Xem mã nguồn của Canh tác khoai lang tại Polynesia

[[File:Kumara (taputini, ipomoea batatas).jpg|thumb|{{lang|mi|Taputini}} là một giống khoai lang ({{lang|mi|kūmara}}) được trồng ở [[New Zealand]] thời kỳ tiền Âu châu]]
'''[[Khoai lang]]''' được bắt đầu canh tác ở miền trung [[Polynesia]] vào khoảng năm 1000 CN. Trong nhiều thể kỷ sau đó, loại cây lương thực này trở nên rất phổ biến trong khu vực, đóng vai trò là cây lương thực chính yếu ở [[Hawaii]], [[Đảo Phục sinh]] và [[New Zealand]]. Sau sự du nhập của các giống cây trồng cứng cáp và lớn hơn từ châu Mỹ sang miền trung Polynesia vào những năm 1600 (quá trình này bắt đầu muộn hơn ở New Zealand, vào đầu những năm 1800), các giống cây trồng truyền thống đã bị thay thế triệt để. Tuy vậy vẫn còn một số địa phương trồng các giống cây cũ, nhưng việc này rất hiếm và không nhằm mục đích thương mại.

Ta chưa rõ cây khoai lang tới được các đảo Thái Bình Dương bằng cách nào. Phần lớn giới nghiên cứu cho hay đây là bằng chứng [[Các giả thuyết tiếp xúc viễn dương thời kỳ tiền Colombo#Tiếp xúc với người Polynesia, Melanesia, và Nam Đảo|người Nam Đảo rõ ràng đã tới được châu Mỹ]]. Song đáng chú ý là một số nghiên cứu di truyền trên các giống cây trồng truyền thống kết luận rằng khoai lang đã có mặt ở Polynesia trước cả khi con người đặt chân đến. Nếu điều này đúng thì có lẽ giả thuyết tiếp xúc viễn dương đã đề cập bên trên không quá vững chắc như ta từng nghĩ.

==Lịch sử==
[[File:Voyaging canoes (left to right) - Marumaru Atua, Hine Moana, and Haunui - arriving in San Francisco in the Te Mana o Te Moana expedition (2011).jpg|thumb|Có giả thuyết cho rằng người Nam Đảo đã phổ biến khoai lang tới các đảo Thái Bình Dương. Hình trên chụp đoàn thuyền {{lang|und|[[thuyền xà nách|vaka moana]]}} phục dựng ghé thăm California.]]
Cây [[khoai lang]] (''Ipomoea batatas'') có nguồn gốc từ châu Mỹ, và giống cây này đã được trồng rộng rãi ở Trung và Nam Mỹ từ năm 2500 TCN.<ref>{{Chú thích tập san học thuật| volume = 1998| pages = 303–310| last1 = Zhang| first1 = D. P.| last2 = Ghislain| first2 = M.| last3 = Huamán| first3 = Z.| last4 = Cervantes| first4 = J. C.| last5 = Carey| first5 = E.| title = AFLP assessment of sweetpotato genetic diversity in four tropical American regions| journal = CIP Program Report| date = 1997}}</ref> Khoai lang lần đầu tiên được trồng làm cây lương thực ở trung Polynesia vào khoảng năm 1000–1100 CN. Bằng chứng khảo cổ về sự hiện diện sớm nhất của khoai lang đã được tìm thấy tại một địa điểm duy nhất trên đảo [[Mangaia]] về phía nam [[Quần đảo Cook]], với niên đại khoảng năm 988-1155 CN dựa trên định tuổi bằng carbon.<ref>{{Chú thích tập san học thuật| doi = 10.1017/S0003598X00080613| issn = 0003-598X| volume = 65| issue = 249| pages = 887–893| last1 = Hather| first1 = Jon| last2 = Kirch| first2 = P. V.| title = Prehistoric sweet potato (Ipomoea batatas) from Mangaia Island, Central Polynesia| url = https://archive.org/details/sim_antiquity_1991-12_65_249/page/887| journal = Antiquity| date = 1991}}</ref><ref name=Anderson>{{Chú thích tập san học thuật| volume = 129 |number=4 | pages = 351–381| last1 = Anderson| first1 = A  |author-link1=Atholl Anderson | last2 = Petchey | first2 = F | title = The transfer of kumara ('Ipomoea batatas') from East to South Polynesia and its dispersal in New Zealand | journal = The Journal of the Polynesian Society | date = 2020|doi=10.15286/jps.129.4.351-382 |s2cid=234436359 }}</ref> Trong vài thế kỷ tiếp, khoai lang được du nhập sang vùng [[tam giác Polynesia]]: [[Đảo Phục sinh]], [[Hawaii]] và [[New Zealand]].<ref name=Anderson/> Nguyên nhân sự lan rộng nhanh chóng của khoai lang có lẽ bởi nông dân Polynesia coi loài cây này năng suất hơn các loài ''[[Dioscorea]]'' (bao gồm [[khoai mỡ]]) mà họ hiện có.<ref name="Afastyam"/> Khoai lang nhiều khả năng phân tán sang các đảo Polynesia khác nhờ quá trình cắt dây leo chứ không phải nhờ hạt.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Ipomoea/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519142258/http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Ipomoea/index.html |archive-date=19 May 2008 |title=Batatas, Not Potatoes |publisher=Botgard.ucla.edu |access-date=12 September 2010}}</ref>

Giả thuyết ba phần được phát triển vào những năm 1950 và 1960, bàn về dòng dõi các giống khoai Polynesia, hiện được coi là giả thuyết thời thượng nhất. Theo đó, ba dòng khoai lang truyền thống tại Polynesia lần lượt là: dòng {{lang|und|kumara}} lấy từ bờ tây Nam Mỹ vào khoảng năm 1000 CN (sau bị thay thế bởi các giống khoai do người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha mang đến vào khoảng năm 1500 CN), dòng {{lang|es|camote}} [[Trung Mỹ]] và dòng {{lang|es|batata}} [[Caribê]].<ref name=Winnicki>{{Chú thích tập san học thuật| doi = 10.1007/s12231-020-09511-2 | pages = 48–62| last1 = Winnicki| first1 = Elizabeth |last2 = Kagawa-Viviani| first2 = Aurora |last3 = Perez | first3 = Kauahi |last4 = Radovich | first4 = Theodore |last5 = Kantar | first5 = Michael | title = Characterizing the Diversity of Hawai'i Sweet Potatoes (Ipomoea batatas [L.] Lam.) | journal =Economic Botany | date = 2021| volume = 75| s2cid = 234165494}}</ref><ref>{{Chú thích sách| publisher = Pacific Science Association| last = Yen| first = Douglas E.| title = Sweet-potato variation and its relation to human migration in the Pacific| date = 1961}}</ref><ref>{{Chú thích sách| last = Barrau| first = Jacques| title = L'énigme de la patate douce en Océanie| date = 1957}}</ref> Khoai lang đã trở thành loại lương thực chính yếu ở các vùng địa đầu của văn hóa Polynesia - chẳng hạn như ở Hawaii tiền châu Âu, đảo Phục sinh và New Zealand - quan trọng hơn cả khi so với vùng trung tâm Polynesia.<ref name=Anderson/> Trong những năm 1600, các giống khoai lang và [[bầu (thực vật)|bầu]] truyền thống của Polynesia bắt đầu bị thay thế bởi các giống Bắc Mỹ ngoại lai.<ref name="Barber">{{Chú thích tập san học thuật| issn = 1932-6203| volume = 16| issue = 4| pages = –0247643| last1 = Barber| first1 = Ian G.| last2 = Higham| first2 = Thomas F. G.| title = Archaeological science meets Māori knowledge to model pre-Columbian sweet potato (Ipomoea batatas) dispersal to Polynesia's southernmost habitable margins| journal = PLOS ONE| date = 14 April 2021|doi=10.1371/journal.pone.0247643| pmid = 33852587| pmc = 8046222| bibcode = 2021PLoSO..1647643B| doi-access = free}}</ref> Trong giai đoạn này, khoai lang hoàn toàn vắng bóng ở nhiều hòn đảo Polynesia trung tâm (chẳng hạn quần đảo Cook, ngoại trừ Mangaia).<ref name="Furey2006"/>

===Giả thuyết tiếp xúc tiền Colombo===
{{chính|Các giả thuyết tiếp xúc viễn dương thời kỳ tiền Colombo}}
Sự hiện diện của khoai lang ở Thái Bình Dương thường được coi là bằng chứng về sự tiếp xúc giữa các dân tộc Polynesia và [[thổ dân châu Mỹ]].<ref name="Chumash">{{Chú thích tập san học thuật|title=Diffusionism Reconsidered: Linguistic and Archaeological Evidence for Prehistoric Polynesian Contact with Southern California|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_2005-07_70_3/page/457|last1=Jones |first1=Terry L. |first2=Kathryn A. |last2=Klar|journal=American Antiquity|issue=3|date=July 2005|pages=457–484 |type=JSTOR|volume=70|jstor=40035309|doi=10.2307/40035309|s2cid=161301055}}</ref><ref>{{Chú thích sách |last=van Tilburg |first=Jo Anne |year=1994 |title=Easter Island: Archaeology, ecology, and culture |url=https://archive.org/details/easterislandarch0000joan |location=Washington, D.C. |publisher=Smithsonian Institution Press}}</ref><ref>{{Chú thích web |url=http://www.geol.canterbury.ac.nz/people/kari/2004%20Bassett,%20Gordon,%20et%20al.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724015520/http://www.geol.canterbury.ac.nz/people/kari/2004%20Bassett,%20Gordon,%20et%20al.pdf |archive-date=24 July 2011 |author=Bassett, Gordon |display-authors=etal |title=Gardening at the Edge: Documenting the limits of tropical Polynesian kumara horticulture in southern New Zealand |publisher=University of Canterbury |location=New Zealand }}</ref> Tuy nhiên ta chưa biết hướng tiếp xúc xảy ra như thế nào; tức là liệu rằng người Polynesia đã tới được châu Mỹ bằng ghe bầu của họ, hay là người châu Mỹ đã đóng bè vượt biển rồi cập bến các đảo cực đông của Polynesia như [[Rapa Nui]].<ref name=Anderson/><ref>{{Chú thích tập san học thuật | last1 = Langdon | first1 = Robert | year = 2001 | title = The Bamboo Raft as a Key to the Introduction of the Sweet Potato in Prehistoric Polynesia | journal = The Journal of Pacific History | volume = 36 | issue = 1| pages = 51–76| doi=10.1080/00223340123312}}</ref> Tuy vậy cũng có khả năng các giống khoai đã phát tán mà không cần sự can thiệp của con người, giả dụ như bị rớt xuống thuyền rồi theo dòng biển trôi dạt về phía tây.<ref name="Montenegro">{{Chú thích tập san học thuật|title=Modeling the prehistoric arrival of the sweet potato in Polynesia | doi=10.1016/j.jas.2007.04.004 | volume=35|issue=2 |journal=Journal of Archaeological Science|pages=355–367|year=2008 |last1=Montenegro |first1=Álvaro |last2=Avis |first2=Chris |last3=Weaver |first3=Andrew }}</ref>

Nhiều giả thuyết đã được đưa ra để giải thích cho mối liên hệ về di truyền, văn hóa và/hoặc ngôn ngữ giữa các dân tộc Polynesia và thổ dân châu Mỹ. Một số mắt xích quan trọng trong những suy đoán đó bao gồm [[người Chumash]] bản xứ [[California]],<ref name="Chumash"/> [[người Mapuche]] bản xứ miền trung và miền nam [[Chile]],<ref>{{Chú thích tập san học thuật| volume = 4| issue = 4| pages = 53–55| last1 = Ramírez| first1 = José Miguel| title = Transpacific Contacts: The Mapuche Connection | journal = Rapa Nui Journal: Journal of the Easter Island Foundation| date = 1991}}</ref> và nền văn hóa [[Zenú]] tiền Colombo bản xứ của [[Colombia]].<ref>{{Chú thích tập san học thuật| doi = 10.1038/s41586-020-2487-2| issn = 1476-4687| volume = 583| issue = 7817| pages = 572–577| last1 = Ioannidis| first1 = Alexander G.| last2 = Blanco-Portillo| first2 = Javier| last3 = Sandoval| first3 = Karla| last4 = Hagelberg| first4 = Erika| last5 = Miquel-Poblete| first5 = Juan Francisco| last6 = Moreno-Mayar| first6 = J. Víctor| last7 = Rodríguez-Rodríguez| first7 = Juan Esteban| last8 = Quinto-Cortés| first8 = Consuelo D.| last9 = Auckland| first9 = Kathryn| last10 = Parks| first10 = Tom| last11 = Robson| first11 = Kathryn| last12 = Hill| first12 = Adrian V. S.| last13 = Avila-Arcos| first13 = María C.| last14 = Sockell| first14 = Alexandra| last15 = Homburger| first15 = Julian R.| last16 = Wojcik| first16 = Genevieve L.| last17 = Barnes| first17 = Kathleen C.| last18 = Herrera| first18 = Luisa| last19 = Berríos| first19 = Soledad| last20 = Acuña| first20 = Mónica| last21 = Llop| first21 = Elena| last22 = Eng| first22 = Celeste| last23 = Huntsman| first23 = Scott| last24 = Burchard| first24 = Esteban G.| last25 = Gignoux| first25 = Christopher R.| last26 = Cifuentes| first26 = Lucía| last27 = Verdugo| first27 = Ricardo A.| last28 = Moraga| first28 = Mauricio| last29 = Mentzer| first29 = Alexander J.| last30 = Bustamante| first30 = Carlos D.| last31 = Moreno-Estrada| first31 = Andrés| title = Native American gene flow into Polynesia predating Easter Island settlement| journal = Nature| date = 1 July 2020| pmid = 32641827| bibcode = 2020Natur.583..572I| s2cid = 220420232}}</ref> Hai nhà ngôn ngữ học Hà Lan chuyên nghiên cứu về các thứ tiếng châu Mỹ là [[Willem Adelaar]] và Pieter Muysken nhận thấy một điểm tương đồng khá thú vị giữa các ngôn ngữ Polynesia và các ngôn ngữ Nam Mỹ: từ chỉ "khoai lang" [[tiếng Polynesia nguyên thủy]] được phục dựng là *{{lang|mis|kumala}}<ref name=POLLEX-kumala>{{Chú thích web|last1=Greenhill|first1=Simon J.|last2=Clark|first2=Ross|last3=Biggs|first3=Bruce|title=Entries for KUMALA.1 [LO] Sweet Potato (Ipomoea)|url=http://pollex.org.nz/entry/kumala1/|work=POLLEX-Online: The Polynesian Lexicon Project Online|access-date=16 July 2013|year=2010}}</ref> (so sánh {{lang|rap|kumara}} [[tiếng Rapa Nui]], {{lang|haw|{{okina}}uala}} [[tiếng Hawaii]], {{lang|mi|kūmara}} [[tiếng Māori]]) trông rất giống với từ "khoai" trong [[tiếng Quechua]] và [[tiếng Aymara]] là {{lang|qu|k'umar}} ~ {{lang|ay|k'umara}}. Adelaar và Muysken khẳng định rằng sự trùng khớp từ vựng này là bằng chứng của sự tiếp xúc ngẫu nhiên hoặc liên hệ hãn hữu giữa trung tâm Andes và Polynesia.<ref name="Adelaar2004">{{Chú thích sách|first1=Willem F. H. |last1=Adelaar|first2=Pieter C. |last2=Muysekn|title=The Languages of the Andes|chapter-url=https://books.google.com/books?id=UiwaUY6KsY8C&pg=PA41|date=10 June 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-45112-3|page=41|chapter=Genetic relations of South American Indian languages}}</ref>

===Giả thuyết phân tán tự nhiên===
Một số nhà nghiên cứu cho rằng khoai lang có lẽ đã lan tới Polynesia theo đường bay của chim muông hoặc các bè tự nhiên trôi dạt trên biển hàng nghìn năm trước sự xuất hiện của con người.<ref name="Afastyam">{{Chú thích tập san học thuật| volume = 26| issue = 1| pages = 31–42| last = Barber| first = Ian G.| title = A fast yam to Polynesia: New thinking on the problem of the American sweet potato in Oceania| journal = Rapa Nui Journal| date = 2012}}</ref> Một phân tích di truyền vào năm 2018 các củ khoai lang được thu thập từ [[quần đảo Société]] bởi [[Joseph Banks]] trong chuyến hải trình đầu tiên của [[James Cook]] năm 1769 cho thấy dòng khoai Polynesia phân tách khỏi dòng khoai Nam Mỹ ít nhất 111.500 năm trước.<ref name="Muñoz-RodríguezCarruthers2018">{{Chú thích tập san học thuật |last1=Muñoz-Rodríguez |first1=Pablo |last2=Carruthers |first2=Tom |last3=Wood |first3=John R. I. |last4=Williams |first4=Bethany R. M. |last5=Weitemier |first5=Kevin |last6=Kronmiller |first6=Brent |last7=Ellis |first7=David |last8=Anglin |first8=Noelle L. |last9=Longway |first9=Lucas |last10=Harris |first10=Stephen A. |last11=Rausher |first11=Mark D. |last12=Kelly |first12=Steven |last13=Liston |first13=Aaron |last14=Scotland |first14=Robert W. |title=Reconciling conflicting phylogenies in the origin of sweet potato and dispersal to Polynesia |journal=Current Biology |volume=28 |issue=8 |year=2018 |pages=1246–1256.e12 |issn=0960-9822 |doi=10.1016/j.cub.2018.03.020 |pmid=29657119|doi-access=free }}</ref> Các tác giả của bài báo suy đoán rằng sự lan rộng của khoai lang nhờ môt phần vào các loài ''[[Ipomoea littoralis]]'' và ''[[Ipomoea tuboides]]'' ở Thái Bình Dương và châu Á - những loài thực vật có họ hàng với chi ''[[Ipomoea]]'' châu Mỹ với hình thái hạt rất giống hạt của khoai lang.<ref name="Muñoz-RodríguezCarruthers2018"/> Tuy vậy giới chuyên gia ngày nay nghiêng hơn về giả thuyết tiếp xúc tiền Colombo, do nguồn ADN phiến diện được sử dụng trong bài báo này (có thể nó đã hư hại và được phân tích chưa chuẩn đối với ADN cổ đại), và bằng chứng ngôn ngữ học khá vững chãi.<ref name="Winnicki"/><ref>{{Chú thích web|last1=Matisoo-Smith|first1=Lisa |author-link1=Lisa Matisoo-Smith |last2=Knapp |first2=Michael |title=When did sweet potatoes arrive in the Pacific – Expert Reaction|url=https://www.sciencemediacentre.co.nz/2018/04/13/when-did-sweet-potatoes-arrive-in-the-pacific-expert-reaction/|access-date=30 March 2019|website=www.sciencemediacentre.co.nz|date=13 April 2018|publisher=Science Media Centre|quote=We would like to see more robust data, ideally from multiple sources, presented before we can accept the data and reconsider the current interpretation that the sweet potato was brought to Polynesia by humans at some point around 1000–1200 AD.}}</ref><ref>{{Chú thích web|title=Kumara controversy: NZ scientists question study findings|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/kumara-controversy-nz-scientists-question-study-findings/EAWDRY2RBIDTFVMTT5DFRAR5B4/|access-date=18 July 2021|website=[[The New Zealand Herald]]|date=13 April 2018}}</ref>

===Du nhập vào các địa phương===
====Hawaii====
Trên [[quần đảo Hawaii]], bản ghi khảo cổ sớm nhất về khoai lang ({{langx|haw|{{okina}}uala}})<ref name="Kagawa-Viviani">{{Chú thích web| last1 = Kagawa-Viviani| first1 = Aurora | title = Untangling 'Uala: Toward re-diversifying and re-placing sweet potato. | date = 2016 |publisher=E Kūpaku Ka 'Āina – The Hawaii. Land Restoration Institute |url=https://www.researchgate.net/publication/327382524 |access-date=4 June 2021}}</ref> có niên đại khoảng năm 1300 CN, được tìm thấy trên các vùng đất nông nghiệp truyền thống tại [[Kohala, Hawaii]].<ref name=Winnicki/> Khoai lang có lẽ được giới thiệu tới quần đảo vào cùng khoảng thời gian đó, sau khi những người định cư Polynesia đầu tiên đặt chân đến.<ref name=Ladefoged>{{Chú thích tập san học thuật| volume = 114| pages = 359–373| last1 = Ladefoged| first1 = Thegn N. | last2 = Graves| first2 =  Michael W. | last3 = Coil| first3 =  James H.| title = The introduction of sweet potato in Polynesia: early remains in Hawai'i| journal = The Journal of the Polynesian Society| date = 2005| issue = 4}}</ref> Khoai lang được coi là kém chất lượng hoặc kém giá trị hơn so với một loại cây trồng khác trên đảo đó là [[khoai sọ]], nhưng vẫn được trồng phổ biến vì khoai lang có thể phát triển mạnh trong điều kiện bất lợi và chỉ mất từ ba đến sáu tháng để trưởng thành.<ref name="Hommon">{{Chú thích sách| last=Hommon |first=Robert J. |title=The ancient Hawaiian state: origins of a political society | url=https://archive.org/details/ancienthawaiians0000homm |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199916122}}</ref>

====Đảo Phục sinh====
[[File:Ahu Tongariki - panoramio.jpg|thumb|Sự du nhập khoai lang tới Đảo Phục Sinh có lẽ là nguyên nhân trực tiếp khiến thổ dân trên đảo dựng các bệ đá {{lang|rap|[[Ahu (Đảo Phục sinh)|ahu]]}} và các bức tượng [[moai]] trên hình.]]

Khoai lang ({{langx|rap|kumara}})<ref>{{Chú thích tập san học thuật| volume = 16| issue = 2| pages = 6| last1 = Mieth| first1 = Andreas| last2 = Bork| first2 = Hans-Rudolf| last3 = Feeser| first3 = Ingo| title = Prehistoric and recent land use effects on Poike peninsula, Easter Island (Rapa Nui)| journal = Rapa Nui Journal: Journal of the Easter Island Foundation| date = 2002}}</ref> được du nhập tới [[Đảo Phục sinh]] (Rapa Nui) vào khoảng năm 1200–1300 CN.<ref name="Wallin2005">{{Chú thích sách| pages = 85–88 |editor=C. Ballard |editor2=P. Brown |editor3=R. M. Bourke |editor4=T. Harwood | last1 = Wallin| first1 = Paul| last2 = Stevenson| first2 = C. M.| last3 = Ladefoged| first3 = T. N.| title = The sweet potato in Oceania: a reappraisal| chapter = Sweet potato production on Rapa Nui| date = 2005 |publisher=University of Pittsburgh, University of Sydney |isbn=0-945428-13-8}}</ref> Do khoai lang chịu hạn tốt, nó đã thay thế [[khoai mỡ]] (''yam'') và [[khoai sọ]] (''taro''), trở thành cây lương thực chính trên đảo và 1/10 tổng diện tích đất của đảo được dành cho việc canh tác khoai lang.<ref name="Wallin2005"/><ref name="rull">{{Chú thích tập san học thuật| volume = 2| last1 = Valentí| first1 = Rull| title = Human discovery and settlement of the remote Easter Island (SE Pacific). | journal = Quaternary | date = 2019| issue = 2}}</ref> Đáng chú ý, người Rapa Nui có câu chuyện huyền sử về người định cư đầu tiên tên là [[Hotu Matuꞌa]] trồng khoai lang, khoai mỡ và bầu bí gần [[Orongo]].<ref name="Wallin2005"/>

Có giả thuyết cho rằng khoai lang đã trực tiếp dẫn đến việc xây dựng các bệ {{lang|rap|[[Ahu (Đảo Phục sinh)|ahu]]}} và tượng moai, bởi lẽ mùa màng bội thu đồng nghĩa với việc cư dân bản địa có thể dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động khác ngoài làm nông.<ref name="Wallin2005"/> Ngoài ra việc canh tác khoai lang có thể đã dẫn đến nạn phá rừng, vì đốt cọ tạo điều kiện thuận lợi cho cây trồng chóng lớn trên đất nghèo dinh dưỡng.<ref name="Hunt">{{Chú thích sách| pages = 167–184| last1 = Hunt| first1 = Terry| last2 = Lipo| first2 = Carl| chapter = The Human Transformation of Rapa Nui (Easter Island, Pacific Ocean)| title=Biodiversity and Societies in the Pacific Islands| date = 1 January 2013}}</ref>

====New Zealand====
Khoai lang ([[Tiếng Māori|tiếng Māori chuẩn]]: {{lang|mi|kūmara}}, [[Tiếng Māori#Các phương ngữ Đảo Nam|phương ngữ Māori phía nam]]: {{lang|mi<!--?-->|kūmera}}<ref name="Barber"/>) là một loại cây trồng truyền thống của [[người Maori]].<ref name=Anderson/> Bằng chứng khảo cổ cho thấy cây {{lang|mi|kūmara}} được trồng tại New Zealand ngay sau lần đầu người Polynesia tới định cư ở New Zealand, có lẽ vào khoảng giữa năm 1300 và 1400.<ref name=Anderson/> Sự thiếu vắng bằng chứng khảo cổ tại các khu định cư bỏ hoang của người Maori trên [[đảo Raoul]] và [[đảo Norfolk]] chứng tỏ {{lang|mi|kūmara}} chưa có mặt tại đây vào đầu những năm 1300.<ref name=Anderson/> Lịch sử truyền khẩu bản địa có kể về một chuyến du hành trở lại miền trung Polynesia để thu thập giống cây về New Zealand, song các dị bản đó bất nhất về nhiều mặt: sự du nhập cây kūmara gắn liền với các chiếc ''[[waka]]'' di cư huyền thoại ''Aotea'', ''Arawa'', ''Horouta'', ''Kurahaupō'', ''Māhuhu'', ''Māmari'', ''Mātaatua'', ''Tainui'' và ''Tokomaru'', nhiều khả năng do ''[[mana]]'' được người Māori đồng nhất với công lao đưa kūmara đến New Zealand.<ref name=Anderson/> Một câu chuyện điển hình kể về một tổ tiên của tộc Tūhoe tên là Toi-kai-rākau, người sau khi chèo lái chiếc waka ''Horouta'' đến New Zealand, đã giới thiệu cho người Maori địa phương {{lang|mi|kūmara}} khô (kao). Dân chúng địa phương yêu thích loại củ này bèn ra khơi với ''Horouta'' trở lại miền trung Polynesia để thu hái cây về trồng ở New Zealand.<ref name=Anderson/> Tộc [[Ngāti Awa]] cũng có một câu chuyện tương tự về ''waka'' ''Mātaatua'', rằng nó từng ra khơi để mang kūmara về [[Whakatāne]].<ref name=Anderson/> Theo truyền thống [[Tainui]] và [[Te Arawa]], kūmara được [[Whakaotirangi]] mang đến New Zealand, một người phụ nữ có công mang hạt giống của những loài thực vật quan trọng trong chuyến hải trình đến New Zealand sau khi bị tù trưởng [[Tama-te-kapua]] bắt cóc vào khoảng năm 1350 CN.<ref>{{Chú thích bách khoa toàn thư |last=Taonui |first=Rāwiri |title=Canoe traditions – Te Arawa and Tainui: Whakaotirangi|url=https://teara.govt.nz/en/photograph/2348/whakaotirangi |date=8 February 2005 |access-date=27 April 2021|encyclopedia=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand|Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand]] |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite Q|Q106637945|last1=Gordon-Burns |first1=Diane |last2=Taonui |first2=Rawiri}}</ref> Whakaotirangi thử nghiệm nhiều cách để kūmara thích nghi với khí hậu lạnh, nơi chúng sẽ có vị chua khó chịu khi phơi dưới sương giá.<ref name=":0">{{Chú thích web|title=Whakaotirangi|url=https://www.royalsociety.org.nz/150th-anniversary/150-women-in-150-words/whakaotirangi/|access-date=27 April 2021|website=Royal Society Te Apārangi}}</ref> Một câu chuyện khác kể về Marama, một người vợ lẽ của Hoturoa trên chiếc ''waka'' ''Tainui''. Nàng mang theo cây kūmara trong chuyến hải hành nhưng khi đến được [[Aotearoa]], nàng lại đem lòng yêu một kẻ nô lệ thay vì Hoturoa. Để trừng phạt sự bất chung thủy đó, cây kūmara của nàng biến thành {{lang|mi|pōhue}} (''[[Calystegia sepium]]''){{snd}}một loại cỏ dại mọc tại các nông trang trồng kūmara.<ref name="Whakapapa2004"/>

==Tham khảo==
{{tham khảo|30em}}

[[Thể loại:Nông nghiệp ở New Zealand]]
[[Thể loại:Lịch sử Polynesia]]
[[Thể loại:Lịch sử Thái Bình Dương]]
[[Thể loại:Văn hóa Polynesia]]
[[Thể loại:Nông nghiệp ở Fiji]]
[[Thể loại:Nông nghiệp ở Samoa]]
[[Thể loại:Nông nghiệp ở Tonga]]
[[Thể loại:Cây trồng có nguồn gốc từ Nam Mỹ]]
[[Thể loại:Lịch sử dân tộc bản địa Nam Mỹ]]
[[Thể loại:Lịch sử Maori]]
[[Thể loại:Lịch sử người Hawaii bản địa]]
[[Thể loại:Khảo cổ học Châu Đại Dương]]
[[Thể loại:Ẩm thực Polynesia]]
[[Thể loại:Tiếp xúc viễn dương thời kỳ tiền Colombo]]
[[Thể loại:Châu Đại Dương thời tiền sử]]
[[Thể loại:Khoai lang]]