Xem mã nguồn của Chữ Hmông Latin hóa

'''Chữ Hmông Latin hóa''' là bộ chữ Hmông theo [[ký tự Latin]] được lập ra trong nỗ lực tìm phương cách ghi lại [[tiếng H'Mông]] theo [[ký tự Latin]]. Các văn liệu [[tiếng Anh]] gọi là ''Romanized Popular Alphabet'', viết tắt '''[[RPA]]'''.

Cho đến những năm 1950 [[tiếng H'Mông]] là một [[ngôn ngữ]] chưa có chữ viết. '''RPA''' được nhà truyền giáo [[Tin Lành]] tại [[Lào]] G. Linwood Barney ở tỉnh [[Xiengkhuang]] bắt đầu lập ra vào năm 1951 và hoàn thiện vào năm 1953.<ref name=Chicago>Smalley, William; Vang, Chia Koua; Gnia Yee, Yang (1990). Mother of Writing, Chicago: University of Chicago Press</ref>

Bên cạnh đó thì vào năm 1959 thủ lĩnh tinh thần [[người H'Mông]] tại Lào là [[Yang Shong Lue]] ([[RPA]]: Yaj Soob Lwj; 1929 – 1971) lập ra bộ ''[[chữ Pahawh Hmông]]'' với hệ ký tự riêng (không phải Latin). Bộ chữ Pahawh dựa nhiều vào thổ ngữ ngành H'Mông Đơư (Hmông trắng; Hmong Daw; RPA: Hmoob Dawb) và H'Mông Lềnh (Hmông Xanh; Hmong Leng; RPA: Hmoob Leeg). Bộ [[chữ Pahawh Hmông]] hiện có [[Unicode|mã unicode]] là [http://www.unicode.org/charts/PDF/U16B00.pdf U+16B00&ndash;U+16B8F].<ref>{{Chú thích web|url=http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n4115.pdf|tiêu đề=N4175: Final proposal to encode the Pahawh Hmong script in the UCS|ngày truy cập=ngày 3 tháng 7 năm 2014|archive-date=2020-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215052615/http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n4115.pdf|url-status=dead}}</ref>

== Lịch sử ==
Năm 1951 nhà truyền giáo [[Tin Lành]] tại [[Lào]] G. Linwood Barney (1923-2003)<ref name =hmglsn >[http://hmonglessons.com/the-hmong/hmong-language/rpa-hmong-writing-system/dr-smalley-barney/ Dr. William Smalley & Dr. Linwood Barney]. hmonglessons, 2011. Truy cập 01/06/2016.</ref> ở tỉnh [[Xiengkhuang]] lập ra [[RPA]] dựa trên thổ ngữ Hmông Lềnh (Mong Leng), với các cố vấn [[người H'Mông]] là Yang Geu và Xiong Tua. Ông tham khảo ý kiến với William A. Smalley, một nhà truyền giáo đã học [[tiếng Khmu]] tại tỉnh [[Luang Prabang]] vào thời điểm đó. Cùng lúc đó Yves Bertrais, một nhà truyền giáo [[Công giáo La Mã]] ở Kiu Katiam, [[Luang Prabang]], đã tiến hành một dự án tương tự với Yang Chong Yeng và Thao Chue Her. Hai nhóm làm việc đã gặp nhau trong năm 1952 và hóa giải mọi sự khác biệt. Năm 1953 cho ra phiên bản "chữ Hmông Latin hóa" thống nhất.

Bộ chữ này đã trở thành hệ thống phổ biến nhất để viết tiếng Hmông ở phương Tây.<ref name=Chicago/> Nó cũng được sử dụng trong khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc cùng với các hệ thống văn bản khác.

== Phép chính tả ==

=== Phụ âm và nguyên âm ===
{| class="wikitable"
|-
!rowspan="2"| Âm tắc ||colspan="4"|Âm mũi||colspan="9"|Âm kết||rowspan="2" |<br>l
l
! colspan="2" |Âm tắc xát
|-
!ny
nh
!n
n
! m
m
! ml
ml
! p
p
! pl
pl
!t
t
! style="background:#EEE8AA" |d
đ

! style="background:#CAFF70" |dl
đr
! r
tr
!c
ch
!k
c
!q
k
! tx
tx
!ts
ts
|-
| align=center | Không biến đổi|| align=center | {{IPA|/ɲ/}} ||align=center | {{IPA|/n/}} || align=center | {{IPA|/m/}}|| align=center| {{IPA|/mˡ/}}|| align=center | {{IPA|/p/}}|| align=center| {{IPA|/pˡ/}}|| align=center | {{IPA|/t/}}|| style="background:#EEE8AA" align=center | {{IPA|/d/}}|| style="background:#CAFF70" align=center| {{IPA|/tˡ/}}|| align=center | {{IPA|/ʈ/}}|| align=center | {{IPA|/c/}}|| align=center | {{IPA|/k/}}|| align=center | {{IPA|/q/}}|| align=center | {{IPA|/l/}}|| align=center | {{IPA|/ts/}}|| align=center | {{IPA|/ʈʂ/}}
|-
| align=center | Trước {{Ngoặc nhọn|n}}|| style="background:#808080"| &nbsp;||style="background:#808080"| &nbsp;|| style="background:#808080"| &nbsp;|| style="background:#808080"| &nbsp;|| align=center | '''np'''
'''b'''<br> {{IPA|/ᵐb/}}
| align="center" | '''npl'''
'''bl'''<br> {{IPA|/ᵐbˡ/}}
| align="center" | '''nt'''
'''nt'''<br> {{IPA|/ⁿd/}}
| style="background:#808080" | &nbsp;|| style="background:#CAFF70" align=center| '''ndl'''
'''nđr'''<br> {{IPA|/ⁿdˡ/}}
| align="center" | '''nr'''
'''r'''<br> {{IPA|/ᶯɖ/}}
| align="center" | '''nc'''
'''nd'''<br> {{IPA|/ᶮɟ/}}
| align="center" | '''nk'''
'''g'''<br> {{IPA|/ᵑɡ/}}
| align="center" | '''nq'''
'''ng'''<br> {{IPA|/ᶰɢ/}}
| style="background:#808080" | &nbsp;|| align=center | '''ntx'''
'''nz'''<br> {{IPA|/ⁿdz/}}
| align="center" | '''nts'''
'''nj'''<br> {{IPA|/ᶯɖʐ/}}
|-
| align=center | Trước/Sau {{Ngoặc nhọn|h}}|| style="background:#EEE8AA" align=center | '''hny'''
'''hnh'''<br> {{IPA|/ɲ̥/}}
| style="background:#EEE8AA" align="center" | '''hn'''
'''hn'''<br> {{IPA|/n̥/}}
| style="background:#EEE8AA" align="center" | '''hm'''
'''hm'''<br> {{IPA|/m̥/}}
| style="background:#EEE8AA" align="center" | '''hml'''
'''hml'''<br>{{IPA|/m̥<sup>ɬ</sup>/}}
| align="center" | '''ph'''
'''ph'''<br> {{IPA|/pʰ/}}
| align="center" | '''plh'''
'''fl'''<br> {{IPA|/p<sup>ɬ</sup>/}}
| align="center" | '''th'''
'''th'''<br> {{IPA|/tʰ/}}
| style="background:#EEE8AA" align="center" | '''dh'''
'''đh'''<br> {{IPA|/dʱ/}}
| style="background:#CAFF70" align="center" | '''dlh'''
'''đl'''<br> {{IPA|/t<sup>ɬ</sup>/}}
| align="center" | '''rh'''
'''rh'''<br> {{IPA|/ʈʰ/}}
| align="center" | '''ch'''
'''q'''<br> {{IPA|/cʰ/}}
| align="center" | '''kh'''
'''kh'''<br> {{IPA|/kʰ/}}
| align="center" | '''qh'''
'''qh'''<br> {{IPA|/qʰ/}}
| align="center" | '''hl'''
'''hl'''<br> {{IPA|/ɬ/}}
| align="center" | '''txh'''
'''cx'''<br> {{IPA|/tsʰ/}}
| align="center" | '''tsh'''
'''tsh'''<br> {{IPA|/ʈʂʰ/}}
|-
| align=center | {{Ngoặc nhọn|n}} và {{Ngoặc nhọn|h}} || style="background:#808080" | &nbsp;||style="background:#808080"| &nbsp;|| style="background:#808080"| &nbsp;|| style="background:#808080"| &nbsp;|| align=center | '''nph'''
'''mf'''<br> {{IPA|/ᵐbʱ/}}
| align="center" | '''nplh'''
'''mfl'''<br> {{IPA|/ᵐb<sup>ɮ</sup>/}}
| align="center" | '''nth'''
'''nth'''<br> {{IPA|/ⁿdʱ/}}
| style="background:#808080" | &nbsp;|| style="background:#CAFF70" align=center| '''ndlh'''
'''nđl'''<br> {{IPA|/ⁿd<sup>ɮ</sup>/}}
| align="center" | '''nrh'''
'''nr'''<br> {{IPA|/ᶯɖʱ/}}
| align="center" | '''nch'''
'''nq'''<br> {{IPA|/ᶮɟʱ/}}
| align="center" | '''nkh'''
'''nkh'''<br> {{IPA|/ᵑɡʱ/}}
| align="center" | '''nqh'''
'''nkr'''<br> {{IPA|/ᶰɢʱ/}}
| style="background:#808080" | &nbsp;|| align=center | '''ntxh'''
'''nx'''<br> {{IPA|/ⁿdzʱ/}}
| align="center" | '''ntsh'''
'''ntsh'''<br> {{IPA|/ᶯɖʐʱ/}}
|}
* Điểm dừng chân thanh hầu không được ghi trong chính tả. Những từ thực sự ban đầu bởi nguyên âm được xác định bằng một dấu nháy đơn, mà do đó hoạt động như một số không phụ âm.

{| class="wikitable"
!rowspan="2"|Âm ma sát|| colspan="2" |Âm môi|| colspan="3" |Coronal||colspan="2"|Dorsal||colspan="1"|Glottal
|-
! f
ph
! v
v
! x
x
! s
s
! z
j
! y
z
! xy
sh

! h
h
|-
| align=center | || align=center | {{IPA|/f/}} || align=center | {{IPA|/v/}} || align=center | {{IPA|/s/}} || align=center | {{IPA|/ʂ/}} || align=center | {{IPA|/ʐ/}} || align=center | {{IPA|/ʝ/}} || align=center | {{IPA|/ç/}} || align=center | {{IPA|/h/}} 
|}

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2"|Nguyên âm!! colspan="6" | Nguyên âm đơn!! colspan="3" |Nguyên âm mũi!! colspan="5" |Nguyên âm đôi
|-
! i
i
!e
ê

! a
a

! o
o

!u
u
!w
ư
! ee
ênh
! style="background:#CAFF70" |aa
ang
!oo
ông
!ai
ai
! aw
ơư

!au
âu

! style="background:#EEE8AA" |ia
iê
! ua
uô
|-
| align=center | || align=center | {{IPA|/i/}} ||align=center | {{IPA|/e/}} || align=center | {{IPA|/a/}}|| align=center | {{IPA|/ɔ/}}|| align=center | {{IPA|/u/}}|| align=center | {{IPA|/ɨ/}}|| align=center | {{IPA|/ẽ/}}|| style="background:#CAFF70" align=center | {{IPA|/ã/}}|| align=center | {{IPA|/ɔ̃/}}|| align=center | {{IPA|/ai/}}|| align=center | {{IPA|/aɨ/}}|| align=center | {{IPA|/au/}} || style="background:#EEE8AA" align=center | {{IPA|/iə/}} || align=center | {{IPA|/uə/}} 
|}

=== Âm điệu ===
RPA chỉ ra giai điệu của chữ viết ở phần cuối của một âm tiết <ref>*{{chú thích 
|last=Clark
|first=Marybeth
|year=2000
|title=Diexis and anaphora and prelinguistic universals
|journal=Oceanic Linguistics Special Publications
|volume=29
|issue=Grammatical analysis: Morphology, Syntax, and Semantics
|pages=46–61}}</ref> 
chứ không có dấu như trong [[bảng chữ cái tiếng Việt]] hoặc [[bính âm]]. Không giống như [[tiếng Việt]] và [[tiếng Hoa]], và tất cả các âm tiết Hmông kết thúc bằng một nguyên âm, có nghĩa là sử dụng chữ phụ âm để chỉ giai điệu sẽ không phải khó hiểu và cũng không mơ hồ.

{|class="wikitable"
! Âm
! Ví dụ
! colspan="2" | Chính tả đánh vần
|-
| Cao
| Pob 
|align=center| ''{{IPA|/pɔ́/}}''
|align=center| ''Pó''
|-
| Trung
| Po 
|align=center| ''{{IPA|/pɔ/}}''
|align=center| ''Po''
|-
| Thấp
| Pos 
|align=center| ''{{IPA|/pɔ̀/}}''
|align=center| ''Pò''
|-
| Cao xuống giọng
| Poj
|align=center| ''{{IPA|/pɔ̂/}}''
|align=center| ''Po (nhẹ)''
|-
| Trung lên giọng
| Pov 
|align=center| ''{{IPA|/pɔ̌/}}''
|align=center| ''Pó (sắc nhẹ)''
|-
| Giọng yếu (creaky voice)
| Pom 
|align=center| ''{{IPA|/pɔ̰/}}''
|align=center| ''Pọ''
|-
| Thấp xuống giọng (giọng thở)
| Pog 
|align=center| ''{{IPA|/pɔ̤/}}''
|align=center| ''Pò (huyền nhẹ)''
|}

#{{Ngoặc nhọn|d}}/{{Ngoặc nhọn|k}} đại diện cho một biến thể tăng thấp cuối cùng của cụm từ của giọng yếu

== Tại Việt Nam ==
{{chính|Chữ Hmông Việt}}Tại Việt Nam cũng có phương án chữ H'Mông theo tự dạng Latin lập năm 1961, và đã được [[chính phủ Việt Nam]] phê chuẩn. Bộ chữ được xây dựng theo ngữ âm ngành H'Mông Lềnh vùng [[Sa Pa]], [[Lào Cai]], có bổ sung thêm một số âm vị của các ngành H'Mông khác, gồm 59 phụ âm (có 3 âm vị phụ âm của ngành H'Mông Đơư và H'Mông Sua), 28 vần và 8 thanh. Vào thập niên 1970, phong trào học chữ H'Mông phát triển khá mạnh ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc của Việt Nam, nơi có nhiều người H'Mông sinh sống. Nhưng đến nay với nhiều nguyên nhân khác nhau mà tình hình học chữ H'Mông đã không còn phát triển như trước kia nữa.

Gần đây việc học chữ H'Mông bắt đầu phát triển, đáp ứng nhu cầu giao lưu qua mạng của [[người H'Mông]]. Ở Thái Nguyên, Trung tá công an Lầu Văn Chinh đã viết giáo trình, từ điển H'Mông-Việt.<ref>[https://vnexpress.net/doi-song/trung-ta-cong-an-viet-giao-trinh-tu-dien-tieng-mong-3122041.html Trung tá công an viết giáo trình, từ điển tiếng Mông]. vnexpress, 3/1/2015. Truy cập 15/01/2019.</ref> Các trang về ''Hmong Vietnam'' trên [[Facebook]] nở rộ. Tuy nhiên hiện chưa có ''thông tin về bảng chữ Hmong '' được sử dụng.<ref>[https://www.facebook.com/tiengnoihmong/posts/h%C6%B0%E1%BB%9Bng-d%E1%BA%ABn-%C4%91%E1%BB%8Dc-b%E1%BA%A3ng-ch%E1%BB%AF-c%C3%A1i-hmong/515503111906471/ Hướng dẫn đọc bảng chữ cái Hmong]</ref>

== Tham khảo ==
{{tham khảo|colwidth=25em}}
*{{chú thích 
|last=Golston
|first=Chris
|last2=Yang
|first2=Phong
|year=2001
|chapter=Hmong loanword phonology
|url=http://zimmer.csufresno.edu/~chrisg/index_files/Golston&Yang.pdf
|title=Proceedings of HILP 5
|editor-last=Féry
|editor-first=Caroline
|editor2-last=Green
|editor2-first=Antony Dubach
|editor3-last=van de Vijver
|editor3-first=Ruben
|place=Potsdam
|publisher=University of Potsdam
|pages=40–57
}}

== Xem thêm ==
* [[Chữ Pahawh Hmông]]

{{Commonscat|Hmong}}
== Liên kết ngoài ==
* [https://web.archive.org/web/20070519115155/http://socrates.berkeley.edu/~dmort/hmong_lang_faq.html Hmong Language FAQ], David Mortensen
* [http://www.moob.org/ Mong Literacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214070244/http://www.moob.org/ |date=2006-12-14 }} – gồm cách viết Hmong Leng theo RPA
* [http://www.hmongrpa.org/ Hmong RPA]
{{Chữ viết Hmông}}

[[Thể loại:Bảng ngữ âm|Hmong]]
[[Thể loại:H'Mông]]
[[Thể loại:Bảng chữ cái Latinh cải biến]]
[[Thể loại:Latinh hoá]]