web |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/1b.html |tiêu đề=1(b). Elements of Geography |nhà xuất bản=Physicalgeography.net |ngày tháng= |ngày truy cập=2009-04-17}}</ref><ref>Bonnett, Alastair ''What is Geography?'' Luân Đôn, Sage, 2008</ref>
 
Chủ đề này bao gồm:
* Các vị trí trên Trái Đất và trên [[vũ trụ]].
* Các vùng [[văn minh]] ví dụ như [[quốc gia]] hay [[thành phố]] và địa phương.
* Các môn [[khoa học]] liên quan đến địa lý ([[lịch sử]], [[triết học]], [[toán học]], [[tự nhiên học]], [[thiên văn học]], [[địa chất học]], [[xã hội học]], [[dân tộc học]], [[sinh thái học]],...)

==Lịch sử==
Các bản đồ thế giới cổ nhất từng được biết đến có tuổi vào thời [[Babylon]] cổ vào thế kỷ IX TCN.<ref name="Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert 2009 147">{{Chú thích sách |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |author=Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert |publisher=[[John Wiley & Sons]] |year=2009 |isbn=1405191465 |page=147 |postscript=<!--None-->}}</ref> Bản đồ thế giới [[Babylonia]] nổi tiếng nhất là ''[[Bản đồ thế giới của Babylon|Imago Mundi]]'' vào 600 TCN.<ref>Siebold, Jim [http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/103.html Slide 103] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109193653/http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/103.html |date=2016-11-09 }} via henry-davis.com - accessed 2008-02-04</ref> Bản đồ được [[Eckhard Unger]] tái lập thể hiện vị trí của [[Babylon]] ở [[Euphrates]], bao bọc xung quanh là các vùng đất có hình tròn gồm [[Assyria]], [[Urartu]]<ref>{{Chú thích web | url = http://www.jstor.org/pss/1151277 | tiêu đề = JSTOR: An Error Occurred Setting Your User Cookie | tác giả 1 = | ngày = | ngày truy cập = 25 tháng 9 năm 2015 | nơi xuất bản = | ngôn ngữ = }}</ref> và một vài thành phố, các thành phố và vùng đất bên ngoài lại được bao bọc bởi một con sông ([[Oceanus]]), có 7 hòn đảo xung quanh nó tạo thành một hình sao 7 đỉnh. Các văn bản kèm theo đề cập đến 7 khu vực bên ngoài đại dương bao la. Trong các miêu tả thì có 5 trong số đó vẫn còn tồn tại.<ref>{{Chú thích sách |first=Irving |last=Finel |title=A join to the map of the world: A notable discover |year=1995 |pages=26–27}}</ref> Ngược lại với ''Imago Mundi'', một [[bản đồ thế giới]] Babylon trước đó có tuổi vào thế kỷ 9 TCN đã mô tả Babylon nằm về phía bắc từ trung tâm thế giới, mặc dù nó không xác định rõ ràng cái gì là trung tâm.<ref name="Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert 2009 147"/>

Theo cách tiếp cận, địa lý được chia thành hai nhánh chính: địa lý chung và địa lý khu vực. Địa lý nói chung là phân tích và nghiên cứu vật lý và địa lý nhân văn, trong khi các khu vực địa lý là súc tích và giải quyết các hệ thống lãnh thổ cụ thể. Tuy nhiên, sự kết nối giữa hai ngành có truyền thống là một vấn đề của cuộc tranh luận trong [[Địa lý thế giới|địa lý]].

===Địa lý khu vực===
Địa lý khu vực là nghiên cứu về các khu vực trên thế giới. Chú ý đến đặc điểm độc đáo của một vùng cụ thể như các yếu tố tự nhiên, yếu tố con người, và khu vực bao gồm các kỹ thuật phân định không gian vào khu vực.

Địa lý trong khu vực cũng là một phương pháp nhất định để nghiên cứu địa lý, địa lý so sánh với số lượng hoặc vị trí địa lý quan trọng. Cách tiếp cận này chiếm ưu thế trong nửa sau của thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX, một thời gian khi mô hình địa lý sau đó khu vực là trung tâm trong các ngành khoa học địa lý. Sau đó bị chỉ trích vì tính miêu tả của nó và thiếu cơ sở lý thuyết. Chỉ trích mạnh mẽ trong những năm 1950 và cuộc cách mạng về số lượng. Các nhà chỉ trích chính là G. H. T. Kimble<ref>Kimble, G.H.T. (1951): ''The Inadequacy of the Regional Concept'', London Essays in Geography, edd. L.D. Stamp and S.W. Wooldridge, các trang 492-512.</ref> and [[Fred K. Schaefer]].<ref>Schaefer, F.K. (1953): ''Exceptionalism in Geography: A Methodological Examination'', [[Annals_of_the_Association_of_American_Geographers]], vol. 43, các trang 226-245.</ref>

===Địa lý tự nhiên===
Địa lý tự nhiên là một phân ngành của địa lý chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu hệ thống hóa các mô hình và quá trình diễn ra trong [[thủy quyển]], [[sinh quyển]], [[khí quyển Trái Đất|khí quyển]], thổ quyển và [[thạch quyển]]. Nó có ý định giúp người ta hiểu sự sắp xếp tự nhiên của Trái Đất, khí hậu và các kiểu mẫu hệ [[thực vật]] và [[động vật]] của nó. Nhiều lĩnh vực của địa lý tự nhiên sử dụng các kiến thức của [[địa chất học]], cụ thể là trong nghiên cứu về [[phong hóa]] và [[xói mòn]]. Địa chất học các hành tinh khác trong hệ Mặt Trời, xem bài [[Đặc trưng địa chất của hệ Mặt Trời]].

Địa lý tự nhiên trong vai trò của một ngành khoa học thông thường tương phản và bổ sung cho ngành khoa học chị em của nó là [[Địa lý nhân văn]].

:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
| [[Tập tin:Línea de Wallace.jpg|96px]] || [[Tập tin:Cyclone Catarina from the ISS on March 26 2004.JPG|96px]] || [[Tập tin:90 mile beach.jpg|96px]] || [[Tập tin:Gavin Plant.JPG|96px]]
|-
| [[Địa lý sinh vật học]] || [[Khí hậu học]] & [[Khí tượng học]] || [[Địa lý học duyên hải]] || [[Quản lý môi trường]]
|-
| [[Tập tin:Meridian convergence and spehrical excess.png|96px]] || [[Tập tin:Delicate Arch LaSalle.jpg|96px]] || [[Tập tin:Receding glacier-en.svg|96px]] ||[[Tập tin:Meander-en.svg|96px]]
|-
| [[Khảo sát xây dựng]] || [[Địa mạo học]] || [[Băng học]] || [[Thủy văn học]] & [[Thủy đạc học]]
|-
| [[Tập tin:Khajuraho-landscape.jpg|96px]] || [[Tập tin:World11.jpg|96px]] || [[Tập tin:Soil profile.jpg|96px]] || [[Tập tin:Pangea animation 03.gif|96px]]
|-
| [[Sinh thái học cảnh quan]] || [[Hải dương học]] || [[Thổ nhưỡng học]] || [[Cổ địa lý học]]
|-
| [[Tập tin:Milankovitch Variations sv.png|96px]]
|-
| [[Kỷ Đệ Tứ]]
|}

===Địa lý nhân văn===
{{chính|Địa lý nhân văn}}
Địa lý nhân văn là một trong 2 phân ngành của địa lý. Địa lý nhân văn là một nhánh của [[khoa học xã hội]] nghiên cứu về thế giới, con người, cộng đồng và văn hóa<ref name=HGDICT>{{Chú thích bách khoa toàn thư | last = Johnston| first = Ron| editor1-last = Johnston | editor1-first = Ron| editor2-last = Gregory| editor2-first = Derek| editor3-last = Pratt| editor3-first = Geraldine|editor4-last = Watts | editor4-first = Michael|title = Human Geography| encyclopedia = The Dictionary of Human Geography| pages = 353–360| publisher = Blackwell| location = Oxford| year = 2000}}</ref> có sự nhấn mạnh mối liên hệ của không gian và vị trí địa lý. Địa lý nhân văn khác với [[địa lý tự nhiên]] chủ yếu tập trung nhiều vào nghiên cứu các hoạt động của con người và dễ tiếp thu các phương pháp nghiên cứu định lượng hơn.

:{| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|+
| [[Tập tin:Qichwa conchucos 01.jpg|96px]] || [[Tập tin:Pepsi in India.jpg|96px]] || [[Tập tin:Christaller model 1.jpg|96px]] || [[Tập tin:Star of life.svg|96px]]
|-
|[[Địa văn hóa]] || [[Địa lý phát triển]] || [[Địa lý kinh tế]] || [[Địa lý sức khỏe]]
|-
| [[Tập tin:British Empire 1897.jpg|96px]] || [[Tập tin:UN General Assembly.jpg|96px]] || [[Tập tin:Pyramide Comores.PNG|96px]] || [[Tập tin:ReligionSymbol.svg|96px]]
|-
| [[Địa sử học]] || [[Địa chính trị]] || [[Địa lý dân cư]] & [[Nhân khẩu học]] || [[Địa lý tôn giáo]]
|-
| [[Tập tin:US-hoosier-family.jpg|96px]] || [[Tập tin:RERParisVision2025.png|96px]] || [[Tập tin:Niagara Falls 4 db.jpg|96px]] || [[Tập tin:New-York-Jan2005.jpg|96px]]
|-
| [[Địa lý xã hội]] || [[Địa lý vận tải]] || [[Địa lý du lịch]] || [[Địa lý đô thị]]
|}

==Một số nhà địa lý học nổi bật==
[[Tập tin:The Geographer.jpg|nhỏ|phải|200px|''The Geographer'' của [[Johannes Vermeer]]]]
* [[Eratosthenes]] (276TCN - 194TCN) - người tính toán kích thước (chu vi, đường kính xích đạo) gần đúng [[Trái Đất]], đưa ra khái niệm '''Địa lý''' (''Geographica'') và vẽ tấm [[bản đồ]] [[thế giới]] đầu tiên, được mệnh danh là "Cha đẻ của Địa lý học".
* [[Ptolemy]] (khoảng 90–khoảng 168) người hoàn thiện và đề xuất "[[Thuyết địa tâm|thuyết Địa tâm]]" (thuyết cho rằng Trái Đất là trung tâm [[vũ trụ]], [[Mặt Trời]], [[Mặt Trăng]] và các [[thiên thể]] khác đều chuyển động xung quanh [[Trái Đất]]), vẽ những tấm bản đồ thế giới với độ chính xác cao (trong thời điểm bấy giờ), bổ sung thêm nhiều địa danh mới.
* [[Al Battani|Al-Battani]]  ({{langx|ar|محمد بن جابر بن سنان البتاني}}) (khoảng 850-khoảng 929), người tính ra giá trị gần đúng của góc nghiêng của trục tự quay của [[Trái Đất]] so với [[mặt phẳng quỹ đạo]].
* [[Al Idrisi]] ([[tiếng Ả Rập]]: أبو عبد الله محمد الإدريسي; Latinh: Dreses) (1100–1165/66)
* [[Gerardus Mercator]] (1512–1594)
* [[Alexander von Humboldt]] (1769–1859)

==Tham khảo==
{{Tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
{{Wikiquote}}
* {{thể loại Commons nội dòng}}
{{Atlat}}
{{Trái Đất}}
{{Khoa học xã hội|state=collapsed}}
{{Giáo dục}}
{{các chủ đề|Địa lý}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
[[Thể loại:Địa lý học| ]]
[[Thể loại:Khoa học Trái Đất]]
[[Thể loại:Khoa học xã hội]]
[[Thể loại:Bài cơ bản dài trung bình]]
[[Thể loại:Môn học]]
[[Thể loại:Phân loại chủ đề chính]]
[[Thể loại:Bài viết chủ đề chính]]