Xem mã nguồn của Charles Ferdinand xứ Artois

{{Infobox royalty
| name = Charles Ferdinand
| title = [[Công tước xứ Berry]]
| image = Charles-Ferdinand d'Artois, duc de Berry.jpg
| caption = ''[[Chân dung Công tước xứ Berry]]'' bởi [[François Gérard]], 1820
| spouse = {{marriage|[[Maria Carolina Ferdinanda của Hai Sicilie]]|1816}}
| issue = [[Louise d'Artois|Louise, Công tước phu nhân xứ Parma]]<br>[[Henri d'Artois|Henri, Bá tước xứ Chambord]]<br>[[Charlotte de Bourbon|Charlotte, Nữ Công tước xứ Issoudun]] (con ngoại hôn)
| full name = Charles Ferdinand de Bourbon
| kiểu hoàng tộc = Vương tộc
| house = [[Vương tộc Bourbon|Bourbon]]
| father = [[Charles X của Pháp]] {{Vương miện}}
| mother = [[Maria Teresa của Sardegna]]
| birth_date = {{Birth date|1778|01|24|df=y}}
| birth_place = [[Cung điện Versailles]], [[Vương quốc Pháp|Pháp]]
| death_date = {{Death date and age|1820|02|14|1778|01|24|df=y}}
| death_place = [[Paris]], [[Bourbon phục hoàng|Pháp]]
| signature = [[File:Signature of Charles Ferdinand, Duke of Berry.svg|150px]]
| burial_place = [[Vương cung thánh đường Thánh Denis]]
}}

'''Charles Ferdinand của Artois,''' '''Công tước xứ Berry''' (24 tháng 1 năm 1778 – 14 tháng 2 năm 1820), là người con thứ ba và là con trai thứ của [[Charles X của Pháp|Charles, Bá tước]] [[Charles X của Pháp|xứ Artois]] (sau này là Vua Charles X của Pháp), và [[Maria Teresa của Sardegna]]. Năm 1820, Charles Ferdinand bị ám sát tại [[Théâtre National (rue de la Loi)|Nhà hát Opera Paris]] bởi [[Louis Pierre Louvel]], một người theo [[chủ nghĩa Bonaparte]]. Vào tháng 6 năm 1832, hai năm sau khi Charles X bị lật đổ, một cuộc nổi loạn không thành công của phe bảo hoàng đã nổ ra tại [[Vendée]], do góa phụ của Charles Ferdinand là [[Maria Carolina Ferdinanda của Hai Sicilie|Maria Carolina]] lãnh đạo trong nỗ lực đưa con trai là [[Henri, Bá tước xứ Chambord|Henri, Bá tước]] [[Henri, Bá tước xứ Chambord|xứ Chambord]] lên ngôi vua Pháp.

== Tiểu sử ==
[[File:Filleul_Children_of_the_Count_of_Artois.jpg|liên_kết=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Filleul_Children_of_the_Count_of_Artois.jpg|trái|nhỏ|225x225px|Charles Ferdinand (bên trái) với anh trai [[Louis Antoine của Pháp|Louis Antoine]] chị gái [[Sophie của Artois|Sophie]], năm 1781.]]
Charles Ferdinand d'Artois sinh ra tại [[Versailles]]. Ông được làm phép rửa tội khẩn (ondoyé) ngay trong ngày tại nhà nguyện Cung điện Versailles, do Joseph de Cheylus, Giám mục Bayeux cử hành, với sự hiện diện của Quốc vương [[Louis XVI của Pháp|Louis XVI]] và [[Maria Antonia của Áo|Marie-Antoinette]], trong bối cảnh hai vị quân hậu vẫn chưa có con nối dõi sau bảy năm hôn nhân, chỉ khi [[Marie Thérèse Charlotte của Pháp|trưởng nữ]] của họ đến ngày 19 tháng 12 năm 1778 mới chào đời.

Ông được phong tước hiệu [[Công tước xứ Berry]] ngay từ khi khi sinh ra. Là con trai của một ''[[fils de France]]'' (Con trai nước Pháp) nhưng không phải là một Trữ quân, nên bản thân ông chỉ là một ''petit-fils de France'' (Cháu trai nước Pháp), do đó mang tước hiệu bá quốc của cha mình làm họ khi [[lưu vong]]. Tuy nhiên trong [[Bourbon phục hoàng|Thời kỳ Phục hoàng]], vì Bá tước xứ Artois là người thừa kế hợp pháp của ngai vàng nên Charles Ferdinand được phép có tước hiệu cao hơn là ''fils de France'' (được sử dụng trong hợp đồng hôn nhân, giấy chứng tử, v.v.). Ông bà ngoại của Charles Ferdinand là [[Vittorio Amedeo III của Sardegna]] và [[María Antonia Fernanda của Tây Ban Nha|María Antonia của Tây Ban Nha]], con gái út của [[Felipe V của Tây Ban Nha]] và [[Elisabetta Farnese]]. Vì Charles Ferdinand qua đời trước khi cha lên ngôi vua, nên ông và con gái Louise luôn có họ "''d'Artois''".

Ngày 28 tháng 8 năm 1785, Charles Ferdinand cùng huynh trưởng [[Louis Antoine của Pháp|Louis Antoine]] được làm lễ rửa tội chính thức tại nhà nguyện Hoàng gia của Cung điện Versailles, do Armand de Roquelaure, Giám mục Senlis chủ trì. Cha đỡ đầu của hai vương tử lần lượt là Quốc vương [[Carlos III của Tây Ban Nha]] (đại diện bởi Louis-Stanislas-Xavier, tức Quốc vương [[Louis XVIII của Pháp|Louis XVIII]] tương lai) và Louis XVI. Mẹ đỡ đầu là María Antonia của Tây Ban Nha, vương hậu Sardegna (đại diện bởi [[Maria Giuseppina của Sardegna|Maria Giuseppina xứ Savoia]]) và Marie Antoinette.

Bi kịch sớm ập đến khi mẹ ông qua đời vì bệnh tật vào ngày 10 tháng 5 năm 1780, ngay sau khi hạ sinh một đứa bé trai chết non, khiến Công tước xứ Berry khi ấy mới hai tuổi đã mồ côi mẹ. Việc giáo dưỡng của ông từ đó chủ yếu do phụ thân đảm trách, người vừa đắm mình trong các thú vui cung đình, vừa giữ vai trò giám hộ cùng với các nữ gia sư hoàng gia. Nhận thức được nhu cầu chuẩn bị cho các con trong bối cảnh nhân khẩu vương tộc đang biến đổi, Bá tước xứ Artois đã thiết lập các chương trình giáo dục chính quy cho con cái mình. Việc giáo dục này  chú trọng đào tạo các ngôn ngữ cổ điển như [[Tiếng Latinh|La-tinh]] và [[Tiếng Ý|Ý]], lịch sử nước Pháp, [[triết học]] [[Đạo đức|luân lý]], cùng các kỹ năng như [[cưỡi ngựa]], [[đấu kiếm]] và [[Nhảy múa|vũ đạo]].<ref>{{Chú thích web |last=Montgomery |first=David H. |date=2019-09-04 |title=Episode 13: Bourbons, Neat |url=http://thesiecle.com/episode13/ |access-date=2026-01-14 |website=The Siècle Podcast |language=en}}</ref> Dẫu tuổi còn nhỏ, Công tước xứ Berry vẫn tham dự đời sống nghi lễ tại Versailles, từ các buổi triều yết buổi sáng cho đến những cuộc săn bắn. Điều này diễn ra ngay cả khi những khó khăn tài chính, dưới thời các đại thần như [[Jacques Necker]], đã báo hiệu những bất ổn sâu rộng sẽ bùng nổ vào năm 1789.

Khi [[Cách mạng Pháp]] nổ ra, Charles Ferdinand rời Pháp cùng cha mình và phục vụ trong [[Quân đoàn Condé]] của anh họ là [[Louis Joseph, Thân vương xứ Condé|Louis Joseph,]] [[Louis Joseph, Thân vương xứ Condé|Thân vương xứ Condé]] chống lại cuộc cách mạng. Là một thành viên trong quân đoàn di cư của Conde, ông đã chiến đấu trong [[Chiến dịch Rhein (1796)|Chiến dịch Rhein năm 1796]] và trở nên nổi bật trong [[Trận Emmendingen]] và [[Trận Schliengen]].<ref>[https://books.google.com/books?id=3alNAAAAcAAJ&pg=PA207 ''The Annual Register: World Events 1796.''], tr. 207. ProQuestrel, 1813.</ref> Sau đó, Charles Ferdinand gia nhập quân đội Nga và vào năm 1801, ông chuyển đến Anh và ở lại đây trong mười ba năm. Trong thời gian đó, Charles Ferdinand có mối quan hệ với một phụ nữ người Anh tên là [[Amy Brown|Amy Brown Freeman]]. ''[[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]]'' (1911) ghi rằng Amy Brown là vợ của Charles Ferdinand,{{sfn|Chisholm|1911|p=808}} nhưng điều này rất khó có thể xảy ra.<ref>Christophe Brun, ''Descendance inédite du duc de Berry: documents et commentaires'', Paris 1998.</ref>
[[File:Assassination_of_Charles-Ferdinand_of_France,_Duke_of_Berry.jpg|liên_kết=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Assassination_of_Charles-Ferdinand_of_France,_Duke_of_Berry.jpg|trái|nhỏ|Vụ ám sát Charles Ferdinand, Công tước xứ Berry, khi đang rời khỏi nhà hát opera Paris vào buổi đêm.]]
Năm 1814, Charles Ferdinand lên đường trở về Pháp. Tính cách thẳng thắn, cởi mở của ông đã giúp ông được lòng những người đồng hương, và [[Louis XVIII của Pháp|Louis XVIII]] đã bổ nhiệm ông làm tổng tư lệnh quân đội tại [[Paris]] khi [[Napoléon Bonaparte|Napoléon]] trở về từ [[Elba]]. Tuy nhiên, Charles Ferdinand không thể giữ được lòng trung thành của quân đội, và đã nghỉ hưu tại [[Gent]] trong [[Chiến tranh Liên minh thứ Bảy|Chiến tranh Trăm ngày]]. Vào ngày 17 tháng 6 năm 1816, sau các cuộc đàm phán của đại sứ Pháp là [[Pierre Louis Jean Casimir de Blacas|Công tước xứ Blacas]], Charles Ferdinand kết hôn với vương tôn nữ [[Maria Carolina Ferdinanda của Hai Sicilie|Maria Carolina của Napoli]], con gái cả của vương tử [[Francesco I của Hai Sicilie|Francesco của Napoli]], khi đó là người thừa kế vương quốc.{{sfn|Chisholm|1911|p=808}}
Ba người con của Charles Ferdinand được sinh ra trước khi ông qua đời, trong đó có một đứa con còn sống sót là [[Louise d'Artois]], sinh năm 1819, sau kết hôn với [[Carlos III xứ Parma]].{{sfn|Chisholm|1911|pp=808–809}}[[File:Mort_du_duc_de_Berry,_13_février_1820.jpg|liên_kết=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mort_du_duc_de_Berry,_13_f%C3%A9vrier_1820.jpg|phải|nhỏ|''Cái chết của Công tước xứ Berry'' bởi [[Alexandre Menjaud]]]]Vào ngày 13 tháng 2 năm 1820, Charles Ferdinand bị đâm và tử thương khi rời khỏi [[Théâtre National (rue de la Loi)|nhà hát opera]] tại Paris cùng vợ, và qua đời vào ngày hôm sau. Kẻ ám sát là một thợ làm yên ngựa tên là [[Louis Pierre Louvel]], một người theo [[chủ nghĩa Bonaparte]] phản đối chế độ quân chủ. Bảy tháng sau khi Charles Ferdinand qua đời, Maria Carolina hạ sinh người con thứ tư là [[Henri d'Artois|Henri]], người được nhận tước hiệu Công tước xứ Bordeaux nhưng được biết đến nhiều hơn trong lịch sử với tên gọi [[Bá tước xứ Chambord]],{{sfn|Chisholm|1911|p=809}}<ref name="Skuy2003">{{Chú thích sách |author=David Skuy |url=https://books.google.com/books?id=RhZetZ_XVTgC&pg=PA7 |title=Assassination, Politics, and Miracles: France and the Royalist Reaction of 1820 |date=26 May 2003 |publisher=McGill-Queen's Press - MQUP |isbn=978-0-7735-2457-6 |pages=7–13}}</ref> và theo quan điểm của những người theo phe chính thống, Henri là Quốc vương nước Pháp (từ năm 1844 đến năm 1883), với tên gọi là ''Henri V''. Cháu trai của Charles Ferdinand là [[Athanase-Charles-Marie Charette de la Contrie]] về sau trở thành một nhà chỉ huy quân sự nổi tiếng của Pháp và nhiều quốc gia khác.

== Con cái ==
Công tước xứ Berry có bốn người con với [[Maria Carolina Ferdinanda của Hai Sicilie|Maria Carolina của Hai Sicilie]], trong đó hai người con sống được đến tuổi trưởng thành:

# Louise Élisabeth d'Artois (13 tháng 7 năm 1817 &#x2013; 14 tháng 7 năm 1817).
# Louis d'Artois (sinh ra và qua đời vào ngày 13 tháng 9 năm 1818).
# [[Louise d'Artois|Louise Marie Thérèse d'Artois]] (21 tháng 9 năm 1819 &#x2013; 1 tháng 2 năm 1864), kết hôn với [[Carlos III, Công tước xứ Parma]].
# [[Henri d'Artois]], Công tước xứ Bordeaux và Bá tước Chambord (29 tháng 9 năm 1820 &#x2013; 24 tháng 8 năm 1883), kết hôn với [[Maria Theresa Beatrix của Áo-Este|Maria Theresa của Áo-Este]].

Ngoài ra, Công tước xứ Berry có một số người con ngoài giá thú:

* Với Mary Bullhorn, nữ diễn viên người Scotland:

# Marie de la Boulaye (1807 &#x2013; ?), kết hôn với Henri-Louis Bérard. Không có con cái.

* Với [[Amy Brown|Amy Brown Freeman]] (các con gái của Amy Brown là những người con ngoại hôn duy nhất mà Công tước xứ Berry công nhận trước khi qua đời):{{sfn|Chisholm|1911|p=808}}[[File:Portrait_de_Mesdemoiselles_d'Issoudin_et_de_Vierzon.png|liên_kết=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_de_Mesdemoiselles_d'Issoudin_et_de_Vierzon.png|nhỏ|215x215px|Charlotte và Louise]]

# [[Charlotte de Bourbon|Charlotte Marie Augustine de Bourbon, ''comtesse d'Issoudun'']] (13 tháng 7 năm 1808 &#x2013; 13 tháng 7 năm 1886), kết hôn năm 1823 với Ferdinand de Faucigny-Lucinge, Thân vương xứ Lucinge.
# Louise Marie Charlotte de Bourbon, ''comtesse de Vierzon'' (29 tháng 12 năm 1809 &#x2013; 26 tháng 12 năm 1891), kết hôn năm  1827 với Charles-Athanase de Charette, Nam tước xứ Contrie. Con trai bà là [[Athanase-Charles-Marie Charette de la Contrie]] là một nhà chỉ huy quân sự và trở thành tướng lĩnh của Pháp và nhiều quốc gia khác. Ông kết hôn với [[Antoinette Van Leer Polk]], chắt gái của [[James K. Polk|James Knox Polk]], Tổng thống thứ 11 của Hoa Kỳ.

* Với Eugénie Virginie Oreille (1795 &#x2013; 1875):

# Charles Louis Auguste Oreille de Carrière (4 tháng 3 năm 1815 &#x2013; 30 tháng 8 năm 1858), kết hôn năm 1846 với Elisabeth Jugan, có một con trai là Charles, một nghệ sĩ viết lời nhạc, kết hôn nhưng không có con cái.
# Ferdinand Oreille de Carrière (10 tháng 10 năm 1820 – 27 tháng 12 năm 1876), kết hôn năm 1860 với Louise Eugénie Ancelle, có một con gái là Léonie, kết hôn và có nhiều người con.<ref>Daniel Manach and Michel Sementéry: ''La Descendance de Charles X, roi de France'', ed. Christian, 1997.</ref>

* Với Marie Sophie de La Roche (1795 &#x2013; 1883):<ref name="Maubois">C. Maubois: ''Descendance inédite du duc de Berry''.</ref>

# Ferdinand de La Roche (24 tháng 8 năm 1817 – 24 tháng 12 năm 1908), kết hôn năm 1849 với Claudine Gabrielle Claire de Bachet de Méziriac. Không có con cái.
# Charles de La Roche (30 tháng 3 năm 1820 – 12 tháng 1 năm 1901), kết hôn năm 1840 với Julie Dolé, và có bốn người con.

* Với Louise Melanie Thiryfoq (? &#x2013; 1887):<ref name="Maubois" />

# Louise Charlotte Antoinette Aglaé Thiryfoq (15 tháng 10 năm 1819 &#x2013; 25 tháng 5 năm 1843), kết hôn năm 1839 với Gaston du Charron, Comte du Portali.

* Với Lucie Cosnefroy de Saint-Ange (1797 &#x2013; 1870):

# Alix Mélanie Cosnefroy de Saint-Ange (16 tháng 9 năm 1820 – 11 tháng 6 năm 1892).

Bốn người con của Charles Ferdinand là Bá tước xứ Chambord, Ferdinand Oreille de Carrière, Charles de La Roche và Mélanie Cosnefroy de Saint-Ange đều sinh ra sau khi cha qua đời.

== Tổ tiên ==
{{ahnentafel
|1. '''Charles Ferdinand, Công tước Berry'''
|2. [[Charles X của Pháp]]
|3. [[Maria Teresa của Sardegna]]
|4. [[Louis Ferdinand của Pháp]]
|5. [[Maria Josepha của Ba Lan]]
|6. [[Vittorio Amedeo III của Sardegna]]
|7. [[María Antonia Fernanda của Tây Ban Nha]]
|8. [[Louis XV của Pháp]]
|9. [[Maria của Ba Lan|Maria Leszczyńska]]
|10. [[August III của Ba Lan]]
|11. [[Maria Josepha Benedikta của Áo]]
|12. [[Carlo Emanuele III của Sardegna]]
|13. [[Polyxena xứ Hessen-Rotenburg]]
|14. [[Felipe V của Tây Ban Nha]]
|15. [[Elisabetta Farnese]]
|16= 16. [[Louis của Pháp, Tiểu Trữ quân]]
|17= 17. [[Maria Adelaide của Savoia]]
|18= 18. [[Stanisław Leszczyński]]
|19= 19. [[Katarzyna Opalińska]]
|20= 20. [[August II của Ba Lan]]
|21= 21. [[Christiane Eberhardine xứ Brandenburg-Bayreuth]]
|22= 22. [[Joseph I của Thánh chế La Mã]]
|23= 23. [[Wilhelmine Amalie xứ Braunschweig-Lüneburg]]
|24= 24. [[Vittorio Amedeo II của Sardegna]]
|25= 25. [[Anne Marie của Orléans]]
|26= 26. [[Ernst II Leopold xứ Hessen-Rotenburg]]
|27= 27. [[Eleonore xứ Löwenstein-Wertheim]]
|28= 28. [[Louis của Pháp, Đại Trữ quân]]
|29= 29. [[Maria Anna Victoria xứ Bayern]]
|30= 30. [[Odoardo Farnese, Công thế tử xứ Parma]]
|31= 31. [[Dorothea Sophie xứ Neuburg]]
|collapsed=yes
|align=center
|boxstyle_1=background-color: #fcc;|boxstyle_2=background-color: #fb9;|boxstyle_3=background-color: #ffc;|boxstyle_4=background-color: #bfc;|boxstyle_5=background-color: #9fe;}}

== Ghi chú ==
<references />

== Tham khảo ==

* {{EB1911|wstitle=Berry, Charles Ferdinand|volume=3|pages=808–809}}
{{Vương tử Pháp}}

[[Thể loại:Sinh năm 1778]]
[[Thể loại:Mất năm 1820]]
[[Thể loại:Chôn cất tại Vương cung thánh đường Thánh Denis]]
[[Thể loại:Người Versailles]]
[[Thể loại:Vương tử Pháp (Bourbon)]]
[[Thể loại:Vương tử Pháp]]
[[Thể loại:Người bị ám sát]]
[[Thể loại:Công tước xứ Berry]]
[[Thể loại:Người được nhận Huân chương lông cừu vàng Tây Ban Nha]]