Xem mã nguồn của Am Bà Bà Lợi

{{short description|Nhân vật nữ trong kinh điển Phật giáo, gắn với câu chuyện hiến cúng vườn xoài tại Tỳ-xá-ly}}
{{about|nhân vật trong truyền thống Phật giáo|các nghĩa khác của "Amrapali"|Amrapali}}

{{Thông tin nhân vật
|name= Am Bà Bà Lợi
|image=Scenes_from_the_life_of_Buddha,_Govt_Museum_Chandigarh_06.jpg
|alt=Phù điêu mô tả một cảnh tích truyện về cuộc đời Thích-ca Mâu-ni, trong đó có Am Bà Bà Lợi.
|caption=Phù điêu về một tích truyện liên quan Am Bà Bà Lợi trong nghệ thuật Phật giáo.<ref name="Commons_Chandigarh">{{Chú thích web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scenes_from_the_life_of_Buddha,_Govt_Museum_Chandigarh_06.jpg|title=File:Scenes from the life of Buddha, Govt Museum Chandigarh 06.jpg|website=Wikimedia Commons|access-date=2026-01-07}}</ref>
|other_names={{langx|pi|Ambapālī}}; {{langx|sa|Āmrapālī}}
|religion=[[Phật giáo]]
|occupation=Kỹ nữ tại [[Tỳ-xá-ly]]; về sau gắn với việc xuất gia làm [[tỳ-kheo-ni]]<ref name="DA02_Budsas">{{Chú thích web|url=https://www.budsas.org/uni/u-kinh-ahamtruong/truongaham02.htm|title=Kinh Trường A-hàm: 2. Kinh Du Hành|website=budsas.org|access-date=2026-01-07|language=vi}}</ref>
|known_for=Thỉnh Thích-ca Mâu-ni và hiến cúng vườn xoài cho [[Tăng đoàn]]; vườn xoài được nhắc như nơi thuyết pháp trong một số bài kinh thuộc [[Tương Ưng Bộ kinh]]<ref name="DN16_Budsas">{{Chú thích web|url=https://www.budsas.org/uni/u-kinh-truongbo/truong16.htm|title=Trường Bộ kinh: 16. Kinh Ðại Bát-Niết-Bàn (Mahàparinibbàna sutta) - Hòa thượng Thích Minh Châu dịch Việt|website=budsas.org|access-date=2026-01-07|language=vi}}</ref><ref name="SN47_1_SC">{{Chú thích web|url=https://suttacentral.express/sn47.1/en/bodhi/|title=SN 47.1: Ambapālisutta (Ambapālisutta—Bhikkhu Bodhi)|website=SuttaCentral|access-date=2026-01-07|language=en}}</ref>
}}

'''Am Bà Bà Lợi''' ({{langx|pi|Ambapālī}}; {{langx|sa|Āmrapālī}}) là một nhân vật được nhắc đến trong [[kinh điển Phật giáo]], gắn với thành [[Tỳ-xá-ly]] và câu chuyện hiến cúng một vườn xoài cho [[Tăng đoàn]].<ref name="DN16_Budsas" /><ref name="DA02_Budsas" /> Trong các bản kể thuộc hệ [[Nikāya]] và các bản tương đương trong [[A-hàm]], bà được mô tả là một kỹ nữ nổi tiếng ở Tỳ-xá-ly; sau khi gặp Thích-ca Mâu-ni, bà thỉnh trai và dâng cúng khu vườn của mình cho Tăng đoàn.<ref name="DN16_Budsas" /><ref name="DA02_Budsas" />

== Tên gọi ==
Các bản dịch Việt ngữ thường dùng tên "Am Bà Bà Lợi" để chỉ nhân vật có tên Pāli {{langx|pi|Ambapālī}} (Sanskrit {{langx|sa|Āmrapālī}}).<ref name="DN16_Budsas" /><ref name="DA02_Budsas" /> Trong bản dịch "Kinh Du Hành" thuộc [[Trường A-hàm]], tên đôi khi được phiên âm theo dạng "Am-bà-bà-lê".<ref name="DA02_Budsas" />

== Ghi nhận trong kinh điển ==
=== Trường Bộ kinh và Trường A-hàm ===
Trong bản dịch [[Kinh Đại Bát Niết-bàn]] (thuộc [[Trường Bộ kinh]]), Am Bà Bà Lợi thỉnh Thích-ca Mâu-ni và chúng [[tỳ-kheo]] thọ trai, rồi "cúng dường ngôi vườn" cho chúng tỳ-kheo với Thích-ca Mâu-ni làm thượng thủ; Thích-ca Mâu-ni nhận khu vườn và thuyết pháp cho bà.<ref name="DN16_Budsas" /> Bản dịch "Kinh Du Hành" (thuộc [[Trường A-hàm]]) cũng thuật sự kiện theo mạch tương tự trong bối cảnh Thích-ca Mâu-ni lưu trú tại Tỳ-xá-ly.<ref name="DA02_Budsas" />

Một chi tiết nổi bật trong mạch kể là việc các thanh niên Licchavi (một số bản dịch A-hàm gọi là "người Lệ-xa") đến sau và đề nghị đổi lấy quyền được thỉnh trước, nhưng Am Bà Bà Lợi từ chối.<ref name="DN16_Budsas" /><ref name="DA02_Budsas" />

=== Vườn xoài Am Bà Bà Lợi như một địa điểm thuyết pháp ===
Ngoài các đoạn tường thuật về việc thỉnh trai và hiến cúng, vườn xoài của Am Bà Bà Lợi còn xuất hiện như một địa điểm thuyết pháp trong một số bài kinh thuộc [[Tương Ưng Bộ kinh]]. Chẳng hạn, bài kinh SN 47.1 ghi Thích-ca Mâu-ni "trú tại Tỳ-xá-ly, ở vườn Am Bà Bà Lợi" và giảng về [[Tứ niệm xứ]] như con đường đưa đến thanh tịnh và chứng ngộ [[Niết-bàn]].<ref name="SN47_1_SC" />

=== Trưởng lão ni kệ ===
Trong [[Trưởng lão ni kệ]] ({{langx|pi|Therīgāthā}}), có một bài kệ (Thig 13.1) mang tên Ambapali. Bài kệ nhìn lại sự đổi thay của thân thể theo tuổi tác và nhấn mạnh tính vô thường của sắc đẹp.<ref name="ATI_Thig13_1">{{Chú thích web|url=https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/thig/thig.13.01.than.html|title=Ambapali (Thig 13.1), translated from the Pali by Thanissaro Bhikkhu|website=Access to Insight|publisher=Barre Center for Buddhist Studies|date=2010-08-04|access-date=2026-01-07|language=en}}</ref>

== Tiếp nhận trong nghệ thuật ==
Mô-típ "Am Bà Bà Lợi hiến cúng vườn xoài" xuất hiện trong nghệ thuật Phật giáo, đặc biệt ở các phù điêu tự sự. Một nghiên cứu về nghệ thuật Gandhāra bàn về chủ đề Amrapali dâng cúng vườn xoài và đối chiếu các nguồn văn bản liên quan trong các truyền thống khác nhau.<ref name="Tanabe2013">{{Chú thích journal|last=Tanabe|first=Tadashi|title=Reconsideration of the Theme of Āmrapālī's Gift of a Mango Grove to the Buddha and His Disciples in Gandhāran Art|journal=Orient|volume=56|issue=1|pages=16-34|year=2013|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jorient/56/1/56_16/_article/-char/ja/|doi=10.5356/jorient.56.1_16|access-date=2026-01-07}}</ref>

[[File:155_Amrapali_Donates_Her_Mango_Grove.jpg|thumb|alt=Phù điêu mô tả cảnh một phụ nữ thực hiện nghi thức hiến tặng khu vườn cho Thích-ca Mâu-ni và Tăng đoàn.|Mô-típ "Am Bà Bà Lợi hiến cúng vườn xoài" trong một phù điêu tự sự.]]

== Văn hóa đại chúng ==
Tên gọi Amrapali/Am Bà Bà Lợi xuất hiện trong một số tác phẩm văn hóa đại chúng tại Ấn Độ; chẳng hạn, có phim điện ảnh tiếng Hindi mang tên ''Amrapali'' (1966).<ref name="Netflix_Amrapali1966">{{Chú thích web|url=https://www.netflix.com/vn/title/80158390|title=Amrapali (1966)|website=Netflix|access-date=2026-01-07|language=en}}</ref>

== Xem thêm ==
* [[Kinh Đại Bát Niết-bàn]]
* [[Trường A-hàm]]
* [[Trường Bộ kinh]]
* [[Tương Ưng Bộ kinh]]
* [[Tứ niệm xứ]]
* [[Bố thí]]
* [[Cúng dường]]
* [[Tỳ-kheo-ni]]

== Tham khảo ==
{{Tham khảo}}

{{Cuộc đời Phật Thích Ca Mâu Ni}}

{{DEFAULTSORT:Am Ba Ba Loi}}
[[Thể loại:Nhân vật Phật giáo]]
[[Thể loại:Đệ tử Thích-ca Mâu-ni]]
[[Thể loại:Phật giáo Nguyên thủy]]
[[Thể loại:Phụ nữ Ấn Độ cổ đại]]