Xem mã nguồn của Artemisia absinthium

{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name =''Artemisia absinthium''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image = Artemisia absinthium Prague 2013 2.jpg
| image_caption= 
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Cúc|Asterales]]
| familia = [[Họ Cúc|Asteraceae]]
| subfamilia = [[Asteroideae]]
| tribus = [[Anthemideae]]
| subtribus = [[Artemisiinae]]
| genus = ''[[Chi Ngải|Artemisia]]''
| species = '''''A. absinthium'''''
| binomial = ''Artemisia absinthium''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]], 1753<ref name=L53>Carl Linnaeus, 1753. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/358869#page/290/mode/1up ''Artemisia absinthium'']. ''Species Plantarum'' 2: 848.</ref>
| synonyms= {{collapsible list | title = Danh sách | bullets = true
| ''Absinthium officinale'' <small>Brot., 1804 nom. superfl.</small>
| ''Absinthium vulgare'' <small>Lam., 1779</small>
| ''Artemisia pendula'' <small>Salisb., 1796 nom. superfl.</small>
| ''Absinthium bipedale'' <small>Gilib., 1782 opus utique oppr.</small>
| ''Absinthium majus'' <small>Garsault, 1764 nom. inval.</small>
| ''Artemisia absinthia'' <small>St.-Lag., 1880 orth. var.</small>
| ''Artemisia absinthium'' f. ''argentea'' <small>(Aspegren ex Svanlund) Neuman, 1901</small>
| ''Artemisia absinthium'' var. ''argentea'' <small>Aspegren ex Svanlund, 1886</small>
| ''Artemisia absinthium'' var. ''insipida'' <small>Stechm., 1775</small>
| ''Artemisia albida'' <small>Willd. ex Ledeb., 1845</small>
| ''Artemisia arborescens'' var. ''cupaniana'' <small>Chiov., 1932</small>
| ''Artemisia arborescens'' f. ''rehan'' <small>(Chiov.) Chiov., 1932</small>
| ''Artemisia baldaccii'' <small>Degen, 1908</small>
| ''Artemisia doonense'' <small>Royle, 1838 nom. nud.</small>
| ''Artemisia inodora'' <small>Mill., 1768</small>
| ''Artemisia kulbadica'' <small>Boiss. & Buhse, 1860</small>
| ''Artemisia rehan'' <small>Chiov., 1912</small>
| ''Artemisia rhaetica'' <small>Brügger, 1884-1885 in 1886</small>
}}
}}
'''''Artemisia absinthium''''', tên gọi phổ thông '''ngải đắng''', '''ngải áp xanh''' (Absinth), '''khổ hao Trung Á''', là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Cúc]]. Loài này được [[Carl Linnaeus]] mô tả khoa học đầu tiên năm 1753.<ref name=L53/><ref>{{chú thích web | url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-95372 | title=''Artemisia absinthium'' | accessdate=ngày 4 tháng 6 năm 2013 | author=The Plant List | year=2010}}</ref>

==Từ nguyên==
Tính từ định danh ''absinthium'' là tiếng Latinh, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ ''ἀψίνθιον'' (apsínthion). Tới lượt mình, từ apsínthion có lẽ là vay mượn từ tiếng Armenia cổ ''աւշինդր'' (awšindr).

==Mô tả==
Cây thảo, sống lâu năm, thơm, cao 60–150&nbsp;cm, hơi hóa gỗ ở gốc, có lông lụa xám trắng hoặc có lông tơ mềm áp ép. Thân 1-3. Các lá sát gốc: cuống lá 6–12&nbsp;cm; phiến lá hình elip-hình trứng hoặc hình trứng, 8-12 × 7–9&nbsp;cm, 2 hoặc 3 lá lông chim xẻ tới sát gân giữa; các đoạn 4 hoặc 5 cặp, các thùy lông chim; các tiểu thùy hình mác-hình elip hoặc -thẳng, 8-15 × 2-4(-7) mm, đỉnh tù. Các lá thân giữa: cuống lá 2–6&nbsp;cm; phiến lá hình trứng hoặc hình elip-hình trứng, 2 lá lông chim xẻ tới sát gân giữa; các tiểu thùy thẳng-hình mác, (8-)10-25 × 2-3(-5) mm. Các lá trên cùng 4-6 × 2–4&nbsp;cm, lá lông chim xẻ tới sát gân giữa hoặc 5 thùy; các lá bắc dạng lá với 3 thùy hoặc nguyên; thùy hình mác hoặc thẳng-hình mác. Các cụm hoa kép thường là chùy hoa hình nón rộng; các nhánh cấp 1 thẳng, mọc thẳng lên hoặc tỏa rộng lệch ít hay nhiều, dài tới 30&nbsp;cm và các nhánh cấp 2 dài tới 12&nbsp;cm. Cụm hoa hình đầu có cuống ngắn, đu đưa. Tổng bao 3-4 hàng, hình cầu hoặc hình gần cầu, đường kính 2,5-3,5(-4) mm, các lá bắc tổng bao ngoài cùng nhất thẳng, dài ~3&nbsp;mm, màu xanh lục, có lông màu hoa râm áp ép, các lá bắc trong hình trứng hay hình trứng rộng-hình tròn, 1,5-2,5 x 1,25–2&nbsp;mm, chủ yếu là khô xác; đế hoa hình bán cầu hoặc phẳng ít hay nhiều, rậm lông tơ màu trắng. Chiếc hoa nhiều, màu vàng. Chiếc hoa cái ở mé ngoài 15-25, hữu sinh; tràng hoa màu vàng, 2 răng lệch, dài ~1,25&nbsp;mm, các nhánh vòi nhụy tỏa ngang, thò ra. Chiếc hoa ở đĩa hoa 30-70(-90), lưỡng tính, hữu sinh; tràng hoa màu vàng, hình chuông, dài 1,5–2&nbsp;mm, 5 răng, nhẵn nhụi. Quả dạng quả bế 2 lá noãn, thuôn dài-hình trụ, 0,8–1&nbsp;mm, có vành miện hoa ở đỉnh hoặc không. Ra hoa và tạo quả tháng 8-9. ''2n'' = 18.<ref name=FLChina>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200023158 ''Artemisia absinthium''] trong Flora of China. Tra cứu ngày 29-3-2023.</ref><ref name=FLPakistan/>

==Mẫu định danh==
Lectotype: ''Herb. Clifford: 404'', ''Artemisia No. 7'', lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở London, Anh (BM).<ref name=FLPakistan>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=200023158 ''Artemisia absinthium''] trong Flora of Pakistan. Tra cứu ngày 29-3-2023.</ref>

==Phân bố==
Loài bản địa [[châu Âu]] lục địa, [[Bắc Phi]] và [[châu Á]] (từ [[Thổ Nhĩ Kỳ]], [[Tây Nam Á]] tới Tây [[Siberia]], [[Trung Á]], Tây [[Himalaya]]) nhưng đã du nhập vào [[đảo Anh]], [[châu Mỹ]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], [[Trung Quốc]], [[Nhật Bản]], [[Đài Loan]], [[Nam Á]], [[Đông Nam Á]], [[Australia]].<ref name=powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/300106-2?_gl=1*16muvwr*_ga*MjEzMzE4MDQ2OC4xNjYwODEyNzE4*_ga_ZVV2HHW7P6*MTY4MDA5ODk2MS4yNTUuMS4xNjgwMDk4OTcyLjAuMC4w ''Artemisia absinthium''] trong Plants of the World Online. Tra cứu ngày 29-3-2023.</ref> Tại [[Việt Nam]] được du nhập và trồng tại các khu vực [[Đà Lạt]], [[Sa Pa]], [[Tam Đảo]].<ref name=TCDL>[https://tracuuduoclieu.vn/artemisia-absinthium-l.html ''Artemisia absinthium''] trên tracuuduoclieu.vn. Tra cứu ngày 29-3-2023.</ref> Môi trường sống là sườn đồi, thảo nguyên, bụi rậm, bìa rừng, thường mọc ở những nơi ẩm ướt cục bộ; cao độ 1.100-1.500m.<ref name=FLChina/>

==Thành phần==
Ngải đắng chứa các chất có vị đắng thuộc nhóm các [[sesquiterpene lactone]]; [[absinthin]] với hàm lượng 0,20 - 0,28%, là thành phần chính của các chất có vị đắng này. Tinh dầu ngải đắng chứa tới 0,2 - 0,8% và chứa (-) - [[thujone]], (+) - isothujone, thujyl alcohol và các ester của nó, [[chamazulene]] cũng như các monoterpene và sesquiterpene khác.<ref>Wichtl Max, 1984 (chủ biên). Teedrogen. Ein Handbuch für Apotheker und Ärzte. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Stuttgart, {{ISBN|3-8047-0792-0}}, tr. 363–365</ref><ref>European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC) (30-5-2017). [https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-artemisia-absinthium-l-herba-revision-1_en.pdf Assessment report on ''Artemisia absinthium'' L., herba, final], London, tr. 4</ref> Trong các nghiên cứu của Bailen ''et al.'' (2013)<ref>Bailen M., Julio J. F., Diaz C. E., Sanz J., Martinez-Diaz R. A., ''et al.'', 2013. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0926669013002331 Chemical composition and biological effects of essential oils from ''Artemisia absinthium'' L. cultivated under different environmental conditions]. ''Indust. Crops Prod.'' 49:102–107. {{doi|10.1016/j.indcrop.2013.04.055}}.</ref> và của Gonzalez-Coloma ''et al.'' (2013)<ref>Gonzalez-Coloma A., Bailen M., Diaz C. E., Fraga B., Martinez-Diaz R., ''et al.'', 2013. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0926669011004882 Major components of Spanish cultivated ''Artemisia absinthium'' populations: antifeedant, antiparasitic, and antioxidant effects]. ''Indust. Crops Prod.'' 37(1): 401–407. {{doi|10.1016/j.indcrop.2011.12.025}}.</ref> thì nhóm các tác giả Gonzalez-Coloma đã phát hiện ra một kiểu hóa chất (chemotype) không tạo ra [[β-thujone]] mà chứa các [[terpenoid]] không thấy ở những nơi khác.<ref name="Isman-2020">{{cite journal | last=Isman | first=Murray B. | title=Botanical Insecticides in the Twenty-First Century—Fulfilling Their Promise? | url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-ento-011019-025010 | journal=Annual Review of Entomology | publisher=Annual Reviews | volume=65 | issue=1 | year=2020 | issn=0066-4170 | doi=10.1146/annurev-ento-011019-025010 | pages=233–249 | pmid=31594414 | s2cid=203985529}}</ref>

==Sử dụng==
Ngải đắng là một thành phần trong rượu mạnh [[absinthe]], và nó cũng được dùng để tạo hương vị trong một số loại [[rượu chưng cất|rượu mạnh]] và [[rượu vang]] khác, bao gồm [[rượu đắng]], [[bäsk]], [[vermouth]] và [[pelinkovac]]. Trong y học, nó được dùng để điều trị chứng [[khó tiêu]], do vị đắng giúp người ta thấy thèm ăn, cũng như để điều trị một số chứng bệnh nhiễm trùng khác, như [[bệnh Crohn]] và [[bệnh Berger]] (IgAN).<ref>European Scientific Cooperative on Phytotherapy, 2009. "Absinthii herba (wormwood)" Trong: ESCOP Monographs: The Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products, ấn bản lần 2, Thieme.</ref><ref>Abad M. J., Bedoya L. M., Apaza L., Bermejo P., 2012. [https://www.mdpi.com/1420-3049/17/3/2542 The ''Artemisia'' L genus: A review of bioactive essential oils]. ''Molecules'' 17: 2542-2566. {{PMID|22388966}}. {{doi|10.3390/molecules17032542}}.</ref><ref>Algieri F., Rodriguez-Nogales A., Rodriguez-Cabezas M. E., ''et al.'', 2015. [https://www.hindawi.com/journals/mi/2015/179616/ Botanical drugs as an emerging strategy in inflammatory bowel disease: a review]. ''Mediators Inflamm.'' 2015: 179616. {{PMID|26576073}}, {{PMC|4630406}}, {{doi|10.1155/2015/179616}}.</ref><ref>Krebs S., Omer B., Omer T. N., Fliser D., 2010. [https://www.ajkd.org/article/S0272-6386(10)01151-0/fulltext Wormwood (''Artemisia absinthium'') for poorly responsive early-stage IgA nephropathy: a pilot uncontrolled trial]. ''Am. J. Kidney Dis.'' 56(6): 1095-1099. {{PMID|20843592}}, {{doi|10.1053/j.ajkd.2010.06.025}}.</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
* {{Commonscat-inline|Artemisia absinthium}}
* {{Wikispecies-inline|Artemisia absinthium}}
{{taxonbar|from=Q25686}}

[[Thể loại:Chi Ngải|A]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1753]]
[[Thể loại:Thực vật châu Âu]]
[[Thể loại:Thực vật châu Á]]
[[Thể loại:Thực vật Bắc Phi]]
[[Thể loại:Cây thuốc châu Á]]
[[Thể loại:Cây thuốc châu Âu]]
[[Thể loại:Cây thuốc châu Phi]]


{{Anthemideae-stub}}